جهاد اقتصادی در قرآن؛ راهبردهای اسلام برای رونق اقتصادی را بشناسیم

اصغر طهماسبی بلداجی در گفتگوی تفصیلی با خبرگزاری در رسا در چهارمحال و بختیاری که بخش نخست آن از نگاه مخاطبان گرامی می‌گذرد در پاسخ به پرسشی مبنی بر دیدگاه اسلام نسبت به اقتصاد و راهکارهای کاربردی برای داشتن اقتصاد قوی در جامعه اسلامی با اشاره به اینکه اقتصاد در منظومه اسلام و معارف قرآنی و روایی یک ابزار مهم برای معاش انسان در دنیا و استقلال جامعه اسلامی است، اظهار کرد: اقتصاد در آموزه‌های دینی یک وسیله و ابزار است و هدف نیست یعنی هدف آدمی در این دنیا مال جمع کردن و ثروتمند شدن نیست بلکه هدف، بندگی است.

عضو هیئت علمی گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه شهرکرد با ذکر اینکه اسلام عزلت‌نشینی و دست کشیدن از دنیا را هم به شدت مذموم دانسته است، ادامه داد: بنابراین از ما نمی‌خواهد که اقتصاد را رها کنیم و در قرآن و روایات نیز نسبت به این موضوع منع کرده‌اند. اقتصاد وسیله است یعنی آنکه انسان برای ادامه بقا و قوت یافتن برای بندگی کردن خدا ناگزیر از داشتن اقتصاد قوی است.

طهماسبی با یادآوری اینکه قرآن کریم ثروت را عامل استواری جامعه اسلامی می‌داند، تأکید کرد: در آیه پنجم از سوره مبارکه نساء بر این نکته تأکید شده است که اموال و دارایی‌ها مایه قوام و پایداری است لذا ستون فقرات جامعه بدون بنیه مالی مستحکم می‌شکند و افراد قدرت حرکت به‌سوی تعالی را از دست می‌دهند.

اسلام ثروت را عامل استواری جامعه اسلامی می‌داند 

وی در خصوص ارتباط معیشت با معنویت از دیدگاه اسلام، گفت: در این خصوص نبی مکرم اسلام فرمودند: اگر نان یعنی معاش و اقتصاد نبود، نه نماز می‌خواندیم، نه روزه می‌گرفتیم و نه واجبات پروردگار را ادا می‌کردیم. پیداست که انسان درگیر با فقر و نداری در دینداری نیز دچار تزلزل خواهد شد.

طهماسبی پیوند فقر و انحراف عقیدتی را نیز یادآور شد و بیان کرد: امیرالمومنین علیه السلام در توصیه به فرزندشان فرمودند: فرزندم! من از فقر بر تو بیمناکم، پس از آن به خدا پناه ببر؛ چرا که فقر موجب نقصان دین، سرگردانی عقل و ایجاد کینه و دشمنی است.

عضو هیئت علمی دانشگاه شهرکرد تأکید کرد: جامعه اسلامی هیچ‌گاه دست نیاز به سوی بیگانگان دراز نمی‌کند و امام صادق (ع) در نکوهش تنبلی و رها کردن کار که به ضعف اقتصادی می‌انجامد، فرمودند: کسی که کار را رها کند دعایش مستجاب نمی‌شود و به تعبیر روایات، چنین فردی ملعون و محروم از رحمت الهی است.

طهماسبی با تأکید بر اشارات قرآن کریم مبنی بر تلاش برای کسب رزق، تولید و معاش، بیان کرد: آیات اقتصادی قرآن فراوانند و این نشان می‌دهد که اقتصاد یک ابزار بسیار مهم در زندگی فردی و اجتماعی انسان به‌شمار می‌رود. 

وی تصریح کرد: اسلام اقتصاد را مهم تلقی می‌کند چرا که انسان از اقتصاد برای بندگی خدا کردن، تلاش برای کمال و سعادت، رفع فقر، تحقق عدالت، آبادانی، مبارزه با شرک و کفر و ترویج فرهنگ اسلامی و این دست اهداف متعالی استفاده می‌کند.

