از تاکید بر نقش مردم در عبور از تهاجم فرهنگی تا تبیین محورهای اساسی نگاه تمدنی به جمعیت
به گزارش خبرنگار گروه جمعیت و تعالی خانواده خبرگزاری رسا، نشست تخصصی «بازخوانی سبک زندگی از فردگرایی تا خانوادهمحوری» همزمان با هفته جمعیت و با همکاری کمیته بانوان قرارگاه بلاغ مبین در سالن شهید دهقانی خبرگزاری رسا برگزار شد.
در این نشست جمعی از اساتید حوزه و دانشگاه به سخنرانی پرداخته و مسائل خود را ارائه کردند.
حجتالاسلام محمدحسین پیشاهنگ، کارشناس و فعال رسانه ای در این نشست به تحلیل نقش رسانهها در تغییر ساختار خانواده و جامعه پرداخت و با اشاره به اینکه رسانهها امروز از مهمترین عوامل فردگرایی و آسیبرسیدن به خانوادهمحوری محسوب میشوند، اظهار داشت: «رسانهها به دلیل نقش و جایگاهی که در ارزشها و تأثیرات اجتماعی پیدا کردهاند و ارتباطی که با هر فرد از اعضای خانواده برقرار میکنند، تأثیر بسیار مهمی دارند. البته همین رسانهها میتوانند مسیر غلط را اصلاح کنند و تأثیر مثبت داشته باشند.»
از سینمای اجتماعی تا تلویزیون جمعی و موبایل فردی
وی با ارائه مثالی از سیر تحول رسانهها در ایران خاطرنشان کرد: «ما گام به گام همگام با تحولات رسانه از خانوادهمحوری به فردگرایی رسیدیم. یک زمانی رسانههای عصر مدرن نظیر سینما، رسانهای اجتماعی بودند؛ شما برای استفاده از سینما باید وارد اجتماع میشدید و در کنار اعضای جامعه از آن استفاده میکردید. ماهیت و شکل ارائه این رسانه، خودش اجتماعساز بود.»
این کارشناس و فعال رسانه ای افزود: «سپس به رسانههای جمعی رسیدیم؛ سینما وارد خانه شد. تلویزیون و رادیو روی طاقچه قرار گرفت و جمع خانواده از آن استفاده میکرد. این رسانه شد محور تعاملات خانواده. قبل از آن محور تعاملات خانواده، گفتگو میان اعضای خانواده بود، اما تلویزیون مرکزیت پیدا کرد.»
توصیه رهبر انقلاب به یک وزیر برای تماشای تلویزیون در کنار خانواده
حجتالاسلام پیشاهنگ با اشاره به خاطرهای از رهبر معظم انقلاب گفت: «یکی از مسئولان کشور در دولت نهم یا دهم خدمت حضرت آقا رسیده بودند. رهبر انقلاب به ایشان فرمودند که به دلیل حجم زیاد فعالیتها، حضور شما در خانواده کمرنگ شده است. ایشان به آن وزیر توصیه کردند که شبها به خانه بروید و اخبار و سریالها و فیلمها را پای تلویزیون در کنار خانواده ببینید. یعنی هم از رسانه ملی استفاده کنید و هم در کنار خانواده باشید.»
وی ادامه داد: «اینجا تلویزیون میتواند محوری برای جمع کردن اعضای خانواده باشد و این تهدید را به فرصت تبدیل کند.»
از رسانه خانوادگی به رسانه فردی؛ ظهور اعتیاد دیجیتال
این کارشناس با اشاره به تحولات بعدی رسانهها تصریح کرد: «اما بعد وارد دورهای از رسانهها شدیم که دیگر حتی خانوادگی هم نیستند؛ رسانههای فردی. تحول همگرایی بین رسانهها رخ داد. همان سینما، تلویزیون، رادیو و بازیهای رایانهای که یک زمانی در کلوپها و با جمع ۴۰ تا ۵۰ نفر انجام میشد، همه جمع شد و در یک موبایل قرار گرفت.»
وی تأکید کرد: «جریان تحولات تکنولوژیک، رسانه را از وضعیت اجتماعی به جمعی و سپس به رسانه فردی تبدیل کرد. امروز هر فردی با رسانه کوچک و انفرادی خودش نیازهای رسانهایاش را برطرف میکند.»
فردگرایی؛ از پدیده اجتماعی تا بیماری روانی
حجتالاسلام پیشاهنگ با هشدار درباره پیامدهای این تحول گفت: «مهمترین عاملی که ما را از جامعه خانوادهمحور به جامعه فردمحور رساند، رسانههای فردی بود. مجموع بحث همگرایی رسانهها منجر به پدیدهای به نام اعتیاد دیجیتال یا اعتیاد به موبایل شد.»
