گزارشی از نشست علمی «اربعین؛ فناوری اجتماعی تحقق خونخواهی»
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، نشست علمی «اربعین؛ فناوری اجتماعی تحقق خونخواهی (هیأت، اربعین، مقاومت، خونخواهی)» با حضور جمعی از اساتید حوزه و دانشگاه در پژوهشکده باقرالعلوم علیهالسلام برگزار شد و سخنرانان این نشست با بررسی ابعاد فقهی، تاریخی، جامعهشناختی و تمدنی اربعین، بر ظرفیت این حرکت عظیم برای تبدیل آرمان خونخواهی امام شهید به کنش اجتماعی، تقویت حافظه جمعی، بازتولید گفتمان مقاومت و تحقق عدالت تأکید کردند.
در این نشست، موضوعاتی همچون نسبت فقه اسلامی با مفهوم ثار و خونخواهی، جایگاه اربعین در امتداد رسالت انبیای الهی، نقش مناسک در شکلدهی به هویت جمعی، ظرفیت اربعین برای ایجاد شبکههای مقاومت، ضرورت توجه به هویت جامعه عراق، جایگاه هیأت در تولید گفتمان خونخواهی و الزامات سیاستگذاری اجتماعی در این عرصه مورد بررسی قرار گرفت.
خونخواهی در اسلام؛ عبور از انتقام قبیلهای به اقامه قسط
حجتالاسلام سیداحسان رفیعیعلوی، رئیس دانشگاه باقرالعلوم علیهالسلام، در این نشست با موضوع «فقه و تاریخ تحول ثار؛ از حق خون تا قدرت اقامه قسط؛ اربعین و تکوین فاعل خونخواهی» اظهار داشت: مسئله خونخواهی از دیرباز در زندگی اجتماعی بشر وجود داشته و اگر این ظرفیت اجتماعی در قالب عقلانیت و فناوری اجتماعی سامان پیدا نکند، میتواند به عاملی علیه جامعه تبدیل شود.
وی با بیان اینکه فقه اسلامی مظهر عقلانیت اجتماعی و فناوری اداره جامعه است، افزود: پیش از تشریع احکام قصاص، نهاد اجتماعی خونخواهی در میان جوامع وجود داشت، اما این نهاد در بسیاری از موارد فاقد مرز، داوری و تناسب میان جرم و مجازات بود و حتی جنگهای طولانی قبیلهای را رقم میزد.
رئیس دانشگاه باقرالعلوم علیهالسلام تصریح کرد: اسلام با ساماندهی مفهوم ثار، آن را از یک انتقام بیضابطه قبیلهای به سازوکاری برای تحقق عدالت و اقامه قسط تبدیل کرد و با تعیین ولیّ دم، حق مشروع خونخواهی را در چارچوب قانون الهی قرار داد.
وی با تأکید بر اینکه در اندیشه دینی نه عاطفه صرف پاسخگوست و نه عقلانیت بدون عاطفه، گفت: مسئله اصلی، پیوند میان احساس، عقلانیت و کنش اجتماعی است.
حجتالاسلام رفیعیعلوی اربعین را یکی از مهمترین سازوکارهای شکلدهی حافظه جمعی دانست و اظهار داشت: مناسک زمانی اثرگذار هستند که بتوانند حافظه جمعی تولید کنند و اربعین نمونهای از تبدیل یک تجربه دینی به عقلانیت جمعی و شبکه پایدار اجتماعی است.
وی افزود: خونخواهی رهبر شهید انقلاب نیز باید از سطح احساسات مقطعی عبور کرده و به کنش اجتماعی پایدار تبدیل شود؛ زیرا محور خونخواهی در اندیشه اسلامی، اقامه قسط و تحقق عدالت است.
اربعین؛ امتداد رسالت انبیاء در جمع کردن انسانها حول حقیقت
حجتالاسلام والمسلمین سیدمحمدحسین هاشمیان، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم علیهالسلام، با تحلیل آیات سوره مبارکه شوری، اظهار داشت: رسالت مشترک پیامبران اولوالعزم، اقامه دین و جلوگیری از تفرقه در حقیقت الهی بوده است.
وی با اشاره به آیه «أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَفَرَّقُوا فِيهِ» افزود: حقیقت دین در طول تاریخ واحد بوده و اختلافات، نتیجه عملکرد انسانها در برابر این حقیقت است.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم علیهالسلام با بیان اینکه دو جریان در برابر حقیقت شکل گرفتهاند، گفت: یک جریان از روی بغی و ظلم با حقیقت مقابله کرده و جریان دیگر گرفتار شک و حیرت شده است.
وی اربعین حسینی را امتداد همان رسالت انبیاء دانست و تصریح کرد: اربعین مهمترین تجلی اقامه دین و حرکتی برای جمع کردن انسانها حول حقیقت و ولایت است.
