«توحید اجتماعی»؛ محور اندیشه کلامی رهبر شهید

به گزارش خبرنگار گروه سیره امامین انقلاب خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام محمد عرب‌صالحی عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، در نشست علمی هم اندیشی علمی میراث کلامی رهبر شهید(ره) که روز دوشنبه ۱۴ اردیبهشت ماه ۱۴۰۵، با حضور جمعی از اساتید و پژوهشگران در پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی برگزار شد، با موضوع توحید اجتماعی و دردهای امروز جوامع اسلامی به تبیین نظریه «توحید اجتماعی» بر اساس اندیشه‌های رهبر فقید انقلاب پرداخت و چالش‌های فراروی جوامع اسلامی را از این منظر مورد واکاوی قرار داد.

 

حجت‌الاسلام  عرب‌صالحی، اشاره به جایگاه رهبر شهید به عنوان یکی از بزرگ‌ترین متفکران شیعه در عصر حاضر گفت: وقتی اندیشه‌های کلامی حضرت آقا را بررسی می‌کنیم، به این استنباط می‌رسیم که ایشان به دنبال پایه‌گذاری «کلام اجتماعی» هستند؛ رویکردی که هرچند رگه‌هایی از آن در اندیشه استاد مطهری و برخی علمای دیگر نیز دیده می‌شود، اما ایشان به صورت منقح و مفصل به آن پرداخته‌اند.

 

وی با تفکیک دقیق مفهوم «کلام اجتماعی» از مفاهیم مشابه تصریح کرد: کلام اجتماعی به معنای پرداختن به اجتماعیات کلام نیست، زیرا بحث امامت و برخی مسائل دیگر از دیروز در کلام سنتی مطرح بوده است. همچنین کلام اجتماعی به معنای بررسی آثار اجتماعی موضوعات کلامی نیز نیست. برخی دیگر اشتباهاً کلام اجتماعی را با کلام کاربردی یکی گرفته‌اند که این نیز نادرست است. کلام کاربردی به این می‌پردازد که چگونه مسائل اعتقادی را در جامعه عرضه و پیاده کنیم.

 

حجت‌الاسلام عرب‌صالحی تأکید کرد: کلام اجتماعی به معنای «خوانش و رویکردی اجتماعی به خود مسائل کلامی» است. اگر این رویکرد در تمام مسائل کلامی پیاده شود، دانش کلام متحول خواهد شد و تحولات عظیمی پیدا می‌کند.

 

 

عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با اشاره به دو کتاب محوری رهبر شهید در این حوزه یعنی «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» و «روح توحید» گفت: ایشان در تبیین توحید اجتماعی، آیات و روایات مربوط به توحید را کنار هم می‌چینند و نشان می‌دهند که از کلمه طیبه «لا اله الا الله» دو سویه فهمیده می‌شود؛ سویه اول «پرستش خدا» و سویه دوم «نفی عبودیت غیر خدا». تمام جنبه اجتماعی توحید در همین سویه دوم نهفته است.

 

وی افزود: رهبر شهید در جایی می‌فرمایند که پیامبر اکرم(ص) از همان ابتدا با کلمه «قول لا اله الا الله» شروع کرد و هرچه طاغوت زمان و کسانی که مردم را به استثمار کشیده بودند، در مقابل ایشان ایستادند، به خاطر همین جنبه اجتماعی دعوت پیامبر بود. پیامبر از همان اول، برجک استکبار و استثمار مردم را با کلمه توحید نشانه گرفت. بنابراین توحید در ذات خود اجتماعی است.

 

حجت‌الاسلام عرب‌صالحی در تعریف دقیق توحید اجتماعی اظهار داشت: توحید اجتماعی یعنی «حاکمیت خدا در زیست اجتماعی بشر». این زیست اجتماعی دو شاخه دارد: هم در مقام نظر و هم در مقام عمل. در بعد اجتماعی زندگی بشر، هم در مقام نظریه‌پردازی حکم خدا حاکم است و هم در مقام عمل کسی نمی‌تواند بدون توجه به قانون خدا، قانون جعل کند.

