منافات نداشتن اراده و اختیار الهی با تفضلات ویژه خدا به انبیا و ائمه

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، پنجاه و نهمین شماره پرتو پژوهش، نوشتاری در پاسخ به پرسش‌های دینی از سوی معاونت پژوهش مجتمع آموزش عالی فقه قم منتشر شد.

در این شماره پرتو پژوهش با اشاره به این سؤال که آیات تفضلات ویژه پروردگار به انبیا و ائمه‌‌(ع) با اراده و اختیار آنان قابل جمع است، می‌خوانیم: «تفضلات خداوند به انبیا و ائمه معصومین‌‌(ع) هیچ منافاتی با اختیار آنان ندارد؛ زیرا خداوند براساس علم ذاتی خویش، از استعداد و قابلیت کسانی که تفضلات ویژه به آنها دارد، آگاه است».

این نوشتار می‌افزاید: «تفضل و موهبت الهی، زمانی با ارائه و اختیار در تضاد است که هنگام استفاده از آن، سلب اختیار شده و مجبور به ترک خلاف آن باشد؛ در حالی که انبیای الهی و ائمه معصومین‌‌(ع) مجبور بر ترک عمل خلاف رضای خدا نبودند؛ بلکه با اراده و اختیار خود، از آن دوری می‌کردند».

پنجاه و نهمین شماره پرتو پژوهش برای توضیح بیشتر به موهبت اکتسابی و موهبت در کودکی و پیش از خلقت اشاره کرده و آورده است: «یکی از موهبت‌های اکتسابی در انبیا و ائمه معصومین‌‌(ع) موهبت عصمت است، عصمت ویژگی‌ای که در همه شرایط و به همه افراد داده نمی‌شود؛ بلکه باید زمینه‌هایی در خود افراد به وجود آید تا لطف الهی شامل حال آنان شود».

نکته دیگری که درباره موهبت الهی، سبب جبرانگاری شده است، موهبت در کودکی یا پیش از خلقت برای برخی از اولیا، انبیا و امامان معصوم‌‌(ع) است؛ همانند حضرت یحیی و عیسی‌‌(ع) از میان انبیا و امام جواد و امام هادی‌‌(ع) و حضرت حجت‌‌(عج) در ائمه اطهار و حضرت فاطمه‌‌(س) که از برجسته‌ترین اولیای الهی است.

اگر موهبت اکتسابی را بپذیریم که عده‌ای از آن طریق به موهبت الهی رسیده‌اند و علم به عواقب بد معصیت پیدا کرده و معصوم شده و سبب افتخار و کمالشان شده است، پس در این‌باره، هیچ کمال و افتخاری برای معصوم نخواهد بود؛ چراکه این‌ها هیچ عملی را انجام نداده‌اند تا در مقابل آن مستحق موهبت و پاداش باشند.

نکته دیگر که در این بخش مطرح شده آن است که اختیار طبیعت انسان است؛ علم، خود از مبادی اختیار است و معصومین‌‌(ع) هم به اراده و اختیار خود از معصیت منصرف می‌شوند؛ اگر علم به عواقب گناه پیدا کردند، با همین علم و با کمال اراده می‌توانند گناه نکنند؛ چنان‌که بعضی با علم به کشندگی زهر، اراده خوردن آن را می‌کنند.

برخی از بزرگان در این‌باره آورده‌اند: «خداوند می‌دانست که عده‌ای از بندگانش به اختیار خود، بیش از دیگران و در بالاترین حد ممکن از استعداد خود بهره‌برداری می‌کنند؛ این علم الهی سبب شده که خداوند تفضلاً این موهبت ویژه را به آنها عطا کند که البته این عطای موهبت الهی سبب سلب اختیار نشده؛ چراکه راز و نیازها، اشک و ناله، توبه و استغفار آنان بیش از دیگران است».

این شماره پرتو پژوهش در پایان نتیجه می‌گیرد: «عصمت پیامبران و امامان معصوم‌‌(ع) که موهبت ویژه و تفضّل خاص است؛ هیچ منافاتی با اختیارشان ندارد؛ موهبت و تفضلات الهی مانع از اختیار نمی‌گردد؛ زیرا اختیار از طینت و طبیعت انسان است که از انسان جدایی ندارد».

نتیجه حاضر می‌افزاید: «اگر انبیا و انسان‌های معصوم دست به خطا نمی‌زنند، از این باب نیست که نمی‌توانند، بلکه توان انجام معصیت را دارند، اما به اختیار آن را ترک می‌کنند؛ چون به عواقب آن علم دارند؛ همان‌طور که حضرت یوسف‌‌(ع) بدون هیچ مانعی، نافرمانی خدا را انجام نداد».

گفتنی است، پرتو پژوهش، نوشتاری در پاسخ به پرسش‌های دینی هر هفته از سوی معاونت پژوهش مجتمع آموزش عالی فقه قم وابسته به جامعةالمصطفی العالمیه منتشر می‌شود. /920/ن601/ص