وی افزود: «فردگرایی در جامعه ما امروز یک اتفاق معمول اجتماعی صرف نیست، بلکه یک بیماری روحی و روانی است. چرا؟ چون اعتیاد یک بیماری روانی است و ما مهمترین عامل فردگرایی در جامعهمان را مدیون رسانه همگرایی هستیم که هر فرد را به آن دچار کرده است.»
سلیمه سائری، استاد حوزه و دانشگاه، نیز در این نشست به تبیین نسبت فرد و خانواده در سبک زندگی اسلامی پرداخت.
وی با طرح این پرسش که آیا سبک زندگی اسلامی بر پایه فردگرایی است یا جمعگرایی و خانوادهمحوری، اظهار داشت: فردگرایی به صورت مطلق را نمیتوان کاملاً منفی ارزیابی کرد، چراکه توجه به حقوق شهروندی از دستاوردهای آن است، اما از آن سو، پیوندهای خانواده را تضعیف کرده و گسستی میان نگاه به خانواده و نظام دینی ایجاد نموده است.
سائری افزود: در نگاه دینی، خانواده، نهادی برای تکامل انسان است. اما فردگرایی با محوریت «منیت» و نگاه محاسبهگرانه («من چقدر برداشت کردم؟») فاصله میان فرزند با خواهر و برادر و حتی پدر و مادر را افزایش داده و خانواده را از کارکرد اصلی خود دور کرده است.
پیامدهای فردگرایی در سبک زندگی
وی با اشاره به تأثیر فردگرایی بر الگوی مصرف و اقتصاد خانواده گفت: این نگاه بر اقشاری مانند بانوان و دختران اثر بیشتری داشته است. بسیاری از جوانان با این نگاه میگویند: «اول باید شغلم را تثبیت کنم، تحصیلم را تمام کنم، بعد ازدواج» که این امر سن ازدواج را بالا برده و از سوی دیگر، معاشرتهای غیراخلاقی و غیردینی را جایگزین ازدواج سالم کرده است.
استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به پدیده «ازدواج سفید» و روابط غیرمتعارف هشدار داد: اگر باورهای اعتقادی همراه با عقلانیت در وجود انسان نهادینه نشود، فردگرایی افراطی، جامعه را به سمت بحرانهای روانی و ناراحتیهای روحی سوق میدهد.
نقد سیاستهای جمعیتی؛ قانون به تنهایی کافی نیست
سائری با اشاره به قانون «جوانی جمعیت» گفت: قانونگذاری به تنهایی راهگشا نیست. رهبر معظم انقلاب نیز فرمودند که این امر نیازمند یک سیاست فرهنگیِ هماهنگ و مجموعهای از سیاستهای مکمل است.
وی تصریح کرد: متأسفانه میان برنامهها گسست وجود دارد و این برنامهها نه تنها مکمل یکدیگر نیستند، بلکه خلأهای خانواده و فرد را پر نمیکنند. نیازمند یک نگاه بلندمدت با هماهنگی نهادهای مختلف و همراهی مردم هستیم.
نقش مردم در عبور از تهاجم فرهنگی
استاد حوزه و دانشگاه در پایان خاطرنشان کرد: با وجود تهاجم گسترده دشمن، آنچه جامعه را حفظ کرده، حضور و اتحاد مردم است. برای مقابله با چالشهای فردگرایی و تقویت خانوادهمحوری باید از ظرفیتهای مردمی و نهادهای فرهنگی به صورت هماهنگ بهره گرفت.
رابطه اول؛ فردگرایی و تضعیف ساختار سنتی خانواده
استاد حوزه و دانشگاه در تبیین اولین رابطه میان فردگرایی و تغییر ساختار خانواده گفت: یکی از ویژگیهای بارز این است که اصلاً نفوذ گروههای خویشاوندی کمرنگ میشود و ارتباطات خانوادگی و فامیلی و مهمانیهای دورهمی، همه بسیار کمرنگ میگردد.
وی افزود: از سوی دیگر، رواج پیدا میکند انتخاب آزادانه همسر و کاهش مییابد ازدواجهای تنظیمشده که خانواده در آن نقش دارد. یعنی از ازدواجهای سنتی که خانواده در آن نقش انتخابگر داشت، فاصله گرفته میشود.
