«پژوهشنامه تبلیغ اسلامی» با رویکردی نو در شماره سیزدهم

به گزارش خبرنگار گروه فرق و ادیان خبرگزاری رسا، دوفصلنامه علمی‑تخصصی «پژوهشنامه تبلیغ اسلامی» بهار و تابستان ۱۴۰۴ را با ششمین سال انتشار و شماره سیزدهم روانه بازار نشر کرد. این شماره با دربر داشتن هفت مقاله، کوشیده است تا با نگاهی میان‌رشته‌ای و عمل‌گرا، چالش‌ها و فرصت‌های پیش روی تبلیغ دین در جهان معاصر را واکاوی کند.

 

این مجله که به صاحب‌امتیازی معاونت فرهنگی و تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم و با مدیریت مسئولی سعید روستاآزاد و سردبیری مصطفی آزادیان منتشر شد، در جدیدترین شماره خود، از تجربه‌های میدانی مبلغان موفق تا بازخوانی متون اصیلی چون نهج‌البلاغه را مورد توجه قرار داده است.

 

 

نخستین مقاله این شماره با عنوان «تحلیل پدیدارشناختی تجربیات مبلغان موفق دینی: مدل مفهومی و الگوهای عملیاتی» به قلم محمود سلطان‌زاده، یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌های عرصه تبلیغ را پاسخ می‌گوید: مبلغ موفق امروز چه ویژگی‌هایی دارد؟ نویسنده با بررسی تجربیات زیسته یازده مبلغ برجسته، به این نتیجه رسیده است که انگیزه اصلی آنان نه منافع شخصی، بلکه «احساس مسئولیت اجتماعی و دغدغه‌های اخلاقی‑دینی» بوده است. بر خلاف تصور رایج که موفقیت را در برنامه‌ریزی‌های کلان و پرهزینه می‌داند، یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که نقطه شروع بیشتر این مبلغان، اقداماتی خرد، ملموس و مبتنی بر حداقل امکانات موجود بوده است؛ از راه‌اندازی یک هیئت ساده تا تولید محتوا با یک گوشی تلفن همراه.

 

این مقاله در ادامه، موفقیت را در قالب «منظومه به‌هم‌پیوسته»ای از عوامل ایمانی‑معنوی، فردی، ارتباطی و راهبردی‑فناورانه تبیین می‌کند و چهار الگوی عملیاتی «مسئله‌محوری»، «شبکه‌سازی تخصصی»، «ایجاد هویت جمعی از طریق کارکردهای اجتماعی» و «تبلیغ دیجیتال هوشمند» را پیش روی مبلغان قرار می‌دهد. به باور نویسنده، مبلغ موفق امروزی دیگر یک واعظ سنتی نیست، بلکه «کارآفرینی اجتماعی شبکه‌ای» است که معنویت را با عمل‌گرایی و فناوری پیوند می‌زند.

 

 

در دومین مقاله، محمدحسین افشاری کرمانی با عنوان «بایسته‌های تبلیغ دینی در نهج‌البلاغه» به سراغ منبعی رفته است که بی‌گمان از غنی‌ترین متون اسلامی برای بازاندیشی در روش‌های تبلیغ به شمار می‌رود. نویسنده با تحلیل محتوای خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های امام علی (ع)، سه رکن اساسی را به عنوان مبانی نظری تبلیغ از دیدگاه آن حضرت استخراج کرده است: توجه به قرآن به عنوان درمان دردهای روحی، محبت به مردم (در سه‌گانه رحمت، محبت و لطف) و عقلانیت و ارتباط اقناعی.

