مهندسی فرهنگی در عصر پلتفرمها «اعمالی» است نه «اعلامی» /مرز مداخله دولت در فرهنگ
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، مهدی حسینزاده یزدی رئیس امور فرهنگی، گردشگری و ورزشی سازمان برنامه و بودجه در دهمین نشست از سلسله نشستهای «تبیین شاخصهای قدرت نرم تمدنی جمهوری اسلامی ایران در دوران رهبری سوم»، با موضوع «تنظیم مرز قانون در فرهنگ؛ از تورم تقنینی تا حکمرانی هوشمند در عصر پلتفرمها» که به صورت مستقیم و زنده از طریق اتاق مجازی در خبرگزاری رسا برگزار شد، با تأکید بر لزوم تفکیک سطوح مختلف مداخله دولت در فرهنگ، نخستین پرسش اساسی در این زمینه را «مرجع تعیینکننده مرز مداخله» عنوان کرد.
وی با اشاره به اینکه پاسخ به این پرسش بستگی به پارادایم فکری افراد دارد، افزود: این پاسخ یک پاسخ پارادایمیک است؛ یعنی بستگی دارد شما در چه پارادایمی تنفس میکنید. پارادایم نیز به همان مبانی هستیشناختی، معرفتشناختی و روششناختی اطلاق میشود که از آن پایگاه به یک دیدگاه میرسید.
سه نظریه درباره مداخله دولت در فرهنگ
حسینزاده سه دیدگاه عمده در این زمینه را برشمرد و بیان داشت: یکی از دیدگاه ها، خیرگرایی است و این دیدگاه قائل به تقدم خیر و صلاح است و وظیفه دولت را بردن مردم بهسوی خیر برتر میداند. دیدگاه دوم دیدگاه دولت بیطرف است و این دیدگاه با قرائت جان رالز، قائل به وجود یک خیر متعالی برای هدایت مردم نیست و تقدم خیری بر خیر دیگر را محل نزاع نمیداند، اما حداقلهایی مانند عدالت اجتماعی و آموزش را برای دولت قائل است و دیدگاه سوم دیدگاه دولت حداقلی است و این دیدگاه برگرفته از آرای رابرت نوزیک، وظایف دولت را به مواردی محدود مانند دادگاه، پلیس و ارتش تقلیل میدهد و وظایف ایجابی برای دولت قائل نیست که میتوان آن را به نئولیبرالیسم نسبت داد.
قدر متیقنها و حداقلهای مشترک
رئیس امور فرهنگی، گردشگری و ورزشی سازمان برنامه و بودجه با وجود تأکید بر پارادایمیک بودن بحث، به وجود «قدر متیقنهایی» اشاره کرد که فارغ از هر پارادایمی، مورد قبول دولتهاست؛ مانند مقابله با همجنسبازی یا آزار رساندن به کودکان که به عنوان حداقلهایی در پارادایمهای مختلف قابل شناسایی است.
در پارادایم اسلامی؛ شارع مقدس مرزها را تعیین میکند
حسینزاده با اشاره به پارادایم اسلامی اظهار داشت: در پارادایمی که ما در آن تنفس میکنیم، مفاهیم مقدس هستند و از طریق فقه مشخص میشود که تا کجا میتوانیم مداخله کنیم و وظیفه دولت چیست.
وی با طرح این پرسش که «آیا شارع مقدس در امور فرهنگی دخالت دارد؟» پاسخ داد: «پاسخ خیلی واضح است و آنهم آری و پاسخ مثبت است.
رئیس امور فرهنگی، گردشگری و ورزشی سازمان برنامه و بودجه به «عناوین مداخلهگرانه» مانند «کتب ضاله» اشاره کرد و گفت: با تنقیح مناط میتوان این مفهوم را به فیلم سینمایی ضاله، سریال ضاله، هنر ضاله و... تعمیم داد. البته ملاک «ضلالت» نیاز به تدوین دارد که جای خودش مشخص است.
حکم اولی، ثانوی و حکومتی؛ گره خوردن با مصلحت و کارآمدی
حسینزاده با تفکیک میان احکام اولی، ثانوی و حکومتی گفت: حکم حکومتی با مصلحت گره میخورد و وقتی به مصلحت گره خورد، بحث کارآمدی نیز مطرح میشود که آن مربوط به ساحت اجرا و عمل است.
وی دلیل طرح اولویت پارادایمها بر مفاهیم را تأکید بر جنبه پارادایمیک بحث و جلوگیری از نسبیتگرایی دانست و ابراز کرد: مفاهیم در پارادایمهای مختلف، معانی مختلفی پیدا میکنند. ما باید اول الفاظ «دخالت، دولت و فرهنگ» را تعریف کنیم. بسیاری از مداخلهها از نوع «اعمالی» هستند نه اعلامی و در جهان غرب نیز بسیاری از مسائل اعلامی نیست اما اعمالی است.