معصومه ظهیری، استاد حوزه و دانشگاه و دبیر ستاد راهبری زن و خانواده حوزههای علمیه به تحلیل ریشههای بحران جمعیت و راهکارهای مقابله با آن پرداخت و اظهار داشت: هفتهای که اختصاص دارد به موضوع جمعیت، فقط به جامعه ما اختصاص ندارد. موضوع جمعیت و از فردگرایی به خانوادهمحوری، موضوع بسیاری از کشورهاست که به آن مبتلا هستند.
وی افزود: تسهیل در ازدواج و فراهم نمودن زمینههای مقابله با تهدید جمعیت، موضوعی است که بتوانیم ازدیاد جمعیت را داشته باشیم. این معضل، بسیاری از جوامع را مبتلا کرده است، حتی جوامع غیرمسلمان. اما مسلمانان به دلیل مباحث عقیدتی، شاید بیشتر نسبت به این مسئله تأکید داشته باشند.
ظهیری با تأکید بر اهمیت موضوع خاطرنشان کرد: مسئله خود جمعیت و فرزندآوری و ازدواج در دنیای امروز، یک مسئله فردی نیست، یک مسئله شخصی نیست، بلکه بسیاری از جوامعی که نسبت به فروپاشی جمعیت و اختلالاتی که این عامل در بقیه مباحث زندگی و سبک زندگی ایجاد کرده است…
فردگرایی عامل فروپاشی خانواده
استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: مسئله تهدید جمعیت، کنترل جمعیت، کمبود جمعیت، مسئله فرزندآوری که شاید پیامد فردگرایی و عدم رغبت به ازدواج نظاممند در بسیاری از جوامع است، شاید آنها را مبتلا کرده است به فروپاشی خانواده، بحران جمعیت، مسئله آسیبهای روانی، آسیبهای اجتماعی، تنهایی، کاهش امید و بسیاری از مباحث دیگر.
وی تصریح کرد: بنابراین، خود مسئله رغبت به تشکیل خانواده فطری و خانوادهای که بر اساس ادیان آسمانی برای او قانون و نظام و اصول و ارزشهایی را قائل هستند، باعث میشود که ما بتوانیم با بسیاری از این آسیبها مقابله بکنیم و آرامش، امید، گریز از تنهایی، مدیون به تَبَع بودن انسانها طبق نظام فطرت را بتوانیم جامعه عمل بپوشانیم.
ضرورت پرداختن به مسئله جمعیت پس از تغافل چند دههای
دبیر ستاد راهبری زن و خانواده حوزههای علمیه با تقدیر از برگزاری این نشست گفت: پرداختن به این موضوع جای سپاس و تشکر دارد و ستودنی است که این مهم را از آن غفلت نکنیم. تغافل چند دههای که ما در جامعه با آنها متأسفانه به هر دلیلی مواجه شدیم، یعنی کمبود بسیاری از زیرساختها مثل کمبود مدرسه، آموزش و پرورش، مسئله تورم و مسائل اقتصادی باعث شد که ما در کشور ایران هم که امروز هفته جمعیت و روز جمعیت را در ایران داریم برگزار میکنیم، با آن مواجه شدیم.
نقش تحریمها، فشارهای اقتصادی و جنگ تحمیلی در بحران جمعیت ایران
استاد حوزه و دانشگاه در ادامه به عوامل مؤثر بر بحران جمعیت در ایران اشاره کرد و گفت: از جمله تحریمهای دشمن، فشارهای اقتصادی دشمن، حملههای ناجوانمردانه هشت سال دفاع مقدس، جنگ تحمیلی دوم و سوم، از عواملی بود که باید به پساجنگ و عوارض آنها بیش از گذشته پرداخته شود و همت و همیتی مضاعف را طلب میکند.
سه محور اساسی در نگاه تمدنی به جمعیت
ظهیری با اشاره به سه مسئلهای که در ابتدای سخنان خود مطرح کرد، افزود: در چند جمله اولی که خدمت شما بودم به سه مسئله اشاره کردم:
یک. نگاه تمدنی به مسئله جمعیت: این مهم یک مسئله فراگیری است که در نگاه تمدنی باید به آن پرداخته شود. اگر چشمانداز ما فراهم نمودن زمینه، عرصه و بستر برای اعتلای مسلمانان، قدرت و اقتدار مسلمانان و تحقق وعده الهی است به اینکه «وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ»، بستر و زمینهسازی برای رسیدن و تحقق آن از اینجا شروع میشود که خانواده فطری و خانواده بر اساس آموزههای دینی داشته باشیم.
