نقش حمایتهای همدلانه و خانواده در تغییر سبک زندگی و تقویت جمعیت
به گزارش خبرنگار گروه جمعیت و تعالی خانواده خبرگزاری رسا، زاهره سادات میرجعفری، عضو هیأت علمی دانشگاه انقلاب اسلامی تهران در نشست تخصصی «بازخوانی سبک زندگی از فردگرایی تا خانوادهمحوری» که همزمان با هفته جمعیت و با همکاری کمیته بانوان قرارگاه بلاغ مبین، در سالن شهید دهقانی خبرگزاری رسا برگزار شد با اشاره به سخنان اخیر رهبر کشور درباره ضرورت مقابله با سبک زندگی آمریکایی، اظهار داشت: «تحولاتی که امروز در جامعه مشاهده میکنیم و حضور پررنگ مردم در صحنه، نویدبخش تغییرات جدی در سبک زندگی است.»
وی با تبیین مفهوم سبک زندگی گفت: سبک زندگی مجموعهای از باورها، ارزشها و الگوهای رفتاری و اجتماعی است که از مبانی فکری هر مکتب سرچشمه میگیرد.
عضو هیأت علمی دانشگاه انقلاب اسلامی تهران افزود: «در مقایسه سبک زندگی اسلامی و غربی، به دو مبنای متفاوت میرسیم؛ اصالت فرد در تمدن غرب و اصالت جمع در مکتب اسلام.»
میرجعفری بیان داشت: تمدن غرب بر تقدم خواستهها، غرایز و آزادیهای فردی بر منافع جمع تأکید دارد، درحالیکه اسلام ضمن توجه به نیازهای فرد، در بسیاری از عرصهها- بهویژه خانواده - مصالح جمع را مقدم میداند.
وی افزود: «در مکتب اسلام، فرد در مسیر آگاهی و انتخاب، حتی ممکن است جان خود را برای هدف مقدس ایثار کند؛ نمونه بارز آن مکتب شهادت است.»
میرجعفری یکی از ابعاد مهم وجود انسان را بعد معنوی دانست که موجب پیوند فرد و جامعه میشود و ابراز کرد: «بسیاری از اعمال عبادی در اسلام جمعی است؛ از مسجد و هیئتها گرفته تا راهپیماییها و آیینهایی مانند اربعین. اینها نشاندهنده جایگاه والای مصالح جمعی در اندیشه اسلامی است.»
عضو هیأت علمی دانشگاه انقلاب اسلامی تهران پیوند این نگاه را با نهاد خانواده چنین تشریح کرد: «ازدواج نخستین گام برای گذر از فضای “من” به “ما” است. قرآن با تعبیر “مودت و رحمت” بر این موضوع تأکید میکند؛ جایی که مودت محبت دوطرفه و رحمت، گذشت یکسویه و ایثار را نشان میدهد. دوام خانواده بدون این گذشتها ممکن نیست.»
وی تأکید کرد: این الگو در جامعه نیز قابل مشاهده است: «در بحرانهایی مثل کرونا یا جنگ، مردم بارها نشان دادهاند که مصالح بزرگتر را بر منافع شخصی ترجیح میدهند و از مال و جان خود میگذرند.»
میرجعفری در ادامه نقش مادران را نمونهای از الگوی ایثار دانست و گفت: «اسلام، مادری را نوعی جهاد معرفی میکند و حتی برای زنانی که در دوران بارداری یا شیردهی از دنیا میروند، اجر شهید در نظر گرفته شده است.»
وی افزود: «در موضوع جمعیت نیز تقابل میان سبک زندگی اسلامی با سبک زندگی فردگرای غربی مشهود است. گذشت از راحتیها، شغل و بخشی از خواستههای فردی نیازمند ارزشهای معنوی و حمایتهای اجتماعی است؛ اگر این ارزشها و حمایتها تبیین و تقویت نشود، تصمیمگیری در این حوزه دشوار خواهد بود.»
