حکمت تکرار «إِيَّاكَ نَعْبُدُ» در نماز منسوب به حضرت ولی‌ عصر

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا در کاشان، علی اکبر توحیدیان، گفت: قرآن کریم صرفاً کتاب هدایت به‌واسطه احکام نیست بلکه در پرتو روایات اهل بیت (ع) افق‌های تازه‌ای از معارف آن از جمله حقیقت ولایت و مهدویت آشکار می‌شود و بسیاری از آیات قرآن در تفسیر و تأویل معصومان (ع) با وجود مقدس حضرت ولی عصر (عج) پیوند یافته‌اند و تصویری عمیق‌تر از فرهنگ انتظار ارائه می‌کنند.

وی افزود: یکی از دلایل اهمیت آیه «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» این است که در نماز حاجتی که از حضرت ولی عصر (عج) نقل شده و بسیاری از مؤمنان به‌ویژه در مسجد مقدس جمکران آن را اقامه می‌کنند این آیه در هر رکعت ۱٠٠ مرتبه تکرار می‌شود که البته این نماز، اختصاصی به مسجد جمکران ندارد و هر مؤمنی می‌تواند برای برآورده‌شدن حاجات خود در هر مکان و زمانی آن را به‌جا آورد، کیفیت آن نیز همانند نماز صبح است با این تفاوت که در هر رکعت هنگام رسیدن به آیه «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ»، این آیه ۱٠٠ بار تکرار می‌شود و سپس ذکر رکوع و سجود، هر کدام هفت مرتبه گفته می‌شود و پس از پایان نماز نیز ۱٠٠ صلوات در حالت سجده سفارش شده است.

توحیدیان با طرح این سؤال که چرا این آیه باید ۱٠٠ بار تکرار شود؟ ادامه داد: این تکرار صرفاً تکرار لفظی نیست، بلکه در پیوند عمیق مفهومی این آیه با حقیقت مهدویت ریشه دارد، آیات پیش از این فراز، بیانگر توحید نظری هستند، اما هنگامی که به «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» می‌رسیم، وارد عرصه توحید عملی می‌شویم استاد شهید مطهری (ره) در تفسیر سوره حمد تصریح می‌کند که در اینجا توحید عبادی متجلی می‌شود و همین توحید عبادی، مقدمه تحقق حکومت جهانی حضرت ولی عصر (عج) است.

پژوهشگر قرآنی افزود: به بیان دیگر، انسان با ۱٠٠ بار تکرار این آیه، بار‌ها اعلام می‌کند که فقط خدا را می‌پرستد و از او یاری می‌خواهد، نتیجه این تکرارشکل‌گیری نورانیتی در وجود انسان است نورانیتی که او را شایسته درخواست هدایت می‌کند. از همین رو بلافاصله پس از آن می‌گوید: «اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ؛ ما را به راه راست هدایت کن.» این صراط مستقیم، چیزی جز مسیر ولایت الهی نیست؛ همان راهی که حضرت ولی عصر (عج) مظهر کامل آن هستند.

به گفته وی کاربرد صیغه جمع در این آیات است، ما نمی‌گوییم «أعبد» یا «أستعین»، بلکه می‌گوییم: «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ»، یعنی ما تو را می‌پرستیم و ما فقط از تو یاری می‌جوییم و در ادامه نیز می‌گوییم: «اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ»، یعنی ما را هدایت کند.

وی ادامه داد: این تعبیر‌ها نشان می‌دهد که سخن از حرکتی فردی نیست بلکه از عبودیت اجتماعی و شکل‌گیری جامعه‌ای موحد سخن گفته می‌شود؛ جامعه‌ای که بتواند زمینه‌ساز ظهور حضرت ولی عصر (عج) باشد، تحقق این هدف با حرکت‌های فردی ممکن نیست، بلکه نیازمند تشکیل جامعه‌ای بر پایه بندگی خدا است.

توحیدیان یادآور شد: استاد شهید مطهری (ره) نیز بر همین نکته تأکید می‌کند که توحید نظری، مقدمه توحید عملی است و انسان موحد حقیقی، همان منتظر حقیقی خواهد بود، از همین رو باید به این نکته نیز توجه کرد که یکی از مهم‌ترین راه‌های تعجیل در ظهور حضرت ولی عصر (عج)، ترک گناهان فردی و اجتماعی است.

وی افزود: اگر زمینه‌های فساد، ظلم و معصیت در جامعه روزبه‌روز افزایش یابد، صرف برگزاری مراسم و تکرار دعا‌های تعجیل فرج بدون اصلاح رفتار فردی و اجتماعی اثر مطلوب خود را نخواهد گذاشت، رسیدن به صراط مستقیم بدون تحقق این آیه ممکن نیست، عبودیت الهی مفهومی جامع است که همه عرصه‌های زندگی انسان را دربر می‌گیرد و مقدمه تحقق جامعه مهدوی به‌شمار می‌آید.