دو. مقابله با موانع پیش رو: این موانع همان طور که عرض کردم در بسیاری از کشورهای دیگر مثل پیری جمعیت وجود دارد. ما کشورهایی مثل ژاپن، مثل فرانسه مبتلا هستند به پیری جمعیت. عوامل مختلفی هم دارد. خیلی از آنها فرهنگی است، یعنی مسئله اقتصادی نیست. فرهنگی است و نگاهی که بعد از رنسانس اتفاق افتاد که در طلیعه بحث شما و محوری که برای موضوع قرار دادیم دارد. یعنی بعد از رنسانس اتفاقاتی که افتاد از جمله نگاه جداسازی دین از شرایط حاکمیت یعنی سکولار زیستن که اقتضای این جریان اومانیسم، انسانگرایی، فردگرایی و نسبیتگرایی اخلاقی است.
سه. خانوادهمحوری به عنوان مسئله اخلاقی: یکی از مسائل اخلاقی ما خود خانوادهمحوری است. خانواده است که بسیاری از آموزهها در آن شکل میگیرد، پاسداشت بسیاری از ارزشها در فضای خانواده است.
معصومه اسماعیلی مدیر گروه معارف دانشکده هدی و مدیر گروه فلسفه پژوهشگاه مطالعات اسلامی، در این نشست با تأکید بر اهمیت الهیات ارزش در مسئله خانواده، گفت: خانواده را باید از منظر الهیات ارزششناختی بررسی کرد؛ چراکه مبانی و آموزههای دینی و اخلاقی، نقش تعیینکنندهای در سرنوشت خانواده دارند.
وی با بیان اینکه الهیات خانواده ابعاد مختلفی از جمله معرفتی، فرجامشناختی، خداشناختی و انسانشناختی دارد، افزود: مهمترین بُعد در این حوزه، بُعد ارزششناختی است؛ زیرا خانواده نهاد ارزشساز جامعه محسوب میشود و هرگاه از الهیات خانواده سخن میگوییم، در واقع از الهیات ارزششناختی خانواده سخن گفتهایم.
اسماعیلی با اشاره به تغییرات اجتماعی و تعریف جدید خانواده در روزگار معاصر تصریح کرد: خانواده دیگر صرفاً یک اجتماع کوچک درون جامعه نیست، بلکه در شرایط کنونی به عنوان کانونی اثرگذار در شکلدهی به رفتار اجتماعی، ساخت زیرساختهای فرهنگی و انتقال اخلاق و دین ایفای نقش میکند.
وی با اشاره به حضور پررنگ خانوادهها در عرصه اجتماع اظهار داشت: آنچه امروز در خیابانها و فضای عمومی دیده میشود، نشان میدهد خانواده به خط مقدم میدان اجتماعی تبدیل شده و در شکلدهی به مقاومت، پویایی اجتماعی و انتقال ارزشها نقشآفرینی میکند.
مدیر گروه فلسفه پژوهشگاه مطالعات اسلامی همچنین با اشاره به قانون جمعیت بیان کرد: از منظر الهیات ارزش، باید به قانون جمعیت نیز به عنوان قانونی ارزشآفرین نگاه کرد، نه صرفاً ابزاری برای افزایش عددی جمعیت. خانواده در این نگاه، تنها تولیدکننده جمعیت نیست، بلکه ارزش تولید میکند و اخلاق، دین و هویت را در جامعه گسترش میدهد.
نقش مادری در نگاه اسلام و قرآن
اسماعیلی در ادامه با تأکید بر ریشهدار بودن الهیات ارزش در قرآن کریم گفت: اگر آیات قرآن را دقیق بررسی کنیم، میبینیم که همه نقشهای خانوادگی در آن مورد توجه قرار گرفته است؛ از نقش مادری در داستان مادر حضرت موسی(ع) گرفته تا نقش پدری در ماجرای شعیب و دخترانش، و نیز نقش همسری در نمونههایی همچون حضرت خدیجه(س)، همسر نوح، همسر لوط و همسران حضرت ابراهیم(ع).
وی افزود: قرآن کریم حتی نقشهای مختلف درون خانواده مانند دختری، پسری، برادری و خواهری را نیز مورد توجه قرار داده است؛ برای نمونه، دختران شعیب به عنوان الگوی نقش دختری و داستان حضرت موسی و هارون به عنوان نمونهای از نقش برادری در قرآن مطرح شدهاند.
اسماعیلی با اشاره به جایگاه فرزندآوری و شادباشهای قرآنی گفت: قرآن کریم در موارد متعددی با بشارت و تبریک نسبت به تولد فرزند یا تحقق نقشهای خانوادگی، ارزش خانواده را برجسته کرده است؛ از جمله در ماجرای حضرت مریم(س)، حضرت عیسی(ع)، حضرت زکریا(ع) و حضرت ابراهیم(ع).
