آیت الله جناتی؛ فقیهی نوآور که روش اجتهاد را متحول کرد

به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، حجت الاسلام بهرام دلیر، استادیار گروه عرفان پژوهشکده حکمت و دین پژوهی در بزرگداشت مقام علمی فقیه نواندیش، آیت‌الله محمد ابراهیم جناتی، ضمن بیان نوآوری های فقهی آیت الله جناتی، خاطرنشان کرد: آیت‌الله جنتی را می‌شود از دو جهت یک چهره‌ی نوآور و اثرگذار دانست: هم در آموزش، چون افق‌های تازه‌ای در فهم روش اجتهاد به شاگردانش نشان می‌دهد، و هم در پژوهش، چون همواره می‌کوشد مسئله را از سطح نقل و تکرار فراتر ببرد و به استنباطی برسد که هم پشتوانه‌ی علمی دارد و هم قابلیت تحقق در واقعیت‌های زمانه را. همین است که وقتی به نمونه‌های فتوایی و نظریه‌های ایشان نگاه می‌کنیم، می‌بینیم بسیاری از این دستاوردها یا برای نخستین‌بار به شکل دقیق و مستدل مطرح شده‌اند یا اگر در ظاهر تکرار شده باشند، راهِ رسیدن به آن‌ها و نگاه فقهیِ همراهشان، ویژگی اختصاصیِ جناتی را دارد.

استادیار گروه عرفان پژوهشکده حکمت و دین پژوهی افزود: چرا این نوآوری‌ها بیشتر از یک فقیه نواندیش دیده می‌شود؟ پاسخ را باید در «روش» جست‌وجو کرد. ایشان روش کلان را در حوزه‌ی اجتهاد، به نحوی صورت‌بندی می‌کنند که مسیر استنباط از ابتدا تا انتها روشن و مرحله‌مند باشد. در تقسیم‌بندی‌ای که از روش‌های رایج ارائه می‌دهد، نگاه می‌تواند به سه گرایشِ کلّی نزدیک باشد: گرایش افراطی، گرایش تفریطی و گرایش اعتدالی. وقتی به جایگاه این سه روش نزدیک می‌شویم، روشن می‌شود که دعوا بر سر «چگونگی» ورود به مسئله است؛ یعنی اینکه فقیه چگونه به ادله نزدیک می‌شود، چطور میان مبانی مختلف جمع می‌کند و در نهایت چگونه از منابع به حکم می‌رسد.

وی ادامه داد: جناتی برای خود عنوانی روشن دارد: «اجتهاد نوین». اجتهاد نوین در نگاه او فقط یک شعار نیست؛ یک مسیر است. یعنی بر اساس یک منطق مشخص جلو می‌رود و بر همان منطق، بحث‌ها را دنبال می‌کند. نتیجه‌ی طبیعیِ چنین روشی این است که فقیه، به جای آنکه صرفاً در مدار عبارات مشهور حرکت کند یا به تکرارِ همان راهِ پیشینیان بسنده کند، می‌کوشد مسئله را دوباره بکاود: هم از حیث ادله و هم از حیث شرایط تحقق حکم در دنیای واقعی. در این نگاه، موضوع و شرایطش نقش جدی پیدا می‌کند. تغییر اگر قرار باشد اتفاق بیفتد، فقط به معنای عقب‌نشینی یا تسلیم در برابر عرف نیست؛ بلکه باید در خودِ موضوع رخ بدهد، همان جایی که حکم بر محور آن سوار می‌شود. به همین دلیل است که نوآوری‌های ایشان، غالباً روی «نحوه‌ انطباق حکم» یا «تفسیر دقیق‌تر موضوع» می‌ایستد؛ نه روی تغییرات صوری در گزاره‌های فقهی.

