بررسی اصول و هنجارهای گفت‌وگوی مطلوب در اندیشه امام رضا با رویکردی ارتباطی
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام کریم خان‌محمدی، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع)، در سخنانی با موضوع بررسی اصول و هنجارهای گفت‌وگوی مطلوب بر اساس اندیشه امام رضا(ع)، به تبیین نسبت میان عقل، ارتباط، فرهنگ و گفت‌وگو پرداخت و اظهار داشت: انسان به عنوان «حیوان ناطق» شناخته می‌شود و یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های انسانی، توانایی برقراری ارتباط و گفت‌وگو است؛ از این رو، عقل و ارتباط را نمی‌توان از شکل‌گیری فرهنگ و حیات اجتماعی انسان جدا دانست.
وی با اشاره به استفاده از اندیشه یورگن هابرماس و مفهوم «حوزه عمومی» به عنوان چارچوب مفهومی این بحث افزود: هابرماس در بررسی تحولات حوزه عمومی، به شکل‌گیری فضاهایی مانند قهوه‌خانه‌ها و سالن‌های گفت‌وگو در اروپا اشاره می‌کند که افراد در آن‌ها فارغ از برخی تمایزات اجتماعی درباره مسائل عمومی به گفت‌وگو و تبادل نظر می‌پرداختند. در جامعه ایرانی نیز می‌توان نمونه‌هایی از فضاهای جمعی و گفت‌وگویی مانند «گعده» را مشاهده کرد.
گفت‌وگوی عقلانی و نقادانه
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) نخستین ویژگی گفت‌وگوی مطلوب را عقلانی و نقادانه بودن آن دانست و گفت: در گفت‌وگوی مطلوب، افراد باید بتوانند درباره دیدگاه‌های یکدیگر پرسش کنند، استدلال بخواهند و سخن را بر اساس دلیل ارزیابی کنند.
حجت‌الاسلام محمدی با اشاره به جایگاه عقل در اندیشه امام رضا(ع) خاطرنشان کرد: در روایتی از امام رضا(ع) آمده است: «فَمَنْ حُجَّتِي عَلَى الْخَلْقِ الْيَوْمَ؟ فَقَالَ: الْعَقْلُ»؛ این روایت نشان می‌دهد که عقل در فرآیند فهم و تشخیص جایگاه مهمی دارد و می‌تواند مبنای گفت‌وگو و احتجاج قرار گیرد.
وی همچنین با اشاره به روایت «رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً أَحْیَا أَمْرَنَا» و روایات مرتبط با انتقال معارف اهل‌بیت(ع) بیان کرد: گفت‌وگو و انتقال سخن اهل‌بیت(ع) هنگامی می‌تواند اثرگذار باشد که همراه با فهم، تبیین و ارائه محاسن کلام آنان باشد.
برابری افراد در عرصه گفت‌وگو
این استاد دانشگاه دومین مؤلفه گفت‌وگوی مطلوب را برابری مشارکت‌کنندگان دانست و اظهار داشت: در یک گفت‌وگوی مطلوب، نباید تمایزات اجتماعی، اقتصادی و موقعیتی موجب شود که سخن یک فرد صرفاً به دلیل جایگاه اجتماعی او بر سخن دیگران غلبه پیدا کند.
وی افزود: در سیره امام رضا(ع) نمونه‌هایی از رعایت این اصل مشاهده می‌شود؛ از جمله گزارش‌هایی که نشان می‌دهد ایشان با افراد دارای موقعیت‌های مختلف اجتماعی معاشرت داشتند و در تعامل با مردم، کرامت انسانی آنان را مورد توجه قرار می‌دادند.
حجت‌الاسلام خان‌محمدی با اشاره به برخی روایات درباره رفتار امام رضا(ع) با افراد فقیر و نیز روایاتی با مضمون «العباد واحدة» تصریح کرد: این موارد می‌تواند از منظر ارتباطی مورد بررسی قرار گیرد و نشان دهد که شأن و منزلت انسانی نباید مانع برقراری ارتباط و گفت‌وگوی برابر شود.
تفکیک حوزه عمومی و خصوصی
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) در ادامه به ضرورت تفکیک حوزه عمومی و خصوصی اشاره کرد و گفت: یکی از نکات مهم در بحث حوزه عمومی، رعایت حریم خصوصی افراد است. قرار گرفتن یک موضوع در معرض گفت‌وگوی عمومی نباید به معنای نادیده گرفتن حریم خصوصی اشخاص باشد.
