مبانی فقهی و قرآنی دفاع مشروع

به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا،دفاع در برابر تجاوز، از مسلّمات عقل، شرع و قانون است. قرآن کریم و روایات اسلامی بر وجوب دفاع در برابر متجاوز و ضرورت آمادگی نظامی تأکید کرده‌اند. این یادداشت سعی شده به طور مختصر نشان دهد که تقویت نیروهای مسلح و مقابله با متجاوزان خارجی نه تنها یک وظیفهٔ ملی، بلکه واجب شرعی و الهی است.

 ۱. مبانی قرآنی دفاع مشروع 

در قدم اول آیات قرآن دفاع مشروع را بیان داشته و دفاع از جان، دین و وطن را واجب کرده است .

۱.۱. وجوب دفاع از جان، دین و وطن

قرآن کریم به روشنی مؤمنان را به دفاع از مظلومان و دفع تجاوز فرمان داده است: 

"وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَٰذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ وَلِيًّا وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ نَصِيرًا"(سوره نساء، آیه ۷۵) 

ﺷﻤﺎ ﺭﺍ ﭼﻪ ﺷﺪﻩ ﻛﻪ ﺩﺭ ﺭﺍﻩ ﺧﺪﺍ ﻭ [ ﺭﻫﺎﻳﻲ ] ﻣﺮﺩﺍﻥ ﻭ ﺯﻧﺎﻥ ﻭ ﻛﻮﺩﻛﺎﻥ ﻣﺴﺘﻀﻌﻒ[ ﻱ ﻛﻪ ﺳﺘﻤﻜﺎﺭﺍﻥ ﻫﺮ ﮔﻮﻧﻪ ﺭﺍﻩ ﭼﺎﺭﻩ ﺭﺍ ﺑﺮ ﺁﻧﺎﻥ ﺑﺴﺘﻪ ﺍﻧﺪ ] ﻧﻤﻰ  ﺟﻨﮕﻴﺪ ؟ ﺁﻥ ﻣﺴﺘﻀﻌﻔﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻫﻤﻮﺍﺭﻩ ﻣﻰ  ﮔﻮﻳﻨﺪ : ﭘﺮﻭﺭﺩﮔﺎﺭﺍ ! ﻣﺎ ﺭﺍ ﺍﺯ ﺍﻳﻦ ﺷﻬﺮﻱ ﻛﻪ ﺍﻫﻠﺶ ﺳﺘﻤﻜﺎﺭﻧﺪ ، ﺑﻴﺮﻭﻥ ﺑﺒﺮ ﻭ ﺍﺯ ﺳﻮﻱ ﺧﻮﺩ ، ﺳﺮﭘﺮﺳﺘﻲ ﺑﺮﺍﻱ ﻣﺎ ﺑﮕﻤﺎﺭ ﻭ ﺍﺯ ﺟﺎﻧﺐ ﺧﻮﺩ ﺑﺮﺍﻱ ﻣﺎ ﻳﺎﻭﺭﻱ ﻗﺮﺍﺭ ﺩﻩ .

این آیه بیانگر آن است که دفاع از جان و کرامت مظلومان، از واجبات الهی است و سکوت در برابر تجاوز، خلاف وظیفهٔ ایمانی است.

۱.۲. آمادگی دائمی برای بازدارندگی

"و أعدّوا لهم ما استطعتم من قوة و من رباط الخیل..."

(سوره انفال، آیه ۶۰)  النساء

در این آیه، امر به آمادگی نظامی، به عنوان یک فرمان دائمی الهی مطرح شده است. هدف، ایجاد بازدارندگی در برابر دشمنان و حفظ امنیت جامعهٔ اسلامی است.

۲. مبانی روایی و فقهی 

از دیگر ادله وجود جهاد و دفاع مشروع مبانی روایی و کلام فقها است .

۲.۱. روایات اهل بیت علیهم‌السلام در باب جهاد دفاعی 

در روایتی از امام صادق علیه‌السلام آمده است: عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اَلْعَزِيزِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ : أَ لاَ أُخْبِرُكُمْ بِأَصْلِ  اَلْإِسْلاَمِ وَ فَرْعِهِ وَ ذِرْوَةِ  سَنَامِهِ قَالَ قُلْتُ بَلَى قَالَ أَصْلُهُ اَلصَّلاَةُ - وَ فَرْعُهُ اَلزَّكَاةُ وَ ذِرْوَةُ  سَنَامِهِ  اَلْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اَللَّهِ (مشکاة الأنوار في غرر الأخبار ج ۱، ص ۱۵۴) امام صادق عليه السّلام فرمود:آيا مى‌خواهى كه اصل و فرع و احكام عاليۀ اسلام را به شما خبر دهم‌؟گفتم:بلى،فرمود:اصلش نماز و فرعش زكات و بالاترين كنگره‌اش جهاد در راه خداست.