تأکید بر نقش حمایتهای همدلانه و خانواده در تغییر سبک زندگی و تقویت جمعیت
عضو هیأت علمی دانشگاه انقلاب اسلامی تهران، با بیان اینکه در حوزه جمعیت، «سیستمهای همدلانه» نقش مهمی ایفا میکنند، گفت: در حال حاضر گروههایی مانند مادران شریف، گروههای جهادی و مجموعههایی نظیر گروههای نفس در زمینه حمایت از خانواده و جلوگیری از سقط جنین فعال هستند و این موضوع نشان میدهد که تقویت سبک زندگی جمعمحور، نیازمند همراهی و حمایتهای اجتماعی است.
وی با اشاره به تأثیر عوامل مختلف در تقویت سبک زندگی فردگرایانه افزود: رسانه، هویت و ابزارهای مدرن همگی در این مسیر نقش دارند و تحولات مدرنیته بهگونهای پیش رفته که استفاده از وسایل الکترونیکی و ارتباطی، انسان را بیشتر به سمت انزوا و تنهایی سوق میدهد. در مقابل، آموزههای دینی و مذهبی میکوشند انسان را از فضای فردمحور دور کرده و به سمت جمع و تعامل با دیگران سوق دهند؛ همانگونه که بسیاری از اعمال عبادی در بستر جمعی انجام میشود.
میرجعفری با بیان اینکه بحرانها میتوانند سرمایههای اجتماعی را دوباره آشکار کنند، اظهار داشت: در برهههایی از بحران، ارزشهایی که پیشتر مورد غفلت قرار گرفته بودند، دوباره در جامعه دیده میشوند؛ بهگونهای که گاه احساس میشود جامعه به الگوهای دهه ۶۰، یعنی زندگیهای جمعی و خانوادههای گسترده، بازگشته است.
وی افزود: «امروز در شرایطی مانند جنگ یا بحران، مشاهده میکنیم که بار دیگر کمکهای همدلانه و همراهیهای اجتماعی تقویت میشود و این نشان میدهد که تغییر سبک زندگی امری ممکن است، اما به همکاری و مشارکت جمعی نیاز دارد.»
عضو هیأت علمی دانشگاه انقلاب اسلامی تهران در ادامه به برخی آسیبهای اجتماعی اشاره کرد و گفت: «بیحجابی، بیحیایی و بیبندوباری، در نهایت به کمرنگ شدن محبت و رابطه سالم در خانواده بازمیگردد؛ جایی که پدر و مادر رابطه مطلوبی با یکدیگر ندارند و ارتباط درستی در فضای خانواده شکل نمیگیرد.»
وی با تأکید بر اینکه تحکیم و تعالی خانواده نیازمند تلاش همگانی است، افزود: «هم نخبگان و هم آحاد جامعه باید در مسیر تحکیم خانواده گام بردارند؛ اما در کنار آن، مسئله تربیت نادرست درون خانواده نیز از ریشههای اصلی آسیبهاست.»
میرجعفری با اشاره به نقش فضای مجازی و رسانهها در افزایش آسیبهای تربیتی تصریح کرد: «رسانهها آسیبهای زیادی ایجاد میکنند، اما اگر خانوادهها از سواد رسانهای برخوردار باشند و زن و شوهر در تربیت فرزندان هماهنگ و همدل عمل کنند، بسیاری از این مشکلات کاهش مییابد.» او افزود: «متأسفانه در بسیاری از خانوادهها برای استفاده از فضای مجازی هیچ قانون و ضابطهای وجود ندارد؛ در حالیکه باید برای این فضا زمانبندی و چارچوب مشخص تعریف شود.»
عضو هیأت علمی دانشگاه انقلاب اسلامی تهران اظهار کرد: یکی از مهمترین مشکلات امروز، نهادینه نشدن تربیت اسلامی در خانواده است و سبک زندگی اسلامی یعنی استفاده درست از فضاهای مدرن، از جمله فضای مجازی، نه فرار از آنها. جامعه امروز نمیتواند از این فضاها فرار کند، اما میتواند با آموزش و تربیت صحیح، از آسیبهای آن بکاهد.
