از قاب دوربین تا مسیر مشایه؛ اربعین چگونه میدان حضور هنرمندان شد + فیلم
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، پیادهروی اربعین دیگر تنها یک آیین مذهبی یا مناسک فردی نیست؛ این رویداد طی سالهای اخیر به یکی از بزرگترین میدانهای تعامل فرهنگی، هنری و رسانهای جهان اسلام تبدیل شده است. در این میان، حضور هنرمندان، سینماگران، بازیگران، خوانندگان، شاعران و دیگر چهرههای فرهنگی ایران، روندی را رقم زده که از سفرهای شخصی و پراکنده آغاز شد و امروز به یک جریان فرهنگی نسبتاً سازمانیافته با خروجیهای هنری و رسانهای تبدیل شده است.
بررسی روند یک دهه اخیر نشان میدهد که حضور اهالی هنر در اربعین، صرفاً به ثبت چند تصویر یادگاری یا انجام یک زیارت شخصی محدود نبوده است. بسیاری از هنرمندان در این سالها در مواکب به خدمترسانی پرداختهاند، برخی به تولید مستند، فیلم کوتاه، نماهنگ و آثار تجسمی روی آوردهاند و گروهی نیز از ظرفیت هنر برای روایت تجربه زیسته میلیونها زائر بهره گرفتهاند.
نقطه عطف این جریان را میتوان در نیمه دوم دهه ۱۳۹۰ مشاهده کرد؛ زمانی که جشنواره مردمی فیلم و عکس «چهلچراغ» برای نخستینبار کاروانهای تخصصی هنرمندان را راهی مسیر نجف تا کربلا کرد. این تجربه، حضور فردی هنرمندان را به یک حرکت جمعی تبدیل کرد و پس از آن، اعزام کاروانهای سینمایی، رسانهای و هنری در سالهای ۱۳۹۸، ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ ادامه یافت.
در کنار این اعزامها، شکلگیری پروژههایی مانند سوگواره فیلم کوتاه «تصویر دهم» با مدیریت مجید مجیدی، اجرای نمایشهای آیینی در قالب پروژه «زخم عتیق» و همچنین پویشهای سرود بینالمللی مانند «حبیبی شکراً»، نشان داد که اربعین تنها مقصد سفر نیست، بلکه به یک کارگاه بزرگ تولید آثار هنری تبدیل شده است.
تنوع کمسابقه چهرههای هنری
مطالعه گزارشهای رسمی سالهای گذشته نشان میدهد که تقریباً همه شاخههای هنری در این رویداد حضور داشتهاند.
در حوزه سینما و تلویزیون، نامهایی چون داریوش ارجمند، مهران رجبی، محمد فیلی، سید جواد هاشمی، کوروش سلیمانی، عمار تفتی، افسانه بایگان، شقایق فراهانی، پیام دهکردی، نیلوفر شهیدی، فریبا نادری، محمدرضا شریفینیا، امیرحسین مدرس و دهها بازیگر دیگر در سالهای مختلف راهی مسیر نجف تا کربلا شدهاند.
در میان فیلمسازان نیز چهرههایی همچون مجید مجیدی، ابراهیم حاتمیکیا، بهروز افخمی، جواد افشار، احمدرضا معتمدی و دیگر کارگردانان و مستندسازان با هدف تولید آثار سینمایی، مستند یا مطالعه ظرفیتهای روایی اربعین در این مسیر حضور یافتهاند.
حوزه موسیقی نیز سهم قابل توجهی در این جریان داشته است. سید حسامالدین سراج، علیاکبر قلیچ و حسن خانچی از جمله هنرمندانی هستند که با اجرای آثار آیینی و تولید نماهنگهای چندزبانه، تلاش کردهاند روایت هنری اربعین را به مخاطبان فراتر از مرزهای ایران منتقل کنند.
در عرصه هنرهای تجسمی نیز حسن روحالامین و محمدعلی نادری با خلق زنده آثار نقاشی در کربلا، تجربه متفاوتی از تولید اثر هنری در متن واقعه را به نمایش گذاشتند.
شاعران، نویسندگان و مجریان تلویزیونی همچون حبیب احمدزاده، حامد عسکری، ناصر فیض، مسعود فراستی، محمد سلوکی، علی درستکار، فرزاد حسنی و مژده لواسانی نیز در سالهای مختلف بخشی از این جریان فرهنگی بودهاند.
هنر؛ فراتر از حضور نمادین
آنچه حضور هنرمندان در اربعین را متمایز میکند، تنها حضور چهرههای شناختهشده نیست؛ بلکه تغییر نقش آنان است.
بخش قابل توجهی از بازیگران و سینماگران در مواکب به عنوان خادم زائران فعالیت کردهاند؛ گروهی به تولید مستند و روایتهای تصویری پرداختهاند؛ نقاشان آثار خود را در فضای حرمها خلق کردهاند و خوانندگان نیز با تولید آثار آیینی و بینالمللی، ظرفیت موسیقی را در خدمت دیپلماسی فرهنگی قرار دادهاند.
از سوی دیگر، این حضور موجب شده فاصله میان «چهره مشهور» و «زائر عادی» تا حد زیادی کاهش یابد؛ موضوعی که در بازتابهای رسانهای و شبکههای اجتماعی نیز به چشم میآید.
اربعین ۱۴۰۵؛ حضور ادامه دارد
بررسی گسترده گزارشهای خبری، صفحات رسمی هنرمندان و رسانههای معتبر نشان میدهد که تا زمان تنظیم این گزارش، هنوز فهرست رسمی و جامعی از هنرمندان حاضر در اربعین ۱۴۰۵ منتشر نشده است و بخش قابل توجهی از تصاویر منتشرشده در فضای مجازی مربوط به سالهای گذشته است.
با این حال، تاکنون حضور تعدادی از چهرههای فرهنگی و هنری در رسانهها یا صفحات رسمی آنان بازتاب یافته است.
در حوزه موسیقی، راغب با انتشار تصاویر و ویدئوهایی از حضور در موکبهای اربعین و جمع زائران خبرساز شد. همچنین تصاویر حضور مسیح عدلپرور و آرش عدلپرور در کربلا و مسیر زیارت در شبکههای اجتماعی منتشر شده است.
در میان چهرههای فرهنگی، حامد عسکری نیز همانند سالهای گذشته در برنامههای فرهنگی مرتبط با اربعین و زیارت عتبات حضور داشته است.
در بخش بازیگران و مجریان نیز تصاویر حضور محمدرضا شریفینیا و امیرحسین مدرس در عراق و مسیر زیارت در رسانهها بازتاب یافته است.
یک جریان فرهنگی رو به گسترش
مرور روند سالهای گذشته نشان میدهد که اربعین برای جامعه هنری ایران، از یک تجربه فردی به یک جریان فرهنگی و رسانهای تبدیل شده است؛ جریانی که در آن هنر، خدمت، روایت و دیپلماسی فرهنگی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند.
اگر این روند با حمایت رویدادهایی مانند «چهلچراغ»، «تصویر دهم» و دیگر برنامههای هنری ادامه یابد، میتوان انتظار داشت که در سالهای آینده اربعین بیش از گذشته به بستری برای تولید آثار سینمایی، ادبی، موسیقایی و تجسمی با مخاطب بینالمللی تبدیل شود؛ آثاری که نه صرفاً روایتگر یک سفر، بلکه بازتابدهنده تجربه زیسته میلیونها انسان در بزرگترین اجتماع مذهبی جهان خواهند بود.