وی ادامه داد: در کنار ترویج و تثبیت ارزشهای خانوادگی، قرآن کریم نسبت به روابط خارج از چارچوب خانواده نیز موضعی روشن دارد و آنها را نفی و سرکوب میکند؛ چنانکه در داستان قوم لوط و ماجرای حضرت یوسف(ع) و زلیخا، مرزهای اخلاقی و خانوادگی با صراحت بیان شده است.
نقشها و تعاملات درون خانواده
معصومه اسماعیلی، مدیر گروه معارف دانشکده هدی و مدیر گروه فلسفه پژوهشگاه مطالعات اسلامی، در ادامه نشست تخصصی «بازخوانی سبک زندگی از فردگرایی تا خانوادهمحوری» بر نقش حیاتی خانواده در شکوفایی ارزشها و رسیدن به کمال تأکید کرد و گفت: «قرآن کریم، خانواده را نهادی ارزشساز و بستری برای پمپاژ ارزشها معرفی میکند که مسیر رسیدن به سبک زندگی اسلامی را هموار میسازد.»
هفتمین محور بیانیه گام دوم؛ سبک زندگی همچنان در انتظار تحول است
فاطمه ازناوی، دکترای مطالعات زن و خانواده با تأکید بر پیشرانی بانوان در نهضتهای اجتماعی، نقش زنان را در بازگشت از فردگرایی به خانوادهمحوری و تحقق مواسات در ایام پیش رو، تعیینکننده خواند.
دبیر نشست «بازخوانی سبک زندگی از فردگرایی تا خانوادهمحوری» در جمعبندی محورهای نشست تصریح کرد: «در نشست بازخوانی سبک زندگی از فردگرایی تا خانوادهمحوری، مباحثی همچون تعریف سبک زندگی اسلامی بر پایه فرد یا خانواده یا هر دو، مقایسه سبک زندگی ایرانی اسلامی با سبک زندگی غربی، جریان الهیات ارزششناختی گرایی خانوادهمحوری و نهایتاً نقش فردگرایی در رسانه و اهمیت سواد رسانه در بازگشت به خانوادهمحوری مطرح شد.»
ازناوی با اشاره به روایاتی از امام رضا (ع) درباره روز عید غدیر ادامه داد: «امام رضا (ع) حدود ۲۰ کار را برای روز غدیر توصیه و تأکید کرد. از جمله روز زدودن رنج و اندوه، روز بخشش، روز شادباش و جشن بزرگ، روز همایش بزرگ، روز گستردن غمها، روز آسودن مومنان و روز افطاری دادن به روزهداران.»
وی خاطرنشان کرد: «الحمدالله چندین سال است که جریان اطعام در روز غدیر بسیار گسترده شده و برنامههای متعدد و متنوعی در کنار کارناوالهای شادی و جشنها در کشور برگزار میشود.»
فرصتطلبی حلقههای میانی در ایام پیش رو
دکترای مطالعات زن و خانواده با اشاره به فرمایش رهبر انقلاب که «مردم مبعوث شدند» گفت: «به نظر میرسد حلقههای میانی باید یک مقدار بیشتر بجنبند و به جایگاه بعثت در حلقههای میانی بپردازند. زمان پیش رو یک فرصت طلایی است با توجه به ارادتی که مردم کشور ما به امیرالمومنین (ع) دارند.»
وی با اشاره به محورهای مطرحشده در نشست از جمله تسهیل ازدواج و فرزندپروری اظهار داشت: «بسیاری از خانوادههای ما آسیب دیدگانی هستند که از جنگ تحمیلی متأثر شدهاند؛ چه از جهت جسمی، جانی و مالی، چه رزمندگانی که داوطلبانه خانه و خانواده را دو سه ماه رها کردند و به دفاع از میهن پرداختند.»
توصیه به مطالعه کتاب «مطلع عشق»
ازناوی در ادامه به معرفی کتابی ارزشمند پرداخت و گفت: «در پایان توصیه میکنم به بزرگواران کتاب مطلع عشق را که حضرت آقا جمعآوری و گردآوری توصیههای امام شهیدان (امام خمینی) در زمان عقد ازدواج جوانهای ما انجام میدادند. ذیل آن دیدارها حضرت آقا بیاناتی داشتند و عصاره آن بیانات گوهربار ایشان در کتاب مطلع عشق جمعآوری شده است.»
وی در پایان افزود: «فکر میکنم این کتاب یکی از کتابهایی است کاملاً زنده و پویا و هنوز هم که هنوزه قابلیت اجرا کردن و توصیه کردن مخصوصاً به نسل جوان ما را دارد.