وی در ادامه با اشاره به پیامدهای منفی استفاده نادرست از فضای مجازی گفت: «خانواده متشنج، بهدنبال استفاده افراطی و ناسالم از این فضاها میرود و این امر یک دور باطل ایجاد میکند؛ یعنی روابط درون خانواده ضعیف میشود، فرد به سمت وابستگی بیشتر به فضای مجازی میرود و این وابستگی، آسیبهای خانوادگی را تشدید میکند.»
میرجعفری با تأکید بر ضرورت توجه به نوجوانان خاطرنشان کرد: «بسیاری از نوجوانان به دلیل فرار از تنهایی یا مشکلات خانوادگی، به سمت فضای مجازی کشیده میشوند. این در حالی است که باید از کودکی در خانواده، اعتمادبهنفس، حس دیدهشدن و مهارتهای ارتباطی در فرزندان تقویت شود.»
وی با اشاره به نمونههایی مانند اینستاگرام گفت: «اگر قرار است نوجوانان در فضای مجازی دیده شوند، لازم نیست صرفاً با نمایش ظواهر خود این کار را انجام دهند؛ بلکه میتوانند آثار علمی، هنری و توانمندیهای واقعی خود را منتشر کنند تا از این طریق به دیدهشدن سالم و مؤثر برسند.»
این عضو هیأت علمی دانشگاه انقلاب اسلامی تهران تأکید کرد: «مشکل اصلی ما در تربیت این است که نوجوان را به سمت استفاده سالم از فضاها هدایت نکردهایم. او وقتی فضای راحت و قابلاستفادهای میبیند، برای جبران کمبودها و عقدههایش به آن پناه میبرد و اگر آموزش ندیده باشد، قطعاً دچار آسیب خواهد شد.»
هشدار نسبت به فروپاشی بنیان خانواده و نقش آن در آسیبپذیری جامعه در برابر رسانهها
میرجعفری در ادامه سخنان خود با اشاره به کتاب «چگونه غرب خدا را از دست داد» نوشته یکی از منتقدان فرهنگی ـ اجتماعی آمریکایی، گفت: در این کتاب روندی بررسی شده که براساس آن ابتدا بنیان خانواده در غرب دچار فروپاشی شد و در ادامه، بیایمانی، بیاعتقادی و گرایش به بیخدایی گسترش یافت.
وی افزود: «تحلیلها و نمونههای پژوهشی این کتاب دقیق است و نشان میدهد ازهمگسیختگی خانواده، زمینهساز بسیاری از تحولات منفی فرهنگی و اخلاقی شده است.»
عضو هیأت علمی دانشگاه انقلاب اسلامی تهران یکی از نکات مهم مطرحشده در این کتاب را چنین توضیح داد: «در جوامعی که پایگاه اجتماعی مستحکم و خانواده منسجم وجود ندارد، رسانهها بسیار راحتتر بر افراد اثر میگذارند؛ زیرا فرد بدون پشتوانه خانوادگی، در برابر فشارهای رسانهای آسیبپذیرتر است.»
میرجعفری با بیان اینکه بسیاری از خانوادهها در چنین شرایطی دچار احساس پوچی و ازهمگسیختگی میشوند، افزود: «برای اصلاح روند سبک زندگی، باید پیچیدگیهای جامعه امروز را به همراه تقویت ایمان، خانواده معتقد و بنیان خانوادگی پایدار مدیریت کرد.»
وی تأکید کرد که همه بخشهای فرهنگی، رسانهای و اجتماعی باید برای تقویت خانواده وارد میدان شوند و گفت: «خانواده ما امروز در معرض خطر است و این تهدید تنها محدود به جنبه فردی یا اجتماعی نیست؛ بلکه به سایر ابعاد زندگی نیز سرایت میکند. اگر بنیان خانواده تضعیف شود، پیامدهای آن حتی در برنامهریزیهای کلان نیز تأثیر خواهد گذاشت.»
میرجعفری در پایان خاطرنشان کرد: «تقویت خانواده باید به یک اولویت عمومی تبدیل شود و همه ظرفیتها برای تحکیم این نهاد حیاتی به کار گرفته شود.»