 

 

عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، به یکی از نکات کلیدی در اندیشه رهبر شهید اشاره کرد و گفت: ایشان در آیات توحید، وقتی به کلمه «عبادت» می‌رسند، تأکید اکید دارند که عبادت در این آیات به معنای «اطاعت» است، نه صرفاً عبادت مناسکی (نماز، روزه و...).

 

حجت‌الاسلام  عرب‌صالحی به روایات و کتب لغوی در این زمینه اشاره کرد و گفت: امام صادق(ع) می‌فرمایند: هر کس از مخلوقی در معصیت خدا اطاعت کند، همانا او را عبادت کرده است. مرحوم فیض کاشانی نیز در ذیل آیه «وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً» تصریح می‌کند که عبادت حقیقتاً سجده و رکوع نیست، بلکه اطاعت از مردان است.

 

عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، گفت: پس اگر عبادت به معنای اطاعت باشد، بسیاری از آیات توحید معنایی اجتماعی پیدا می‌کنند. «لا تعبدوا الطاغوت» یعنی از طاغوت اطاعت نکنید. متعلق عبادت نیز از نگاه رهبر شهید بسیار وسیع است و هر طاغوت، ستمگر و مستکبری را در بر می‌گیرد.

 

وی با اشاره به پیامدهای پذیرش توحید اجتماعی گفت: همه قبول دارند که توحید ذاتی دین و محوری‌ترین آموزه آن است. اگر این آموزه محوری در ذات خود اجتماعی بود، دیگر صوفیه حق ندارند بگویند «ما با خداییم، کار به جامعه نداریم» و سکولارها حق ندارند بگویند «دین یک امر فردی است». چون خود این جریان‌ها قبول دارند که ذاتی دین، توحید است و اگر توحید اجتماعی شد، دیگر نمی‌توان دین را به امور فردی محدود کرد.

 

 

عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در بخش پایانی به آسیب‌شناسی وضعیت کنونی کشورهای اسلامی پرداخت و اظهار داشت: با وجود اینهمه آیات و روایات که می‌گوید از طاغوت اطاعت نکنید، از غیر خدا اطاعت نکنید، مهم‌ترین مشکل و درد کشورهای اسلامی این است که حاکمان آن‌ها موحد نیستند.

 

وی تصریح کرد: حاکمان کشورهای اسلامی هرچند ادعای توحید دارند و برخی حتی ادعای «خادم حرمین شریفین» بودن دارند، اما در زیست اجتماعی خود، توحید اجتماعی ندارند. آن‌ها به راحتی منقاد ابرقدرت‌ها هستند و شیطان را می‌پرستند. شاید خودمان هم باور نمی‌کردیم که کشورهای منطقه به پادگان نظامی آمریکا تبدیل شوند، اما در تحولات اخیر کاملاً مشخص شد که آمریکایی‌ها در گوشه و کنار شهرهای این کشورها تردد می‌کردند و گرداننده اصلی این کشورها، فرعون زمانه یعنی ترامپ است.

 

حجت‌الاسلام عرب‌صالحی با تأکید بر اینکه این مسئله اساسی‌ترین مشکل جهان اسلام است، گفت: تا این مسئله در کشورهای اسلامی حل نشود، گرفتاری‌ها ادامه خواهد داشت؛ حتی اگر شلوغ‌ترین نماز جماعت‌ها را داشته باشند، زیباترین مساجد را ساخته باشند و زیباترین قاریان قرآن را تربیت کرده باشند. چون توحیدشان می‌لنگد، نمی‌توانند در مسیر اسلام ناب و اسلامِ معرفی‌شده توسط قرآن و اهل بیت(ع) گام بردارند.

 

عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، در ادامه با اشاره به تفاوت وضعیت ایران با سایر کشورهای اسلامی گفت: مردم ایران، شب‌ها تا ساعت یک و دو بامداد در خیابان‌ها حاضر می‌شوند و با جان و دل ایستادگی می‌کنند و حرفشان این است که «ما فقط تابع حکم خداییم» و زیر بار تهدید ترامپ و مستکبران عالم نمی‌رویم.