ضرورت حکمرانی منطقهمحور جمعیت و خانواده
به گزارش خبرنگار گروه جمعیت و تعالی خانواده خبرگزاری رسا، بیستوپنجمین پیشنشست تخصصی با موضوع «یک ایران، چند الگوی باروری؛ ضرورت حکمرانی منطقهمحور جمعیت و خانواده» با تأکید بر ضرورت تغییر رویکردهای جمعیتی از سیاستگذاری یکسان و متمرکز به سیاستگذاری منطقهمحور برگزار شد.
این نشست به همت معاونت امور فرهنگی و اجتماعی و دبیرخانه ستاد جوانی جمعیت وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، با مشارکت مؤسسه کار و تأمین اجتماعی و همکاری دبیرخانه همایش بینالمللی «حکمرانی جمعیت و خانواده در شکلدهی جوامع آینده» دانشگاه جامع امام حسین(ع) برگزار شد و کارشناسان در آن بر تفاوتهای جمعیتی، فرهنگی و اقتصادی مناطق مختلف کشور تأکید کردند.
باروری در ایران یک الگوی واحد ندارد
دکتر رسول صادقی، رئیس مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور و دبیر ستاد جوانی جمعیت وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، با اشاره به تفاوتهای قابل توجه جمعیتی میان مناطق مختلف کشور اظهار داشت: جغرافیا تنها محل اجرای سیاست نیست، بلکه خود بخشی از مسئله و راهحل سیاستگذاری است.
وی با بیان اینکه عوامل مؤثر بر باروری در مناطق مختلف وزن یکسانی ندارند، افزود: ممکن است در یک منطقه هزینه مسکن عامل اصلی کاهش باروری باشد، در منطقهای دیگر کمبود مهدکودک و خدمات مراقبت از کودک و در منطقهای دیگر عوامل فرهنگی نقش پررنگتری داشته باشند؛ بنابراین نمیتوان برای همه مناطق کشور یک بسته سیاستی واحد طراحی کرد.
صادقی با اشاره به تجربه کشورهای مختلف گفت: مطالعات انجامشده در کره جنوبی نشان داده است که مراکز مراقبت از کودک در مناطق کلانشهری، به دلیل اشتغال بالای زنان، تأثیر بیشتری بر باروری دارند. در چین نیز افزایش قیمت مسکن در کل کشور اثر یکسانی بر باروری نداشته و در کلانشهرها تأثیر آن بیشتر بوده است.
رئیس مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور تصریح کرد: ایران نیز با ناهمگونی جدی در الگوهای باروری مواجه است. اگرچه همه استانها کاهش باروری را تجربه کردهاند، اما سطح باروری در استانها تفاوت زیادی دارد؛ بهگونهای که سیستان و بلوچستان بالاترین و استانهایی مانند گیلان و مازندران پایینترین سطوح باروری را دارند.
وی افزود: تفاوتها حتی در ترجیحات فرزندآوری نیز مشاهده میشود. در سیستان و بلوچستان حدود ۷۰ درصد افراد، داشتن سه فرزند و بیشتر را مطلوب میدانند، در حالی که این رقم در گیلان حدود ۱۷ درصد است. در مقابل، ترجیح تکفرزندی در سیستان و بلوچستان حدود دو درصد و در گیلان نزدیک به ۲۱ درصد گزارش شده است.
لزوم عبور از «یک نسخه برای همه»
صادقی با تأکید بر تنوع قومی، فرهنگی و توسعهای کشور گفت: سیاست جمعیتی باید در چارچوب ملی، اما با اجرای منطقهای و محلی دنبال شود. به گفته وی، شهرداریها، نهادهای مردمی، بخش خصوصی و دانشگاهها نیز باید در حکمرانی جمعیت نقش داشته باشند.
وی «حکمرانی چندسطحی» را یکی از الزامات سیاستگذاری جمعیتی دانست و افزود: باید استانهای کشور از نظر مسائل و چالشهای جمعیتی تیپبندی شوند و در کنار سیاستهای ملی، برای هر گروه از مناطق، راهکارهای متناسب طراحی شود.
رئیس مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور همچنین نسبت به «تهرانیزه شدن قوانین» هشدار داد و گفت: گاهی قوانینی که متناسب با شرایط تهران طراحی شدهاند، برای کل کشور تجویز میشوند، در حالی که واقعیتهای جمعیتی، اقتصادی و فرهنگی مناطق مختلف با یکدیگر متفاوت است.
وی با اشاره به تمرکز فرصتها در تهران، مهاجرت به این استان را نیز یکی از پیامدهای تمرکزگرایی دانست و تأکید کرد که استفاده از ظرفیتهای بومی و اجتماعی مناطق مختلف میتواند به حل مسائل جمعیتی کمک کند.
هدف اصلی؛ ساختن محیط دوستدار خانواده
صادقی تأکید کرد: بیش از آنکه افزایش یک شاخص مانند نرخ باروری کل را هدف مستقیم قرار دهیم، باید محیط اجتماعی را به محیطی دوستدار خانواده تبدیل کنیم. در این صورت افزایش باروری میتواند پیامد طبیعی بهبود شرایط باشد.
وی مهمترین اقدام برای مقابله با باروری پایین را «ایجاد امید اجتماعی» عنوان کرد و گفت: باید چشماندازی روشن از آینده ایجاد شود تا جوان بتواند با اطمینان درباره ازدواج و فرزندآوری تصمیم بگیرد.
به گفته صادقی، باروری پایین برآیند ساخت اجتماعی است و برای بهبود آن باید شرایط اقتصادی و اجتماعی جامعه اصلاح شود. وی در این زمینه بر حمایت از خانواده، توسعه خدمات مراقبت از کودک، تسهیل مسکن، مرخصی والدینی و ایجاد سازگاری میان کار و خانواده تأکید کرد.
