اربعین حسینی در آیینه تاریخ؛ نگاهی به مناقشه تاریخی اربعین نخست
به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، اربعین حسینی، صرفاً یک مناسبت آیینی نیست، بلکه یکی از مهمترین مقاطع تاریخ عاشورا به شمار میرود؛ روزی که به باور بسیاری از عالمان شیعه، سر مطهر حضرت اباعبدالله الحسین(ع) به پیکر مطهر ایشان ملحق شد و نخستین زیارت مزار سیدالشهدا(ع) به دست جابر بن عبدالله انصاری رقم خورد. با این حال، یکی از پرسشهای مهم تاریخپژوهی عاشورا، حضور یا عدم حضور کاروان اسرای اهلبیت(ع) در نخستین اربعین در کربلا است؛ موضوعی که طی دهههای اخیر محل گفتوگو و بررسی پژوهشگران بوده است.
بر اساس گزارشهای تاریخی، در مسئله الحاق رأس مطهر امام حسین(ع) به بدن شریف ایشان، میان بسیاری از عالمان متقدم شیعه و شماری از مورخان اهل سنت اتفاقنظر یا دستکم شهرت فراوانی وجود دارد. شخصیتهایی همچون شیخ صدوق، سید مرتضی، ابننما حلی، سید بن طاووس، شیخ بهایی و علامه مجلسی، این دیدگاه را پذیرفتهاند و برخی مورخان اهل سنت، از جمله ابوریحان بیرونی نیز به این واقعه اشاره کردهاند.
در مقابل، درباره بازگشت کاروان اسرای اهلبیت(ع) از شام به کربلا در بیستم صفر سال ۶۱ هجری قمری، دو دیدگاه متفاوت در میان پژوهشگران شکل گرفته است. گروهی از محققان با استناد به برخی منابع تاریخی و محاسبات زمانی، حضور اسرا در نخستین اربعین را بعید دانستهاند و معتقدند فاصله زمانی میان واقعه عاشورا، انتقال اسرا به شام و بازگشت آنان، امکان حضور در کربلا را فراهم نمیکرد.
بررسی آثار و تحقیقات انجامشده نشان میدهد که در موضوع حضور کاروان اسرای اهلبیت(ع) در نخستین اربعین، دو جریان پژوهشی عمده در میان تاریخپژوهان و محدثان شیعه شکل گرفته است. گروهی از پژوهشگران با محوریت دیدگاههای مرحوم میرزا حسین نوری، با استناد به برخی گزارشهای تاریخی و محاسبات زمانی، حضور کاروان اسرا در کربلا در روز بیستم صفر سال ۶۱ هجری را بعید دانستهاند.
این دیدگاه بعدها از سوی شماری از محققان از جمله شهید مرتضی مطهری، دکتر سیدجعفر شهیدی و دکتر محمدابراهیم آیتی نیز مورد توجه قرار گرفت. مهمترین استدلال آنان، طولانی بودن مسیر شام تا کربلا، اقامت اسرا در شام، سکوت برخی منابع کهن درباره این واقعه و تصریح برخی مورخان به حرکت مستقیم کاروان از شام به مدینه است.
در مقابل، گروه دیگری از پژوهشگران با استناد به منابع تاریخی و روایی، حضور اهلبیت(ع) در کربلا در نخستین اربعین را ممکن و قابل دفاع دانستهاند. آثاری همچون الآثار الباقیه ابوریحان بیرونی، مثیر الأحزان ابننما حلی و نیز پژوهش معاصر شهید آیتالله سیدمحمدعلی قاضی طباطبایی با عنوان تحقیق درباره اول اربعین حضرت سیدالشهدا(ع) از مهمترین منابع این دیدگاه به شمار میروند. مدافعان این نظریه معتقدند اقامت کاروان اسرا در شام به اندازهای که مخالفان فرض کردهاند، طولانی نبوده و با توجه به سرعت متعارف حرکت کاروانها در آن روزگار، رسیدن به کربلا در نخستین اربعین امکانپذیر بوده است.
در همین راستا، شهید قاضی طباطبایی در پژوهش خود به مهمترین اشکالات مطرحشده از سوی محدث نوری پاسخ داده و با بررسی اسناد تاریخی، استدلال کرده است که سکوت برخی منابع، دلیل بر نفی وقوع حادثه نیست و گزارشهایی از حضور اهلبیت(ع) و دیدار آنان با جابر بن عبدالله انصاری در منابع دیگر وجود دارد. همچنین به باور وی، تغییر مسیر کاروان از شام به مدینه برای زیارت مزار امام حسین(ع) امری طبیعی و قابل توجیه بوده است.
از دیگر محورهای این مناقشه، بررسی امکان زمانی طی مسیر شام تا کربلا است. مدافعان نظریه حضور اهلبیت(ع) در نخستین اربعین با استناد به نمونههای متعدد تاریخی، از جمله سفرهای سریع میان شام، عراق و حجاز، معتقدند طی این مسیر در مدت ۸ تا ۱۲ روز در آن عصر امری متعارف بوده است. آنان همچنین با اشاره به دو مسیر اصلی بازگشت از شام به مدینه، احتمال تغییر مسیر کاروان به سمت کربلا را از نظر جغرافیایی و تاریخی کاملاً قابل قبول میدانند.
با وجود این اختلافنظرها، آنچه میان عالمان شیعه از جایگاه مستحکمتری برخوردار است، اصل فضیلت زیارت اربعین و شهرت تاریخی الحاق رأس مطهر امام حسین(ع) به پیکر شریف آن حضرت در روز بیستم صفر است. ازاینرو، هرچند درباره زمان حضور کاروان اسرا در کربلا همچنان گفتوگوهای پژوهشی ادامه دارد، اما این اختلاف، در اصل جایگاه اربعین به عنوان یکی از مهمترین شعائر و مناسبتهای فرهنگ عاشورا تأثیری نداشته است.
بررسی منابع تاریخی همچنین نشان میدهد که اختلافنظرها بیشتر ناظر به زمان حضور کاروان اسرا در کربلاست، نه اصل زیارت اربعین یا جایگاه آن در فرهنگ شیعه. حتی پژوهشگرانی که در مورد نخستین اربعین تردید کردهاند، درباره اهمیت زیارت اربعین و جایگاه ویژه روز بیستم صفر در سنت شیعه اختلافی ندارند.
آنچه امروز میان عالمان شیعه از شهرت بیشتری برخوردار است، الحاق رأس مطهر امام حسین(ع) به پیکر شریف آن حضرت در روز اربعین است؛ اما درباره حضور کاروان اهلبیت(ع) در نخستین اربعین، همچنان دو رویکرد پژوهشی در کنار یکدیگر مطرح است. این مسئله نشان میدهد که تاریخ عاشورا، افزون بر جایگاه عاطفی و اعتقادی، همچنان عرصهای پویا برای تحقیقات تاریخی، حدیثپژوهی و بررسی اسناد و منابع کهن به شمار میرود.