سه گونه مداخله دولت در فرهنگ؛ از تسهیلگری تا مهندسی فرهنگی
رئیس امور فرهنگی، گردشگری و ورزشی سازمان برنامه و بودجه در ادامه سخنان خود به تبیین انواع مداخله دولت در فرهنگ پرداخت و سه گونه اصلی را برشمرد.
۱. مداخله تسهیلگر و بسترساز
وی بیان داشت: این نوع مداخله زمانی است که دولت بستر را فراهم میکند اما متکفل تولید محتوا نیست. به عنوان مثال، به جای تأیید یک موسیقی خاص، سبک موسیقی سنتی را آموزش میدهد و زمینه رشد موسیقی را در جامعه فراهم میکند. تأمین بودجه برای کتابخانهها، موزهها و میراث فرهنگی نیز در این دسته قرار میگیرد. در دیدگاه خیرگرا و لیبرالیزم در پذیرش حدود این نقش اختلاف نظر وجود دارد.
۲. مداخله تنظیمگرانه
حسین زاده افزود: در این نوع مداخله، هدف از این مداخله، جلوگیری از آسیب به دیگران یا به تعبیر عام، جلوگیری از آسیب اجتماعی است. مثالهایی مانند ردهبندی فیلمهای کودکان و ایجاد محدودیت برای آگهیهای بازرگانی از این جملهاند. در اینجا نیز پاسخ به این پرسش که «آسیب تا کجا؟» یک پاسخ پارادایمیک است.
3. مداخله مهندسیگرانه
وی ابراز کرد: این عمیقترین نوع مداخله است که در آن یک روایت، یک سبک زندگی و ارزشهای مشخص توسط دولت بر جامعه عرضه میشود.
رئیس امور فرهنگی، گردشگری و ورزشی سازمان برنامه و بودجه با اشاره به تعبیر مایکل روت و برخی مسئولان کشور که از «بردن مردم به بهشت به زور» سخن گفتهاند، این تعبیر را جالب ندانست اما محتوای مطلب را بیانگر همین نوع مداخله عنوان کرد.
وی تأکید کرد: در پارادایم اسلامی از هر سه گونه مداخله را داریم. وقتی میگوییم مهندسی فرهنگی یعنی ما یک سری ارزشهایی را قائل هستیم که میخواهیم جامعه را به سمت آن سوق دهیم.
تغییر مکانیزمها؛ از ساحت تفکر به ساحت ذائقه و سلیقه
حسین زاده با اشاره به تفاوت شیوههای مداخله در زمانهای مختلف ابراز کرد: یک زمانی در دهه ۷۰ طرحهایی مثل طرح ولایت و صالحین در فضای دانشجویی اجرا میشد و جواب میداد، چون یک سری شبهات معرفتشناختی در جامعه رواج پیدا کرده بود و قدرت نرمی به شما میداد تا بتوانید مسیر مطلوب را پیگیری کنید. اما آیا همان فرایند امروز هم جواب میدهد؟
وی با مثال زدن از وضعیت امروز دانشگاه ها افزود: امروز من به دانشجو میگویم نکتهای را رعایت کن، میگوید من خدا را قبول دارم، پیغمبر را قبول دارم، امامت را قبول دارم، عدالت و معاد را قبول دارم، ولی دوست دارم برم! این دیگر بحث تفکر و مبانی معرفتشناختی و هستیشناختی نیست، این بحث ذائقه و سلیقه است. مکانیزمهای قبلی جواب نمیدهد.
گذار از سانسور به ساختار
رئیس امور فرهنگی، گردشگری و ورزشی سازمان برنامه و بودجه تأکید کرد: مداخله مهندسیگرانه امروز دیگر به معنای نصب دیجیتال و سانسور نیست، بلکه بحث «جابجایی از ساحت تفکر به ساحت ذائقه و سلیقه» مطرح است و پرسش اصلی این است که دولتهای هوشمند چگونه مهندسی میکنند؟ مهندسی امروز دولتها به سانسور نیست، به ساختار است.
مهندسی فرهنگی در عصر پلتفرمها «اعمالی» است نه «اعلامی»
وی در ادامه سخنان خود به تبیین ماهیت مداخله مهندسیگرانه دولتها در عصر دیجیتال پرداخت و با تأکید بر اینکه مهندسی دولتها در فرهنگ از نوع «اعمالی» است نه «اعلامی»، تصریح کرد: امروز دولتها با پیشفرضهای پلتفرمها و معماری انتخاب، ذائقه و سبک زندگی کاربران را جهتدهی میکنند. آمارها نشان میدهد که ۹۰ درصد از افراد، پیشفرضهای پلتفرمها را میپذیرند.