رئیس مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور همچنین خواستار حرکت از «مرخصی مادری» به سمت «مرخصی والدینی» شد و افزود: مشارکت بیشتر پدران در مراقبت از فرزند میتواند تمایل زنان به داشتن فرزندان بعدی را افزایش دهد. وی همچنین تعریف «مرخصی مراقبتی» برای مواقع بیماری فرزند را ضروری دانست.
خانواده باید محور سیاستهای کشور باشد
صادقی با تأکید بر خانوادهمحوری در قوانین اظهار داشت: روح حاکم بر همه سیاستها باید خانواده باشد و قوانین کار، آموزش، مسکن و آموزش عالی باید از این منظر بازنگری شوند.
وی افزود: زنان نباید میان تحصیل، اشتغال، رشد اجتماعی و مادری مجبور به انتخاب باشند، بلکه باید شرایطی فراهم شود که این نقشها در کنار یکدیگر امکانپذیر باشد. محیط کار و دانشگاه نیز باید به محیط دوستدار خانواده تبدیل شود.
رئیس مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور «دانشگاه دوستدار خانواده» را شامل خدماتی همچون مهدکودک، اتاق مادر و کودک، مرخصیهای مناسب، امکان حضور مجازی مادران در کلاسها و تسهیل نقلوانتقال دانشجویان دانست.
وی همچنین با اشاره به سهم پایین حمایت از خانواده در ایران گفت: در برخی کشورها سهم قابل توجهی از تولید ناخالص داخلی به سیاستهای خانواده اختصاص مییابد، در حالی که این سهم در ایران کمتر از نیم درصد است. به گفته صادقی، برای عبور از بحران جمعیتی باید حمایت مالی از خانواده افزایش یابد.
ازدواج؛ گلوگاه اصلی باروری در ایران
صادقی مهمترین گلوگاه باروری در ایران را مسئله ازدواج دانست و گفت: فرزندآوری در ایران عمدتاً در درون ازدواج اتفاق میافتد و وقتی ازدواج با مشکل مواجه شود، باروری نیز تحت تأثیر قرار میگیرد.
وی سه مؤلفه «امکان ازدواج، مطلوبیت ازدواج و دسترسی به ازدواج» را مهم ارزیابی کرد و افزود: مهاجرت جوانان از مناطق دارای بیکاری بالا میتواند توازن جمعیتی میان زنان و مردان را در مناطق مبدأ برهم بزند.
رئیس مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور همچنین به موضوع «مضیقه ازدواجی» اشاره کرد و گفت افزایش سهم زنان در آموزش عالی، در کنار کاهش تعداد مردان دارای تحصیلات مشابه در برخی گروهها، میتواند توازن ازدواج را در بعضی مناطق و گروههای اجتماعی با مشکل مواجه کند.
وی تأکید کرد که عوامل اقتصادی و فرهنگی را نمیتوان جدا از یکدیگر تحلیل کرد و افزود: تغییرات ساختاری، موتور تغییرات باروری است و فرهنگ نیز در کنار آن نقش تعیینکننده دارد. صادقی با اشاره به تجربه سالهای ۱۳۹۳ تا ۱۳۹۵ گفت: در دورهای که چشمانداز و امید به آینده تقویت شد، ازدواج و باروری نیز افزایش یافت، اما از سال ۱۳۹۶ به بعد با تغییر شرایط، این روند نزولی شد.
وی هشدار داد: اگر باروری پایین برای مدت طولانی ادامه یابد، ممکن است خود به یک هنجار اجتماعی تبدیل شود؛ همانگونه که تجربه چند دهه سیاست تکفرزندی در چین نشان داد تغییر سیاست بهتنهایی برای تغییر الگوی تثبیتشده خانواده کافی نیست.
آینده جمعیتی انقلاب اسلامی در گرو حمایت از زنان و خانواده است
زهرا شعبانیان، مشاور امور زنان و خانواده و دبیر ستاد جوانی جمعیت مؤسسه کار و تأمین اجتماعی، نیز در این نشست با تأکید بر اهمیت جمعیت در آینده انقلاب اسلامی اظهار داشت: با توجه به نقش بانوان در بالندگی خانواده، سیاستهای جمعیتی باید حمایت از زنان را هم در کانون خانواده و هم در محیط کار مورد توجه قرار دهد.
وی افزود: خانواده رکن اساسی جامعه است و حضور و نقشآفرینی بانوان در استحکام و پویایی آن اهمیت ویژهای دارد؛ از این رو باید با اتخاذ سیاستهای حمایتی و فراهمکردن شرایط مناسب، زمینه رشد و تعالی زنان و شکلگیری خانوادههای سالم و پویا را فراهم کرد.
شعبانیان خاطرنشان کرد: توجه همزمان به جایگاه زنان در خانواده و محیط کار میتواند زمینهساز تحقق جمعیتی جوان، سالم و بالنده در تراز اهداف انقلاب اسلامی باشد.
در مجموع، مباحث مطرحشده در این پیشنشست بر این نکته تأکید داشت که حل مسئله جمعیت صرفاً با ارائه مشوقهای مقطعی یا اجرای سیاستهای یکسان در سراسر کشور امکانپذیر نیست؛ بلکه اصلاح شرایط اقتصادی و اجتماعی، تقویت امید به آینده، تسهیل ازدواج، حمایت از زنان و خانواده، توسعه خدمات مراقبتی و حرکت به سوی حکمرانی چندسطحی و منطقهمحور، از الزامات ایجاد محیطی دوستدار خانواده و بهبود روندهای جمعیتی کشور است.