جهاد موجب بقای عزت و اقتدار امت اسلامی است و ترک آن، سبب ذلت و ضعف مسلمانان می‌شود. 

۲.۲. وجوب دفاع بدون نیاز به اذن خاص

فقهای امامیه بیان کرده‌اند که جهاد دفاعی در برابر تجاوز خارجی، نیازمند اذن امام معصوم علیه السلام یا ولیّ امر نیست؛ زیرا دفاع از جان و ناموس و سرزمین واجب فوری است و تأخیر آن موجب سلطهٔ دشمن می‌گردد. 

علامه حلی رحمه‌الله علیه در کتاب تذکره الفقها میفرماید: اگر مسلمانان مورد حمله  دشمنان و کفار قرار بگیرند و بر دین و مال و جان خودشان و همچنین محل و کشور خودشان خوف داشته باشند؛ بر کسانی که توانایی دارد واجب است که دفاع کند. البته ایشان تعبیر به جهاد نیز کرده است و بیان داشته است که این گونه مقابله و دفاع نیاز به اینکه امام معصوم علیه السلام و یا فقیه جامع‌الشرایط در زمان غیبت به او اجازه بدهد ندارد و تخلف از آن بر هیچ کس جایز نیست .

صاحب جواهر میفرمایند: اگر دشمنی از کفار  به مسلمانان حمله کند که بخواهد کیان اسلام را از بین ببرد و  اسلام از سوی او تحدید شود ویا کفار بخواهند بر کشور های مسلمان استیلاء پیدا کنید و اون کشور ها را تصرف کند و زنان آنها رو به اسارت بگیرد در این صورت دفاع بر مرد و زن، سالم و مریض، کور، لنگ واجب است. ( جواهر الکلام، ج ۲۲ـ ص۳۲ )

در اینجا هم صاحب جواهر نیز فرموده در این امر اینکه امام معصوم علیه السلام و یا فقیه جامع‌الشرایط در زمان غیبت به او اجازه بدهد ندارد. همچنین ایشان بیان دارند که وقتی یک کافری یا کفاری  بر هر مسلمانی و کشور اسلامی حمله کند بر همه مسلمانان و شیعیان این دفاع واجب است و فقط برای آن کشور که به آن حمله شده دفاع واجب نیست.

در تحریر الوسیله امام خمینی (ره) آمده است: «اگر دشمن به کشور اسلامی حمله کند، بر همه واجب است دفاع کنند، چه با اذن امام باشد یا بدون آن.» این مطلب در تمام کتب فقهای شیعه و اهل سنت وجود دارد و بر این مبحث تاکید شده است.

۳. جنبهٔ عقلی و قانونی دفاع 

از نظر عقل عملی، حفظ موجودیت امت و دفع تجاوز از ضروریات اولیّهٔ عقل است. هیچ عقل سلیمی اجازه نمی‌دهد که انسان در برابر نابودی خود یا کشورش بی‌تفاوت باشد. از لحاظ حقوقی و بین‌المللی، دفاع مشروع، از اصول پذیرفته شده در منشور سازمان ملل (ماده ۵۱) است و هر ملت حق دارد از خود در برابر حملهٔ خارجی دفاع کند.

 ۴. ضرورت تقویت نیروهای مسلح 

بر پایهٔ آیهٔ «وَأَعِدّوا لَهُم مَا استَطَعتُم مِن قُوَّةٍ»، تقویت نیروهای مسلح، جزء وظایف عمومی جامعه است و هرگونه تضعیف یا بی‌توجهی به آنان، خلاف شرع و عقل است. نیروهای مسلح حافظ امنیت و کرامت ملت‌اند و حمایت از آنان، مساوی با حمایت از نظام اسلامی و استقلال کشور است.

 ۵. دیپلماسی در دوران تجاوز 

در عصر تجاوز و تهدید، دیپلماسی جهاد و مقاومت باید محور حرکت سیاسی کشور باشد. دیپلماسی منفعل در برابر دشمنان اسلام، مغایر با روح آیات جهاد و امر به عزت‌طلبی است: و لن یجعل الله للکافرین علی المؤمنین سبیلا" (نساء: ۱۴۱)  اصل عدم سلطه کفار بر مؤمنان، پایهٔ فقه سیاسی مقاوم اسلام است.

در نتیجه‌گیری با استناد به آیات قرآن، احادیث اهل بیت، اصول فقهی و عقل عملی، دفاع در برابر تجاوز، واجب شرعی و عقلی است. تقویت نیروهای مسلح، تحقق عملی این واجب است و تضعیف آنان خلاف مصالح امت اسلامی و حرام شرعی محسوب می‌شود. 

در این منظومه، دیپلماسی نیز باید در خدمت مقاومت و بازدارندگی باشد تا امت اسلامی در برابر هر تهدید، سربلند و مقتدر بایستد.

حامد میرزاخان

امام جمعه شهرستان فیروزه، عضو میز فقهی مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی