نقد بدون تخصص، عامل ایجاد تفرقه و ناامیدی در جامعه است
حجتالاسلام مجید مبینی مقدس، استاد دانشگاه ادیان و پژوهشگر حوزه فرهنگ و ارتباطات، در گفتوگوی تفصیلی با خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، به تبیین عملیات رسانه ای دشمن پرداخت.
اهمیت عملیات روانی؛ تجربه تاریخی جنگ صفین
حجتالاسلام مبینی مقدس اظهار داشت: عملیات روانی یکی از مباحث مهم مرتبط با دانش ارتباطات است؛ دشمن صرفا به جنگ نظامی نمی پردازد؛ بلکه جنگ روانی را نیز پیش می برد و هر جامعهای حتی اگر در میدان نبرد نظامی پیروز باشد، اما در جنگ روانی شکست بخورد، نتیجه نهایی آن جنگ برای آنها شکست خواهد بود.
استاد دانشگاه ادیان با ذکر یک مثال تاریخی و آشکار، عمق آسیبپذیری در جنگ روانی را تشریح کرد و گفت: یک مثال بسیار روشن و تاریخی، جنگ صفین است. علی رغم اینکه سپاه حق در نبرد نظامی پیروز بود، اما به دلیل شکستی که در عملیات روانی متحمل شد، آن پیروزی نظامی به پیروزی کامل تبدیل نشد. امروز ما دقیقاً در همان شرایط قرار داریم. اگر ما تحت تاثیر عملیات روانی دشمن، دچار تفرقه، ناامیدی و ترس شویم، عملاً در جنگ شکست خوردهایم، حتی اگر در میدان نبرد نظامی، دست برتر را داشته باشیم.
سهل انگاری ما و تحقق عملیات روانی دشمن
حجت الاسلام مبینی مقدس گفت: گاهی ما ناخواسته، با سهل اندیشی خود، تبدیل به نیرویی برای پیش بردن عملیات روانی دشمن می شویم؛ رهبر انقلاب هم نسبت به این غفلت مهم، تذکر دادند و فرمودند: «یک مسیر دشمن، عملیات رسانهای او است که در این ایام به طور خاص با نشانهگیری ذهن و روان آحادی از مردم قصد خدشه در وحدت ملّی و به تبَع در امنیت ملی را دارد. ما باید مواظب باشیم تا مبادا در اثر سهلانگاری و به دست خود ما این قصد شوم تحقق یابد».
تلاش دشمن برای ایجاد تفرقه و ناامیدی با استفاده از هر سوژه
وی با تأکید بر اینکه دشمن از کوچکترین موضوعات برای پیش بردن عملیات روانی خود استفاده میکند، افزود: اشتباه است که تصور کنیم دشمن فقط میتواند از موضوعات بسیار ویژه و خاص برای تفرقهاندازی و ایجاد ناامیدی استفاده کند؛ واقعیت این است که هر موضوعی در جامعه، ظرفیت تبدیل شدن به ابزاری برای ایجاد تفرقه و ناامیدی را دارد.
مسئله شفافیت؛ سوژه ای برای تفرقه و ناامیدی
حجت الاسلام مبینی مقدس با ذکر مثال هایی از سوژه هایی که می توانست به ایجاد تفرقه و ناامیدی در جامعه منجر شود، به یکی از جنجالی ترین مباحث اخیر رسانه ها، یعنی موضوع حضور مقامات در رسانهها پرداخت و گفت: مدتی پیش موضوعی مطرح شد مبنی بر اینکه چرا مقام اصلی مذاکرهکننده ایران، در عرصه عمومی حاضر نمیشود تا شفافسازی انجام دهد؟ این موضوع به یک اختلافآفرینی تبدیل شد. از یک سو، کسانی اصرار بر حضور مقامات ارشد داشتند و از یک سو افرادی که دقت بیشتری داشتند، هشدار میدادند که این کار به چند دلیل نادرست است؛ مثل اینکه این کار باعث میشود لایههای حفاظتی و امنیتی تضعیف شوند و افراد اصلی لیست ترور رژیم، در معرض خطر ترور بیشتری قرار بگیرند؛ یا اینکه در لابلای مصاحبه های متعدد مسئولان مختلف، دشمن ممکن است داده هایی را کسب کند که سیاست ابهام راهبردی ایران مخدوش شود.
وی با اشاره به تذکر اخیر مقامات ارشد نظامی خاطرنشان کرد: اخیراً امیر پوردستان تذکری دادند که مردم و رسانه ها به مسئولین فشار نیاورند تا مجبور شوند به هر حرف ترامپ پاسخ بدهند و سیاست ابهام راهبردی ایران آسیب ببیند.
استاد دانشگاه ادیان در بخش دیگری از سخنان خود به واکنشهای عجیب برخی کانالها و رسانهها پس از مصاحبههای شفافسازانه مقام مسئول اشاره کرد و گفت: در جریان همان بحث مذاکرات، وقتی مقام مسئول مصاحبهای انجام دادند و به سوالات پاسخ دادند، واکنش رسانهها و کانالهایی که پیشتر تکرار می کردند که «ما ابهام داریم» و «شفافسازی لازم است»، بسیار غیرحرفه ای بود؛ گذشته از اینکه خیلی ازآنها هیچ تشکری بابت این از خطرپذیری نکردند، برخی حتی پاسخ های ایشان را هم منتشر نکردند! برخی کانال ها هم تلاش کردند که از پاسخ های ایشان، سوژه های جدیدی را برای ادامه فضاسازی منفی تولید کنند!
مسئله رابطه میدان و دیپلماسی؛ سوژه ای برای تفرقه و ناامیدی
وی ادامه داد: یکی دیگر از مثال هایی که می توان بیان کرد، تکرار این گزاره نسنجیده در فضای مجازی است که «ما فقط باید در میدان بجنگیم و مذاکره حرام و خیانت محسوب می شود». این در حالی است که خود فرماندهان میدان چنین حرفی را رد می کنند. سردار جوانی، معاون سیاسی سپاه پاسداران اخیرا در یادداشتی با تاکید بر هماهنگی میدان و دیپلماسی و اینکه گاهی، نه ضرورتا الان، مذاکره حتی با دشمن هم برای تثبیت پیروزی میدان لازم است، می گوید: «گزاره یا میدان و یا دیپلماسی غلط است؛ اما گزاره هم میدان، هم دیپلماسی درست است. یکی تولید قدرت میکند و دیگری با ابزار دیپلماسی و از طریق مذاکره حتی با دشمن، این قدرت تولید شده در میدان را به نفع ملی تبدیل میکند. کسانی که شعار حرام بودن مذاکره سر میدهند، به این پرسش پاسخ دهند که چگونه باید گرفتن غرامت و دیه جانبازان و شهیدان و تنظیم نظم جدید برای تنگه هرمز، مطالبه و نهایی و تثبیت شود؟» روشن است که این حرف به این معنا نیست که همیشه باید برویم مذاکره، بلکه می گوید در زمان لازمش و با تایید فرمانده کل قوا، باید مذاکره هم انجام داد تا بتوانیم دستاوردهای نظامی میدان را تثبیت کنیم.
حجت الاسلام مبینی مقدس افزود: این نگاه که فقط باید به میدان توجه داشت و جنگ کرد و مذاکره مطلقا ممنوع و خیانت است، ناشی از یک پیش فرض نادرست در دستگاه فکری این افراد و یکسان انگاری دو مفهوم «مبارزه» و «جنگ نظامی» است؛ باید دانست آنچه اصالت و موضوعیت دارد، اصل مبارزه است و نه ابزار مبارزه. این مبارزهی همیشگی با استکبار و ظلم، با توجه به زمان و مکان، ابزارهای گوناگونی دارد که انتخاب هر یک با امام جامعه است. ابزار مبارزه، میتواند جنگ نظامی، جنگ رسانهای، جنگ اقتصادی، جنگ دیپلماسی، جنگ علمی، جنگ امنیتی، جنگ حقوقی، جنگ انرژی و ... باشد. آنچه تعطیل بردار نیست، مبارزه است، نه ابزارهای آن؛ امام خمینی(ره) پس از پذیرش قطنامه توقف جنگ نظامی می فرمایند: «ما میگوییم تا شرک و کفر هست، مبارزه هست. و تا مبارزه هست، ما هستیم.» (29/4/1367). امام شهید هم در یکی از بیاناتشان فرمودند: «سؤال کردند تکلیف مبارزهبا استکبار پس از مذاکرات چیست؟ خب، مگر مبارزهبا استکبار تعطیلپذیر است؟ مبارزهبا استکبار، مبارزه با نظام سلطه، تعطیلپذیر نیست، این جزء مبانی انقلاب است، اگر مبارزهبا استکبار نباشد، ما اصلاً تابع قرآن نیستیم، مبارزه با استکبار که تمام نمیشود.» (20/4/1394). بنابراین آنچه مقدس است و دست برداشتن از آن قطعا خیانت است، مبارزه با نظام سلطه است؛ اما تغییر ابزار، با توجه به زمان و مکان، امری منطقی است.
مسئله نماز در قدس؛ سوژه ای برای تفرقه و ناامیدی
وی افزود: یکی دیگر از موضوعاتی که باعث جنجال شده است، این تصور است که هدف ما در این جنگ رمضان، باید نابودی رژیم صهیونیستی باشد و اگر ایران به کمتر از آن رضایت بدهد و جنگ نظامی را متوقف کند، به خون امام شهید خیانت کرده است! این حرف چند خطا دارد. بله، اینکه نابودی رژیم صهیونی هدف انقلاب اسلامی است، امر درستی است؛ اما اینکه این هدف جنگ رمضان هم هست یا خیر، امری است که ولی فقیه تشخیص می دهد.
حجت الاسلام مبینی مقدس گفت: باید برای جامعه، سطوح مختلف پیروزی را تبیین کرد. سطح عالی آن، فتح قدس و نماز در مسجدالاقصی است؛ اما پیروزی سطوح دیگری هم دارد که اگر به آنها هم دست بیابیم ما پیروز جنگ هستیم؛ مثل تغییر معادلات راهبردی در منطقه که مواردی از آنها را در شروط ایران شاهد بودیم. این تغییر معادلات، در بلندمدت باعث تضعیف و فروپاشی رژیم صهیونی خواهد بود.
این امر، نیازمند صبر است که امام شهید هم نسبت به کم صبری و پا به زمین کوبیدن ها هشدار می دادند: «شور و هیجان عمومی مردم لازم است. امروز ملّت ایران یک شور و هیجانی دارد، به خصوص جوانها شور و هیجان دارند؛ این چیز خیلی خوبی است، این چیز خیلی لازمی است؛ امّا بیصبری مضر است. اینکه بیصبری کنند، دائم پا به زمین بکوبند که آقا چرا نشد؟ چرا نکردید؟ چرا اقدام نشد؟ و مانند اینها، این مضر است.» (25/4/1404).
کانال داران بدون تخصص؛ زمینه سازان تفرقه و ناامیدی در جامعه
حجتالاسلام مبینی مقدس با انتقاد از وضعیت فضای مجازی گفت: یکی از چالشهای اصلی فعلی که باعث تفرقه و ناامیدی در جامعه میشود، ظهور تحلیلگران بدون تخصص در فضای مجازی است. امروزه کانال داران با تکیه بر اطلاعات عمومی، خود را به عنوان تحلیلگران ارشد مسائل سیاسی و نظامی ملی و بین المللی معرفی میکنند که انتظار دارند تمام مقامات سیاسی و نظامی کشور، دستورات آنها را اجرا کنند.
وی افزود: عدم وجود تخصصگرایی باعث شده تا افرادی که مخاطب زیادی دارند، بدون پشتوانه علمی و تخصصی، در تمام حوزهها اظهار نظر کنند و مردم به دلیل تعداد بالای اعضای کانال، به آنها اعتماد و حرفهایشان را باور کنند. این وضعیت خطرناکترین نوع آلودگی فکری است که جامعه را با تحلیلهای سطحی و غیرکارشناسی و در نهایت تفرقه و ناامیدی مواجه میکند.
این استاد دانشگاه ادامه داد: این رویکردها، باعث به خطر افتادن امنیت روانی جامعه می شود و امام شهید نیز در این باره ضرورت حفظ امنیت روانی جامعه به فعالان رسانه ای و مسئولان کشور هشدار داده بودند: «امنیّت روانی جامعه؛ یعنی دچار اضطراب نکردن مردم، دچار ترس و تردید نکردن مردم؛ این است دیگر؛ این خیلی مهم است. بعضیها با خبری که میدهند، با تحلیلی که میکنند، با تفسیری که از وقایع میکنند، در مردم تردید ایجاد میکنند، ترس ایجاد میکنند. این از نظر خدای متعال مردود است؛ قرآن صریح است در این معنا؛ قرآن صریح در این معنا است: لَئِن لَم یَنتَهِ المُنافِقونَ وَ الَّذینَ فی قُلوبِهِم مَرَضٌ وَ المُرجِفونَ فِی المَدینَة؛ «مرجفون» یعنی همینها. «مرجفون» یعنی کسانی که در دل مردم اضطراب ایجاد میکنند، ترس ایجاد میکنند. اگر چنانچه اینها از این کارشان دست برندارند، خدای متعال به پیغمبر میفرماید: لَنُغریَنَّکَ بِهِم؛ تو را مأمور میکنیم که به سراغ اینها بروی و مجازاتشان کنی؛ اینقدر این مسئلهامنیّت روانی مهم است. مرجفون همان کسانی هستند که امنیّت روانی جامعه را به هم میزنند، شایعهسازی میکنند؛ بعضیها از روی غرض، از مسائل گوناگون تحلیلهای غلط ارائه میدهند. این کسانی که با فضای مجازی ارتباط دارند، به این نکات توجّه کنند! همهچیز را، هر چه به ذهن انسان میرسد، در فضای مجازی نبایستی منتشر کرد؛ ملاحظه کنید اثرش چیست؛ ببینید روی مردم، روی فکر مردم، روی روحیه مردم چه تأثیری میگذارد.»
شرایط نقد سازنده: خالصانه، مودبانه، عالمانه، محتاطانه، امیدآفرینانه
وی درباره نحوه پرسش و نقد، شرایط لازم برای نقد مسئولین را تشریح کرد و گفت: در نگاه امام شهید، شرایطی برای نقد وجود دارد که باید مد نظر باشد؛ از جمله اینکه نقد باید خالصانه، مودبانه، عالمانه، محتاطانه و امیدآفرینانه باشد؛ یعنی اینکه نقد خالصانه و از روی دلسوزی و برای رشد جامعه باشد؛ اینکه نقد باید مودبانه و به دور از هر گونه توهین و تهمتی باشد؛ نقد باید عالمانه باشد و ناقد درباره موضوع تخصص کافی داشته باشد؛ اینکه نقد باید غیرجازمانه و بدون قضاوت قطعی باشد و ناقد بداند که گاهی اموری محرمانه وجود دارد که امکان توضیح آنها از طرف مسئولان مطلقا وجود ندارد؛ همچنین اینکه نقد باید امیدآفرین باشد نه اینکه در جامعه ایجاد یاس و ناامیدی کند.
نقد نادرست و خطر تخریب سرمایههای انسانی انقلاب
وی تأکید کرد: حرف این نیست که هیچکس نباید نقد کند؛ بلکه اتفاقا نقد برای رشد یک جامعه ضروری است؛ اما وقتی نقد، شرایطش را نداشته باشد به ضرر جامعه و بازی در زمین دشمن خواهد بود، چرا که دشمن میخواهد ما خودمان را از درون بپوسانیم.
حجت الاسلام مبینی مقدس افزود: نقد نادرست باعث می شود که سرمایه های انسانی انقلاب تضعیف شوند؛ این رویه نقد نادرست را در رفتار برخی افراد و رسانه ها در مواجهه با سرمایه های عظیم انقلاب مثل شهید بهشتی، شهید مطهری، شهید حاج قاسم سلیمانی، شهید رئیسی، شهید امیرعبداللهیان، شهید شمخانی، شهید لاریجانی، شهید باقری، شهید سلامی و شهید حاجی زاده و دیگران شاهد بودیم و متاسفانه این روند همچنان ادامه دارد.
وی ادامه داد: امام شهید در یکی از دیدارهای دانشجویی در پاسخ به نقد نادرست برخی به شهید حاجی زاده و فرماندهان نظامی، واکنش نشان دادند و فرمودند: «یکی از توصیههای من این است؛ بعضی از ایرادها و انتقادهای دانشجویان به مسئولان، بر اثر بیاطّلاعی است. مثلاً فرض کنید "چرا وعدهصادق ۲ در فلان وقت انجام نگرفت، فلان وقت انجام گرفت؛ اگر در فلان وقت انجام میگرفت، فلان حادثه اتّفاق نمیافتاد"؛ خب این درست نیست؛این درست نیست. آن کسانی که متصدّی این کارها هستند، دلبستگیشان، وابستگیشان، عشقشان و آمادگیشان به انقلاب کمتر از من و شما نیست؛ آنها را نمیشود متّهم کرد؛ محاسبه دارند، حساب دارند، با محاسبه کار میکنند؛ آنچه انجام میدهند، اگر شما هم جای آنها بودید همین کار را انجام میدادید؛ این احتمال را همیشه در ذهنتان داشته باشید و متّهم نکنید افراد را؛ یعنی در حوادثی که مشاهده میکنید احیاناً یک ابهامی برای شما دارد، احتمال یک محاسبهدرست را همیشه بدهید، که ممکن است پشت این تصمیمگیری یک محاسبهدرست واقعیای وجود داشته باشد».
گام های لازم برای مقابله با عملیات روانی
استاد دانشگاه ادیان سه گام را برای مقابله با این فضا معرفی کرد و گفت: برای مقابله با عملیات روانی دشمن، ناظر به مخاطب ایرانی، انجام چند گام ضروری است:
۱. شناسایی پیام دشمن: ابتدا باید رصد کنیم و ببینیم که عملیات رسانه ای دشمن چیست و دشمن چه پیامی را در هر یک از سه محور ایجاد تفرقه و یاس و ترس تولید میکند.
2.تولید پاسخ دفاعی؛ در گام بعدی، باید محتوای منطقی و عالمانه که می تواند پاسخ به آن شبهات باشد را پیدا کرد و سپس آن محتوای علمی و دقیق را در یک ساختار اقناعی و متقاعدکننده قرارداد؛ یعنی محتوا منطقی و قالب اقناعی باشد.
3. تولید پیام ایجابی؛ گذشته از اینکه رصد کنیم که دشمن چه می کند، ما باید خودمان فارغ از آن فضا، به تولید پیام در راستای تقویت وحدت، شجاعت و امید در جامعه بپردازیم؛ محتوا تولید کنیم و سپس آن را در قالبی اقناعی تدوین کنیم. مثلا ببینیم چه آیات و روایاتی باعث افزایش امید در جامعه می شود؛ مثلا فرض کنید آیه ای که می فرماید: «یالمون کما تالمون»؛ آنها هم مثل شما از جنگ سختی می کشند، با این تفاوت که شما به چیزی امید دارید که آنها ندارند؛ نشر این نوع معارف دینی باعث امید در جامعه می شود.
در طراحی این چارچوب مواجهه با عملیات روانی دشمن، باید دقت کنیم که به زمان حال و کنونی بسنده نکنیم، بلکه باید با رویکردی آینده پژوهانه، قبل از اینکه موضوعی تبدیل به سوژه ای برای عملیات روانی دشمن شود و به سطح افکار عمومی بیاید، آن را پیش بینی کنیم و برای آن کاملا بسته های آماده ای داشته باشیم. همچنین تفکیک انواع مخاطب و ارائه هر پیام به مخاطب خاص آن نیز از دیگر اموری است که باید به آن دقت داشته باشیم. البته باید در نظر داشت که برای مخاطب بین الملل و مخاطب ساکن در سرزمین های متخاصم هم مستقلا باید گام هایی را طراحی کرد.
حجتالاسلام مبینی مقدس در جمعبندی نهایی خاطرنشان کرد: ما به موازات جنگ نظامی با یک جنگ روانی سهمگین و سرنوشت ساز مواجهیم، دشمن از هر موضوعی برای ایجاد تفرقه و یاس و ترس در جامعه ما استفاده میکند. وظیفه ما شناخت ابعاد و لایه های عملیات روانی دشمن و در مقابل تقویت وحدت و شجاعت و امید است که برای تحقق این هدف، تسلط و به کارگیری تکنیک های اقناع نیز امری ضروری است.