استادیار گروه عرفان پژوهشکده حکمت و دین پژوهی خاطر نشان کرد: یکی از نمونه‌های مشهور در این نوع نوآوری‌ها، بحث «طهارت مطلقِ انسان» است که جناتی آن را با تکیه بر استدلال فقهی در نجف مطرح کرد. این مسئله آن‌قدر جدی و اثرگذار بود که حتی مرحوم حکیم بعداً در برابر آن نظریه وارد بحث شد و با ایشان مجادله علمی داشت؛ حاصل این درگیری علمی به صدور یک رأی تاریخی و اثرگذار از سوی مرحوم حکیم انجامید. اهمیت این نمونه فقط در خودِ فتوا نیست؛ در این است که نشان می‌دهد جناتی در میدانِ علمی، بحث را به سمت «پرسش‌گریِ روش‌محور» می‌برد و فضای تحقیق را به حرکت درمی‌آورد. نمونه‌ دیگر، در حوزه‌ی پژوهش‌های مرتبط با جنگ و مسائل جدیدِ زمانه است. ایشان در موضوعات مرتبط با جنگ شش‌روزه، اثری با عنوان «علی یهود حدیثن و قدیماً» نوشت و این اثر در عراق جایزه گرفت. آن زمان، در خود عراق نیز این کتاب جایگاه ویژه‌ای پیدا کرد و برای ایشان احترام علمی قابل توجهی به همراه آورد. این نشان می‌دهد که نوآوری جنتی صرفاً در عرصه‌ی حکم‌های عبادی یا احکام فردی محدود نمی‌ماند؛ در مواجهه با مسائل پیچیده‌ی سیاسی و اجتماعی نیز به سراغ استدلال رفت و از پژوهش، برای فهم دقیقِ واقعیت‌های بیرونی بهره گرفت.

وی ادامه داد: اما برخی از نظریه‌های ایشان در زمانه‌ی خود، با واکنش‌های اولیه‌ی سخت هم روبه‌رو شده است. نقل می‌شود که در برخی موضوعات حج، ابتدا بی‌مهری‌هایی دیده شد و حتی تاوان‌هایی هم پرداختند. محور این حساسیت‌ها، نظریه‌هایی بود که ایشان در حج و احکام وابسته به آن مطرح کرد. در آن روایت، مسئله‌ی کاروان‌ها و نسبت میان مسیرها و میقات‌ها، و همچنین نحوه‌ی احرام، به شکل جدی وارد بحث شد. جناتی معتقد بود که بسیاری از تصمیم‌های فتوایی که در عمل موجب سختی یا ابهام در مدیریت حج می‌شود، نیازمند بازخوانی دقیق از منظر منابع و قواعد فقهی است؛ یعنی این‌گونه نیست که چون «سابقه‌ی عملی» وجود داشته، همه‌ی آن لزوماً حجت تام است. در همین چارچوب، یکی از نکات مهمی که ایشان مطرح کرد این بود که برای احرام می‌توان به همان مسیرهای درونِ مناسک و وضعیت‌های مشخص توجه کرد و لازم نیست برخی جمع‌بندی‌ها صرفاً بر اساس روال‌های دیرینه انجام شود.

استادیار گروه عرفان پژوهشکده حکمت و دین پژوهی اظهار داشت: در کنار این‌ها، گاهی در حوزه‌ی دقت‌های حقوقیِ بنیادینِ حاکمیت و مدیریت نیز ورود داشت. به عنوان نمونه، در بحث ریاست جمهوری، جناتی به استناد مبانی فقهی سخن گفت و حتی فتوایی هم داد که امکان ریاست جمهوری از سوی زن را مطرح می‌کرد؛ و این بحث را فقط در حد گفت‌وگو نگه نداشت، بلکه در عمل هم بر تربیت و توسعه‌ی زمینه‌های علمیِ زنان تأکید می‌کرد. روایت می‌شود حتی در محافلی که زنان در فقه المقارن یا مسائل فقهی آموزش می‌دیدند، ایشان بر این نکته اصرار داشت که توانِ استنباط می‌تواند در برخی موارد در زنان به مراتب جدی‌تر و سزاوارتر باشد و این یعنی ملاک، صرفِ جنسیت نیست. همین نگاه، البته با رشد تدریجی بحث‌ها در حوزه همراه شد؛ چون وقتی موضوع عالمانه تعریف می‌شود، مسیر استنباط هم انعطاف معقول پیدا می‌کند.