 

اما شاید مهم‌ترین بخش این مقاله، ترسیم «ویژگی‌های مبلغ» در اندیشه علوی باشد. از نگاه امام علی (ع)، مبلغ پیش از آنکه سخن بگوید، باید تجسم پیام باشد. اخلاص، علم و معرفت، عمل‌گرایی، تواضع و توجه ویژه به توده مردم (نه فقط خواص) از صفاتی است که یک مبلغ را از یک ناطق ساده متمایز می‌کند. نویسنده با اشاره به نظریه «یادگیری مشاهده‌ای» در روان‌شناسی معاصر، بر این نکته تأکید می‌کند که مردم دین را بیش از آنکه از زبان مبلغ بیاموزند، از رفتار او فرا می‌گیرند.

 

 

خدیجه عباسی در مقاله «نقش امام جماعت در ترغیب به حضور مردم در نماز جماعت و مسجد با تأکید بر منویات مقام معظم رهبری» به یکی از حساسترین نقش‌های تبلیغی در جامعه اسلامی پرداخته است. این پژوهش با تکیه بر بیانات رهبر معظم انقلاب، چهار ویژگی کلیدی برای امام جماعت موفق برمی‌شمارد: پرهیزکاری و تقوا، خردمندی، شرح صدر و حسن خلق، و انعطاف و انتقادپذیری.

 

نویسنده همچنین چهار راهبرد عملی برای امام جماعت در تقویت کارکردهای مسجد پیشنهاد می‌کند: برنامه‌ریزی هدفمند، طبابت معنوی (توجه به نیازهای روحی هر نمازگزار)، حضور مستمر در مسجد و مهمتر از همه، تقسیم کار و به‌کارگیری نسل جوان. در این میان، تأکید رهبر معظم انقلاب بر اینکه «جاذبه برای جوان، گذاشتن میز پینگ‌پنگ نیست، بلکه سخن و اقدام آمیخته با معنویت واقعی است»، نقطه عطف این مقاله به شمار می‌رود.

 

 

در چهارمین مقاله، دکتر محمدمهدی علیمردی و دکتر سیدمحمد روحانی با عنوان «تبیین روش‌های تبلیغ در جنبش‌های نوپدید دینی هندی بر اساس مبانی ادیان هند» به مطالعه‌ای تطبیقی و راهگشا دست زده‌اند. پرسش اصلی این است که چگونه ادیانی چون هندوئیسم، بودیسم و آیین سیک که در آغاز نگاهی جهان‌شمول نداشتند، توانستند میلیون‌ها نفر را در غرب جذب کنند؟

 

یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که مهم‌ترین عوامل موفقیت این جنبش‌ها عبارت‌اند از: نخست، «کثرت‌گرایی» و نگاه مثبت به سایر ادیان که باعث عدم حساسیت و مقاومت در مخاطبان می‌شود؛ دوم، تأکید بر روش‌های انضباط معنوی جذاب مانند مراقبه و یوگا، بدون الزام مخاطب به پذیرش اصول ایمانی دشوار؛ سوم، پاسخ به نیاز مبرم جوامع صنعتی غرب به «آرامش ذهنی»؛ و چهارم، نقش محوری «شخصیت‌های کاریزماتیک» که با جذابیت فردی خود، مریدان بیشماری را جذب کرده‌اند. نویسندگان هشدار می‌دهند که تقدس‌زدایی و تقطیع آموزه‌های دینی، اگرچه ممکن است به گسترش ظاهری کمک کند، اما خطر تحریف و کاهش محتوای اصیل دین را نیز به همراه دارد.

 

 

دکتر حسن خواجوند صالحی در مقاله «تحلیل سیره ام‌البنین و تبیین مبانی انتخاب ولایت‌محور با رویکرد تبلیغی در اندیشه حزب اهل بیت (ع)» به سراغ شخصیتی رفته است که کمتر در پژوهش‌های تبلیغی به آن توجه شده است. نویسنده، سیره حضرت ام‌البنین (س) را نه صرفاً روایتی از زندگی مادر شهیدان کربلا، بلکه «بارزترین تجلی گزینش ولایت‌محور در تاریخ تشیع» معرفی می‌کند.