طهماسبی با یادآوری اینکه قرآن و اهل بیت علیهم السلام راهکارهایی را برای دستیابی به یک اقتصاد قوی ارائه دادند، افزود: ساختار اقتصادی که معارف قرآنی و روایی مطرح می‌کنند در عین سادگی و به دور از هر گونه پیچیدگی و ابهام، کاملاً در دسترس و کاربردی است و قابلیت اجرا دارد.

این قرآن‌پژوه در خصوص تأکیدات قرآن درباره تلاش و کار برای معاش، بیان کرد: قرآن بر دوری از تنبلی و سستی و روی آوردن به کار و تولید تأکید دارد. کار کردن از نگاه اسلام یک «عبادت» و نوعی «تفریح» بوده و این تعابیر گویای آن است که شغل انسان باید متناسب با علاقه و توانمندی باشد تا باعث تعالی و بالندگی انسان شود. 

طهماسبی برقراری عدالت اقتصادی را از دیگر توصیه‌های کاربردی قرآن دانست و توضیح داد: وقتی از عدالت اقتصادی غافل شویم، اختلاف طبقاتی در جامعه گسترده‌تر خواهد شد و فاصله ثروتمندان و فقیران باعث ایجاد نارضایتی عمومی می‌شود.

وی تصریح کرد: قرآن همچنین بر برنامه‌ریزی و انضباط اقتصادی تاکید دارد که نمونه آن‌را در داستان حضرت یوسف و نوع مدیریت حضرت در زمان خشکسالی را می‌توانیم مشاهده کنیم. مدیریت دخل و خرج یک راهبرد بسیار مهم برای اداره خانواده و در سطح کلان، اداره کشور به حساب می‌آید که در معارف اسلامی نیز بر آن تأکید می‌شود.

راهبردهای قرآن برای تحقق اقتصاد قوی 

طهماسبی بر پرهیز از اسراف و تجمل‌گرایی از دیدگاه اسلام تأکید و اظهار کرد: متأسفانه سبک زندگی‌های امروز در تعارض با آموزه‌های دینی مبنی بر صرفه‌جویی و پرهیز از جاه‌طلبی است. انسان باید از طیبات و رزق‌های پاکیزه که خدای سبحان برایش قرار داده استفاده کند اما حق ندارد زیاده‌روی و اسراف داشته باشد.

این پژوهشگر قرآنی با بیان اینکه اسلام برای دستیابی به اقتصاد قوی، الگوها و قوانین دقیقی طراحی کرده اما غفلت از این اصول، جوامع اسلامی را با بحران مواجه ساخته است، اضافه کرد: اسلام کار و تولید را مقدس می‌شمارد و و بر همین مبنا استفاده از تعبیر «جهاد اقتصادی» در فرهنگ اسلامی موضوعیت پیدا می‌کند. 

طهماسبی ادامه داد: امام صادق علیه السلام در اهمیت کار و تلاش برای تولید ثروت مشروع فرمودند: کسی که برای تأمین معاش خانواده خود تلاش می‌کند، مانند مجاهد در راه خداست. یا امام رضا علیه السلام تأکید دارند: کسی که از فضل الهی به دنبال روزی است تا خانواده‌اش را بی‌نیاز کند، پاداشی بزرگ‌تر از مجاهد در راه خدا دارد.

اهمیت کار و تولید برای تقویت اقتصاد

وی توصیه معارف دینی درباره رونق‌بخشی به تجارت و نفی راکد گذاشتن سرمایه ذیل تعبیر «کنز» را یادآور شد و گفت: از نگاه اسلام ثروت نباید راکد بماند بلکه باید در چرخه تولید و بازار جریان یابد. قرآن در آیه ۳۴ سوره توبه انباشت بی‌خاصیت طلا و نقره را به‌شدت محکوم می‌کند.

عضو هیئت علمی گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه شهرکرد افزود: در همین خصوص امام صادق (ع) فرمودند: تجارت، عقل اقتصادی و تدبیر را کاهش می‌دهد. حضرت در جایی دیگر تأکید دارند: تجارت کنید تا خداوند به شما برکت دهد، چرا که نُه دهمِ روزی در تجارت است.

طهماسبی در پایان مبارزه با ربا، توزیع عادلانه ثروت و پیوند مالیات با آبادانی را از دیگر راهکارهای کاربردی معارف قرآنی و روایی برای داشتن اقتصاد قوی عنوان کرد.