این پژوهشگر قرآنی با اشاره به اینکه استاد شهید مطهری (ره) در تفسیر این آیه، به نکته‌ای بسیار لطیف اشاره می‌کند و می‌فرماید که در عبارت «إِیَّاکَ نَعْبُدُ»، سه تأکید به منظور انحصار وجود دارد، گفت: نخست، خود واژه «إِیَّاکَ» است که مفهوم «فقط تو» را می‌رساند، دوم ضمیر «کاف» که مخاطب را در ذات اقدس الهی منحصر می‌کند و سوم، تقدیم مفعول بر فعل؛ یعنی خداوند نفرموده «نعبدک»، بلکه فرموده است: «إِیَّاکَ نَعْبُدُ، فقط تو را می‌پرستیم.» این تقدیم در ادبیات عرب، نشانه حصر و تأکید است.

وی افزود: همین سه تأکید بار دیگر در جمله «وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» نیز تکرار می‌شود، یعنی فقط از خداوند یاری می‌جوییم و هیچ تکیه‌گاه مستقلی جز او نمی‌شناسیم، البته تحقق چنین مرتبه‌ای از توحید،کار آسانی نیست زیرا انسان باید در همه عرصه‌های زندگی اعم از فردی، اجتماعی و حتی حکومتی، فقط خدا را منشأ قدرت و یاری بداند.

توحیدیان گفت: استاد شهید مطهری (ره) همچنین توضیح می‌دهد که «نستعین» هم به جمله پیش از خود بازمی‌گردد و هم به جمله پس از خود یعنی از خداوند یاری می‌خواهیم تا بتوانیم حقیقت «إِیَّاکَ نَعْبُدُ» را در زندگی محقق کنیم و نیز از او می‌خواهیم که ما را به صراط مستقیم هدایت کند، بنابراین استعانت الهی هم برای تحقق عبودیت محض و هم برای پیمودن راه ولایت لازم است.

وی ادامه داد: اگر این سه عنصر، یعنی عبودیت خالص، استعانت خالص و حرکت جمعی به سوی صراط مستقیم در جامعه شکل بگیرد، زمینه تحقق آرمان نهایی همه پیامبران الهی، یعنی برپایی حکومت عدل جهانی حضرت ولی عصر (عج) فراهم خواهد شد.

این پژوهشگر قرآنی با  بیان اینکه نکته لطیف دیگری نیز در این آیه وجود دارد و آن، تکرار واژه «إِیَّاکَ» است. شاید این پرسش مطرح شود که چرا خداوند یک بار نفرمود: «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ نَسْتَعِینُ؟» در پاره‌ای تفاسیر عرفانی، از جمله کشف‌الاسرار میبدی، در پاسخ به این پرسش آمده است: «از إِیَّاکَ نَعْبُدُ کمر مجاهدت بر میان بسته و از إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ، تاج مشاهده بر سر نهاده است.» ، گفت: این تعبیر حقیقتی عمیق را بیان می‌کند، یعنی انسان ابتدا باید با مجاهده و بندگی راه عبودیت را بپیماید و سپس با استعانت از خداوند به مقام مشاهده و قرب الهی برسد، از همین رو بلافاصله پس از این دو آیه درخواست هدایت به صراط مستقیم مطرح می‌شود.

وی ادامه داد: به همین دلیل، می‌توان حکمت تکرار ۱٠٠ باره این آیه در نماز منسوب به حضرت ولی‌عصر (عج) را نیز بهتر درک کرد زیرا این نماز، تمرینی برای رسیدن به عبودیت خالص و آمادگی برای حرکت در مسیر ولایت است.

به گفته وی حقیقت غیب مفهومی بسیار گسترده دارد و هر آنچه از حوزه ادراک حواس ظاهری انسان خارج باشد در قلمرو غیب قرار می‌گیرد از جمله عالم برزخ، قیامت، بهشت، جهنم، فرشتگان و دیگر حقایقی که با چشم ظاهری قابل مشاهده نیستند.

توحیدیان ادامه داد: یکی از روشن‌ترین مصادیق غیب نیز وجود مبارک حضرت ولی عصر (عج) است، امامی که از دیدگان غایب است اما حضور دارد، در ابتدای سوره بقره می‌خوانیم: «هُدًى لِلْمُتَّقِینَ، الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ»، یعنی قرآن مایه هدایت متقین و نخستین ویژگی متقین، ایمان به غیب معرفی شده است، در روایتی از امام صادق (ع)، ذیل همین آیه آمده که مقصود از «الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ»، شیعیان امیرالمؤمنین (ع) هستند، همان کسانی که به حقانیت قیام حضرت قائم (عج) ایمان دارند.

وی یادآور شد: در روایتی از پیامبر اکرم (ص) درباره همین آیه آمده است: «آنان کسانی هستند که هنگامی که حجت غایب از پس پرده غیبت ظهور کند و زمین را پس از آنکه از ظلم و ستم آکنده شده است، از عدل و داد پر کند، در کنار او خواهند بود و در محبت و ولایت او ثابت‌قدم می‌مانند.»

توحیدیان این روایت را یکی از روشن‌ترین تفسیر‌های مهدوی آیه دانست و افزود: ایمان به غیب فقط اعتقاد به امور و مصادیق نادیدنی و غیرقابل ابصار نیست، بلکه ایمان به امام و حجت غایب الهی و استقامت در مسیر ولایت او نیز از مهم‌ترین مصادیق غیب و از نشانه‌های اهل ایمان و تقوا و هدایت‌شدگان و رستگاران به‌شمار می‌رود./۱۳۰۷/

خبرنگار: محمد ملک آبادی