حجتالاسلام و المسلمین هاشمیان با اشاره به شرایط انسان معاصر اظهار داشت: امروز بشر در میان روایتهای جعلی و ساختارهای رسانهای گرفتار حیرت شده است و اربعین ظرفیت آن را دارد که انسان را از سرگردانی در روایتهای مصنوعی به سوی حقیقت هدایت کند.
وی تأکید کرد: «حب الحسین یجمعنا» تنها یک شعار نیست، بلکه ظرفیت واقعی برای جمع کردن انسانها حول حقیقت و ایجاد انسجام در برابر جریان باطل است.
اربعین؛ فناوری بازتولید گفتمان خونخواهی و تربیت انسان مقاوم
حجتالاسلام احمد رهدار، استاد حوزه و دانشگاه، در تحلیل جامعهشناختی اربعین اظهار داشت: مسئله اصلی این است که چگونه میتوان رنجهای مقدس تاریخی را برای امروز معنا کرد و از آنها نیروی اجتماعی ساخت.
وی با بیان اینکه در ادیان مختلف رنجهای مقدس وجود دارد، افزود: در اسلام، رنج مقدس حضرت اباعبدالله الحسین علیهالسلام بیشترین ظرفیت معنابخشی و حرکتآفرینی را برای انسان معاصر دارد.
حجتالاسلام رهدار سه لایه مواجهه با کربلا را تشریح کرد و گفت: نخست، لایه عاطفی و تاریخی است که مظلومیت امام حسین علیهالسلام را درک میکند؛ دوم، لایه اخلاقی و اجتماعی که کربلا را الگویی برای مبارزه با ظلم قرار میدهد و سوم، لایه فرجامخواهی که آن را به آینده موعود و ظهور پیوند میزند.
وی چهار سازوکار اربعین برای تحقق خونخواهی را «بدن»، «شکست زمان»، «حرکت از سوگواری به کنشگری» و «تشکیل امت حسینی» عنوان کرد و گفت: انسان در اربعین با بدن خود وارد میدان میشود و از جایگاه تماشاگر خارج میشود.
این استاد دانشگاه افزود: اربعین حادثه کربلا را از یک واقعه تاریخی به حقیقتی حاضر تبدیل میکند و انسان را از سوگوار صرف به انسان مقاوم و کنشگر تبدیل میسازد.
وی اربعین را کارخانه تولید انسان مقاوم دانست و گفت: محصول این کارخانه، شبکهای همبسته از گفتمان مقاومت است که بر معنا، ایمان و خاطره تاریخی استوار است.
اربعین؛ ظرفیت شکلگیری هستههای مقاومت اجتماعی
هانی ایرانمنش در این نشست با بررسی رویکردهای راهبردی به اربعین و بعثت امت اظهار داشت: نوع نگاه ما به پدیدههای مردمی، زمانه و فناوریهای اجتماعی، مسیر سیاستگذاری ما را مشخص میکند.
وی با اشاره به رویکردهای مختلف نسبت به حضورهای مردمی گفت: حضور اجتماعی زمانی ارزشمند است که به نقشآفرینی تاریخی تبدیل شود.
ایرانمنش افزود: اربعین نیز میتواند صرفاً یک مناسک آیینی تلقی شود یا به عنوان محیطی اجتماعی برای نقشآفرینی تمدنی مورد توجه قرار گیرد.
وی با اشاره به شرایط جبهه مقاومت تصریح کرد: اربعین پنجرهای جدید برای شکلگیری هستههای مقاومت اجتماعی و فرهنگی گشوده است و میتواند منطق «کثرت در عین اخوت» را به نمایش بگذارد.
اربعین؛ تلاقی زیارت، سوگواری و مناسک شهادت
دکتر سیدحسین شهرستانی، استاد حوزه و دانشگاه، با اشاره به پیوند میان اربعین و فرهنگ شهادت اظهار داشت: اربعین محل تلاقی سه قطب مهم مناسکی یعنی زیارت، سوگواری سیدالشهدا علیهالسلام و مناسک شهادت است.
وی افزود: شهادت یکی از مفاهیم برسازنده انقلاب اسلامی بوده و خون شهید همواره موجب آشکار شدن حقیقت و رسواسازی جریان ظلم شده است.
این استاد حوزه و دانشگاه، راهیان نور را نمونهای از مناسکسازی اجتماعی در حوزه شهادت دانست و گفت: اربعین ظرفیت آن را دارد که سرمایه عاطفی و معنوی امت اسلامی را به قدرت اجتماعی و سیاسی تبدیل کند.
وی با اشاره به تشییع رهبر شهید انقلاب در عراق اظهار داشت: این رخداد نشان داد که پیوند میان اربعین، شهادت و مقاومت یک ظرفیت واقعی و ریشهدار در جامعه اسلامی است.
هیأت باید از مراسم به نهاد اجتماعی تبدیل شود
حجتالاسلام محسن قنبریان، استاد حوزه و دانشگاه، با تأکید بر جایگاه هیأت در تولید و انتقال مفاهیم دینی گفت: هیأت یک فناوری اجتماعی برای بازتولید معارف اهلبیت علیهمالسلام است.