وی ادامه داد: در مجموع، اگر بخواهیم ویژگی‌های نوآوری‌های جناتی را در کنار هم بگذاریم، می‌توان گفت آنچه در نگاه او جریان دارد یک «سبک» مشخص است: اجتهاد نوین بر پایه‌ی روشِ اعتدالی، توجه به دلالت و کشف‌های اصولی، جدی گرفتن نقش زمان و مکان از طریق تغییر در موضوع، و التزام به منابع نخستین. همین سبک است که باعث می‌شود وقتی او حکمی را مطرح می‌کند، حتی اگر با مشهورات در تضاد باشد، بعداً در فضای علمی بیشتر شنیده شود؛ چون مسیر استدلال روشن است و بحث‌ها صرفاً بر اساس ادعا یا شهرت شکل نگرفته‌اند. در دنیای فقاهت، آیت‌الله جناتی جایگاهی ویژه دارد؛ جایگاهی که نه تنها با تکیه بر دانش عمیق، بلکه با روشی نوآورانه و گشوده به سوی استدلال‌های منطقی و یافته‌های علمی شکل گرفته است. این رویکرد، او را از بسیاری از هم‌عصرانش متمایز می‌کند و باعث می‌شود که بسیاری از آثار و فتاوایش، در زمان خود پیشگامانه تلقی شوند.

استادیار گروه عرفان پژوهشکده حکمت و دین پژوهی حضور فعال بحث های علمی و فقهی در جامعه را ضروری دانست و اظهار داشت: آنچه در نگاه آیت الله جناتی به فقه و جامعه جاری است، این است که بحث‌های علمی و فقهی شیعه باید در جامعه حضور فعال‌تری داشته باشد. او با استناد به ملاک علم و دقت که در کلام بزرگانی چون فخر المحققین (فرزند علامه حلی) و خودِ علامه حلی آمده، نه تنها از نقد سازنده‌ی دیگران استقبال می‌کرد، بلکه منتقدان خود را نیز تشویق می‌نمود. نقل است که اگر کسی در مسئله‌ای با او مخالفت می‌کرد، آیت الله جناتی با روی باز می‌گفت: «اگر ما اشتباه کرده‌ایم، بگویید تا جواب دهیم، و اگر جواب نداشتیم، می‌گوییم شما درست می‌گویید.» این روحیه، نشان از تعهد او به «علم» به عنوان معیار نهایی دارد و باعث می‌شود بحث‌های علمی از دایره‌ی نزاع صرف خارج شده و در مسیر حقیقت‌جویی قرار گیرد. این رویکرد علمی، جایگاه او را در میان علمای بزرگ تثبیت کرده است. تقریرات حج او، که به عنوان یکی از منابع اصلی در درس‌های حج برای بسیاری از مدرسین شناخته می‌شد، توسط شخصیت‌های برجسته‌ای چون آقای شبیری زنجانی و آقای صالحی مازندرانی مورد تأکید قرار گرفت. حتی آیت‌الله فاضل لنکرانی نیز از این آثار استفاده می‌کردند. نکته‌ی قابل توجه این است که بسیاری از بحث‌های مطرح شده در این تقریرات، از استنباط‌های خود آیت الله جناتی نشأت گرفته است.

وی در پایان ابراز داشت: آیت‌الله جناتی، در کنار همه‌ی این‌ها، نقدهای علمی را در حوزه‌های گوناگون مطرح کرده‌اند؛ از جمله در بحث «زنان»، «روابط با کفار»، «ذبح»، «احرام» و «استطاعت». این گستره‌ وسیع، نشان می‌دهد که دغدغه‌ی اصلی او، جاری ساختن فقه در جامعه و ارائه‌ی راهکارهای علمی و کاربردی در مواجهه با مسائل روز است.