 

این مقاله با تحلیل ازدواج آگاهانه ام‌البنین با امیرالمؤمنین (ع) و فداکاری وجودی او در روز عاشورا که فرمود «فرزندانم فدای حسین»، نشان می‌دهد که عضویت در «حزب اهل بیت» یک وابستگی عاطفی صرف نیست، بلکه «تعلقی وجودی» است که فراتر از محبت معمولی، تا پای ترجیح ولایت بر جان فرزندان و همه وابستگی‌های دنیوی پیش می‌رود. نویسنده با معرفی مفهوم «توهم توجه» (باور به اینکه فقط دوست داشتن اهل بیت کافی است)، راهکارهایی برای هویت‌سازی ولایت‌محور در بسترهای آموزشی، رسانه‌ای و فرهنگی ارائه می‌دهد.

 

 

دکتر محمدکاظم کریمی در مقاله «وفاق و همبستگی اجتماعی در آموزه‌های نهج‌البلاغه» به یکی از دغدغه‌های اصلی جوامع امروز، یعنی انسجام و همبستگی اجتماعی، از منظر کلام امیرالمؤمنین (ع) پرداخته است. این مقاله در چهار محور اصلی سامان یافته: چیستی وفاق اجتماعی، عوامل تحقق آن، عوامل وفاق‌سوز و راهکارهای تثبیت وفاق.

 

از نگاه امام علی (ع)، دین و آیین‌های مذهبی، فرهنگ قومی و ملی و عدالت‌ورزی مهم‌ترین عوامل ایجاد وفاق هستند. در مقابل، رقابت ناسالم بر سر دنیا، ویژه‌خواری (رانت)، ضعف ارتباط بین جامعه و حکومت و خودخواهی، از عوامل تهدیدکننده همبستگی اجتماعی به شمار می‌روند. نویسنده در پایان، راهکارهایی چون ایمان و برادری دینی، تعمیق اعتماد اجتماعی، باور کردن مردم و مشارکت‌دهی آنان را از منظر نهج‌البلاغه ارائه می‌دهد.

 

 

آخرین مقاله این شماره به قلم علیجان کریمی با عنوان «بررسی عوامل وسعت و تنگی معیشت با تأکید بر آیات و روایات» به موضوعی پرداخته است که ذهن بسیاری از مؤمنان را به خود مشغول می‌کند: آیا بین ایمان و فراخی یا تنگی روزی رابطه‌ای وجود دارد؟ نویسنده با بررسی آیات و احادیث نشان می‌دهد که تالش برای تأمین معیشت نه تنها نکوهیده نیست، بلکه در روایات به جهاد در راه خدا تشبیه شده و یک سوم وقت انسان باید به آن اختصاص یابد.

 

ایمان و تقوا، استغفار، صدقه، ازدواج و صله رحم از مهم‌ترین عوامل معنوی گشایش معیشت معرفی شده‌اند. در مقابل، بداخلاقی، بددهنی، اسراف، خیانت، دروغ و شرابخواری از عوامل تنگی و بی‌برکتی روزی شمرده شده‌اند. نکته ظریف مقاله آن است که گاهی تنگی معیشت برای بندگان خاص الهی، نه به دلیل بی‌اعتنایی خدا، بلکه به عنوان آزمونی برای رشد و تعالی آنان است.

 

شماره سیزدهم «پژوهشنامه تبلیغ اسلامی» با رویکردی ترکیبی از نظریه و عمل، از یک سو به سراغ منابع اصیل اسلامی (قرآن، نهج‌البلاغه و احادیث) رفته و از سوی دیگر، تجربه‌های میدانی مبلغان معاصر و روش‌های تبلیغی ادیان دیگر را به دقت تحلیل کرده است. این شماره می‌تواند منبعی ارزشمند برای مبلغان، ائمه جماعات، پژوهشگران حوزه دین و ارتباطات و تمامی فعالان عرصه فرهنگ دینی باشد.

 

علاقه‌مندان برای دسترسی به مقالات و اطلاعات بیشتر می‌توانند کلیک کنند.