وی با اشاره به آموزه‌های اسلامی درباره «کتمان سر» و پرهیز از آشکار کردن عیوب و گناهان افراد افزود: در روایات، بر حفظ اسرار و نپرداختن به عیوب اشخاص تأکید شده است و این مسئله را می‌توان یکی از مؤلفه‌های مهم اخلاق ارتباطی دانست.
حجت‌الاسلام خان‌محمدی با اشاره به برخی روایات مربوط به اعتراف به گناه و نیز داستانی که درباره رفتار عمر در جریان گشت شبانه و ورود به حریم خصوصی افراد نقل شده است، خاطرنشان کرد: حتی در مواجهه با مسائل اجتماعی نیز نمی‌توان حریم خصوصی انسان‌ها را نادیده گرفت.
گفت‌وگو و شکل‌گیری افکار عمومی
وی در ادامه با اشاره به یکی دیگر از مؤلفه‌های حوزه عمومی اظهار داشت: گفت‌وگو می‌تواند بر شکل‌گیری افکار عمومی اثرگذار باشد، اما این امر به معنای آن نیست که گفت‌وگوی عمومی مستقیماً جایگزین سازوکارهای قانونی و اداری تصمیم‌گیری شود.
این استاد دانشگاه افزود: در نظریه حوزه عمومی، میان شکل‌گیری افکار عمومی و فرآیند رسمی تصمیم‌گیری تفاوت وجود دارد و گفت‌وگو می‌تواند زمینه شکل‌گیری آگاهی و افکار عمومی را فراهم کند.
«همگان‌پذیری» استدلال‌ها
حجت‌الاسلام خان‌محمدی یکی دیگر از ویژگی‌های گفت‌وگوی مطلوب را قابلیت فهم و پذیرش عمومی استدلال‌ها دانست و گفت: در گفت‌وگو باید تلاش شود استدلال‌ها به گونه‌ای ارائه شوند که برای مخاطبان مختلف قابل فهم و ارزیابی باشند و صرفاً بر پیش‌فرض‌های خاص یک گروه تکیه نکنند.
وی ادامه داد: در این زمینه نیز می‌توان بخشی از مناظرات و گفت‌وگوهای امام رضا(ع) با پیروان ادیان و مکاتب مختلف را مورد بررسی قرار داد؛ چراکه در این گفت‌وگوها، امام(ع) متناسب با مبانی و ادبیات مخاطب با او وارد بحث می‌شدند.
ظرفیت سیره رضوی برای گفت‌وگوی اجتماعی
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) با بیان اینکه هدف این پژوهش، تطبیق برخی مؤلفه‌های حوزه عمومی با اندیشه و سیره امام رضا(ع) است، تصریح کرد: نتیجه این بررسی نشان می‌دهد که برخی از اصولی که در نظریه گفت‌وگوی مطلوب و حوزه عمومی مطرح شده‌اند، در آموزه‌ها و سیره امام رضا(ع) نیز قابل پیگیری هستند.
وی افزود: این مسئله به معنای یکسان دانستن مبانی فکری هابرماس با مبانی اسلامی نیست؛ چراکه میان مبانی نظریه انتقادی و مبانی اسلامی تفاوت‌های بنیادینی وجود دارد. با این حال، می‌توان برخی اصول و هنجارهای ارتباطی را به صورت مستقل بررسی کرد و نمونه‌های آن را در منابع اسلامی و سیره اهل‌بیت(ع) مورد مطالعه قرار داد.
حجت‌الاسلام خان‌محمدی با اشاره به مباحث هابرماس درباره جامعه سکولار و پساسکولار گفت: باید میان «سکولار» و «سکولاریست» نیز تفکیک قائل شد و در بررسی اندیشه هابرماس، تحولات فکری او و مباحثی مانند جامعه پساسکولار را در نظر گرفت.
وی تأکید کرد: صرفاً دینی بودن یک جامعه به معنای تحقق گفت‌وگوی مطلوب نیست؛ بلکه باید به مؤلفه‌هایی مانند عقلانیت، کرامت انسان، حقیقت‌جویی و مبانی توحیدی توجه داشت.
ضرورت بررسی مستقل روایات و منابع
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) در پایان با تأکید بر ضرورت بررسی دقیق منابع گفت: در ادامه این پژوهش باید هر یک از مؤلفه‌های گفت‌وگوی مطلوب به صورت مستقل در روایات و منابع مورد بررسی قرار گیرد و در این فرآیند، اعتبار منابع و سند روایات نیز مورد توجه باشد.
وی خاطرنشان کرد: نباید بیش از آنچه متن روایت یا گزارش تاریخی اقتضا می‌کند، از آن نتیجه‌گیری کرد؛ بنابراین، رعایت امانت در نقل منابع و پرهیز از تفسیرهای افراطی، از الزامات چنین پژوهشی است.