وی با بیان اینکه مفهوم خونخواهی با انتقام تفاوت دارد، اظهار داشت: خونخواهی نیازمند تبیین دقیق است و اگر منطق آن روشن نشود، زمینه برداشتهای نادرست فراهم خواهد شد.
حجتالاسلام قنبریان افزود: یکی از کاستیهای امروز هیأتها ضعف در گفتمانسازی و نهادسازی است و هیأت باید از سطح مراسم عبور کرده و به نهادی اثرگذار در عرصه اجتماعی تبدیل شود.
هویت عراقی؛ شرط بهرهگیری صحیح از ظرفیت اربعین
حجتالاسلام احمد اولیائی، رئیس مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی دفتر تبلیغات اسلامی، با تأکید بر ضرورت شناخت فرهنگ جامعه عراق گفت: اربعین یک پدیده اجتماعی چندلایه است که ریشه در هویت، خاطره تاریخی و تجربه زیسته مردم عراق دارد.
وی افزود: نباید بدون شناخت زمینههای فرهنگی جامعه میزبان درباره اربعین برنامهریزی کرد؛ زیرا هرگونه احساس مداخله در هویت عراقی میتواند واکنش اجتماعی ایجاد کند.
این پژوهشگر فرهنگی تصریح کرد: انتقال مفاهیم مقاومت و خونخواهی باید با ادبیات و تجربه فرهنگی مردم عراق صورت گیرد.
آیین اربعین فراتر از فناوری است
حجتالاسلام علیاصغر اسلامیتنها، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم علیهالسلام، با نقد نگاه فناوریانگار به اربعین اظهار داشت: آیین از حیث وجودی مرتبهای فراتر از فناوری دارد و نباید آن را صرفاً به ابزار مدیریت اجتماعی تقلیل داد.
وی افزود: اربعین همچون دیگر شعائر دینی، حقیقتی معنوی و هویتساز دارد و کارکرد اجتماعی آن از همین ساحت معنایی سرچشمه میگیرد.
از سوگ عاشورا تا کنش مهدوی و جریان مقاومت
حجتالاسلام سیدمحمد صادقیآرمان، استاد حوزه و دانشگاه، اربعین را فناوری اجتماعی تبدیل سوگ تاریخی به کنش اجتماعی دانست و گفت: هیأت محل تولید اندیشه و موکب عرصه ظهور این اندیشه در میدان عمل است.
وی افزود: اربعین میتواند آرمان خونخواهی امام حسین علیهالسلام را به سبک زندگی اجتماعی، مقاومت و عدالتخواهی تبدیل کند.
ضرورت سیاستگذاری هوشمند برای خونخواهی
حجتالاسلام یاسر رضایی، استاد حوزه و دانشگاه، با اشاره به عناصر تصمیمسازی در سیاستگذاری خونخواهی اظهار داشت: این مسئله نباید یک حرکت واکنشی و مقطعی تلقی شود، بلکه نیازمند شناخت منابع دینی، بیانات امامین انقلاب و ظرفیتهای فناوری اجتماعی است.
وی افزود: شبکههای مردمی، مشارکت اجتماعی، حافظه تاریخی و تجربههای زیسته اربعین سرمایههایی هستند که باید در سیاستگذاری مورد توجه قرار گیرند.
اربعین؛ رسانه جهانی حقیقت و رسواسازی ظلم
حجتالاسلام سیدمطهر سیدعلیزاده، استاد حوزه و دانشگاه، با تأکید بر نقش حضرت زینب کبری سلاماللهعلیها در آغاز جریان اربعین گفت: اربعین رسانهای برای ماندگار شدن پیام عاشورا و مقابله با تحریف است.
وی افزود: نخستین مرحله خونخواهی، رسواسازی جریان ظلم است و حضرت زینب سلاماللهعلیها این مسیر را با روایت حقیقت آغاز کردند.
اربعین، سرمایه اجتماعی امت اسلامی
در مجموع مباحث مطرحشده در این نشست نشان داد که اربعین در نگاه اندیشمندان حاضر، صرفاً یک مناسک عبادی یا اجتماع میلیونی نیست؛ بلکه پدیدهای چندلایه با ظرفیتهای فرهنگی، اجتماعی، تمدنی و سیاسی است که میتواند حافظه جمعی امت اسلامی را تقویت کرده، انسان مقاوم تربیت کند و آرمان خونخواهی امام شهید را در مسیر عدالتخواهی و اقامه قسط امتداد دهد.
اساتید این نشست تأکید کردند که بهرهگیری صحیح از این ظرفیت، نیازمند شناخت دقیق فرهنگ جوامع، حفظ اصالت آیینی اربعین، تقویت گفتمان علمی و تبدیل سرمایه عظیم مردمی آن به کنشهای پایدار اجتماعی است.