ابزارهای مهندسی در پلتفرمها
حسینزاده به چند نمونه از ابزارهای مهندسی فرهنگی در پلتفرمها اشاره کرد که عبارتند از:
اولویتدهی و مدیریت زمان
برخی محتواها در اولویت قرار میگیرند و محتوای نامناسب در بدترین زمان ممکن منتشر میشود تا کمترین بازدید را داشته باشد.
تصدیق با لایک
یک دیدگاه به یکباره لایک میگیرد و بالا میآید، در حالی که مشخص نیست این لایکها کار ربات است یا انسان.
بایکوت
در اینستاگرام، کاربر با یک یا دو بار انتشار عکس شهید سلیمانی با اخطار مواجه میشود و پس از آن هر مطلبی منتشر کند، بایکوت میشود. این نشان میدهد پلتفرم به وضوح کاربر را هدف قرار داده است.
معماری انتخاب؛ اخلاقی یا غیراخلاقی؟
رئیس امور فرهنگی، گردشگری و ورزشی سازمان برنامه و بودجه با اشاره به مفهوم «معماری انتخاب» گفت: سؤال اینجاست که آیا این معماری انتخاب اخلاقی است یا پلتفرم در حال ترویج ذائقه و سبک زندگی بد است؟ در اینجا اصطلاحی به نام «شفافیت الگوریتمی» مطرح میشود که دست کم باید پاسخ سه پرسش برای مخاطبان مشخص شود:
۱. چرا محتوای خاصی برای من ترویج میشود؟ (سلامت جامعه ایجاب میکند چنین محتویاتی تبیین شود)
۲. چرا برخی محتواها حذف میشوند؟ (دلیل حذف باید مشخص باشد، اینکه این تفکر به ضرر سلامت مادی یا معنوی جامعه است)
۳. آیا موجوداتی که با آنها تعامل میکنم، انسان هستند یا ربات؟
وی تأکید کرد: وقتی این سه پرسش پاسخ داده شود، شفافیت الگوریتمی اتفاق میافتد. اما این محل بحث است که آیا این سه پاسخ، انحصاری دقیق و درست هستند یا خیر.
از آزادی منفی و مثبت تا آزادی به مثابه حاکمیت بر دادهها
حسینزاده با یادآوری نظریه آیزایا برلین در باب دو گونه آزادی، به تشریح ابعاد آن پرداخت و اظهار داشت: به اعتقاد او، دوگونه آزادی وجود دارد؛ آزادی منفی یعنی نبود اجبار و رها بودن از محدودیتها و آزادی مثبت یعنی توانایی برای انجام کار.
وی بیان داشت: اگر کسی را در طویلهای زندانی کنید و به او بگویید آزاد است، چه امکانی برای استفاده دارد؟ این آزادی مثبت میخواهد تا امکانات دیگر فراهم شود؛ اما آزادی به معنای سوم در عصر کنونی وجود داررد و آن «آزادی به مثابه حاکمیت بر دادهها» است.
رئیس امور فرهنگی، گردشگری و ورزشی سازمان برنامه و بودجه افزود: شهروندان وقتی میتوانند درباره آزادی خود صحبت کنند که بدانند تحت چه الگوریتمهایی هدایت میشوند.
وی با اشاره به جنگ رمضان و بسته شدن صفحات برخی مسئولان ایرانی در توییتر گفت: این رویدادها مداخله را معنای مشخصی بخشیده است. اگر دیدگاه و نظری داشته باشید که مداخله مهندسیگرانه را تبیین کند، آن موقع میتوان از آزادی در معنای سوم سخن گفت.
لزوم بازبینی در همه مداخلات فرهنگی
حسینزاده در بخش پایانی سخنان خود اظهار داشت: مداخلههای ما در تمام مباحث فرهنگی - از بحث حجاب گرفته تا سانسور فیلمها و کتابها - نیاز به یک بازبینی اساسی در ساحت کار و اجرا دارد. یک زمانی سانسور کتاب جواب میداد، اما امروز وقتی شما مثلا کتابی را سانسور میکنید، ممکن است نویسنده از آب مجانی دیگران استفاده کند. پس همیشه قرار نیست این روش جواب دهد. البته به نظر من برخی موارد همچنان جواب میدهد، چون بحث مالی اهمیت دارد.
وی پیشنهاد کرد: جهتدهی به فرهنگ میتواند از طریق یارانهها، امتیازات، اختصاص ساعتهای خوب سینما و امثال آن صورت گیرد.
حتی لیبرالترین دولتها هم مهندسی میکنند
حسینزاده در پایان تأکید کرد: تمام دولتها - حتی دولتهایی که ادعای لیبرالترین بودن را دارند - به نوعی مداخله میکنند و همه را به یک بهشتی راهنمایی میکنند؛ حالا آن بهشت ممکن است در ساحت زمین و با مال و ثروت باشد یا یک بهشت متعالی و الهی و اخروی. اگر این ساحتهای مفهومی روشن شود، ما میتوانیم افراد بیشتری را با خود همنظر کنیم و اختلافات را کاهش دهیم.