مدرس خارج فقه حوزه علمیه قم مطرح کرد:
پرچمداری عدالت با نصرت دین حق
خبرگزاری رسا - عضو هیأت علمی مجمع تقریب مذاهب اظهار داشت: در قرآن کریم دو رکن اصلی طاعت و نصرت برای ایمان ذکر شده است و امتی می تواند الگو و پرچم دار عدالت و مقتدای دیگر امت ها شود که این دو خصلت را با هم داشته باشد.
مبانی جهاد بررسی شد
به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، دفاع مقدس، حماسه ای بود که تاریخ ایران زمین را پر تلألؤ کرد. این حماسه اگر چه عکس العملی به خوی تجاوز کاری صدام و دسیسه های بازیگران پنهان بین المللی بود، اما بی شک در چارچوب اندیشه فقهی شیعه رقم خورد؛ از این رو تبیین ابعاد مختلف آن از منظر فقه شیعی اسلامی گامی در جهت فهم بهتر و کامل تر این افتخار بزرگ است.
در همین راستا، طی گفت و گویی با حجت الاسلام و المسلمین محسن اراکی، مدرس خارج فقه و اصول حوزه علمیه قم و عضو هیت علمی مجمع تقریب مذاهب و مؤسس مرکز اسلامی انگلیس، به بررسی ابعاد مختلف فقهی جهاد و دفاع پرداختیم که حاصل آن در ذیل می آید:
رسا ـ لطفا اهمیت و جایگاه جهاد در اسلام را توضیح دهید؟
در قرآن کریم دو رکن اصلی طاعت و نصرت برای ایمان ذکر شده است به طوری که با انتفاء هرکدام، ایمان از بین خواهد رفت.
آیه « و اذکروا نعمة الله علیکم و میثاقه الذی واثقکم به اذ قلتم سمعنا و أطعنا واتقوا الله ان الله علیم بذات الصدور » به میثاق اول اشاره دارد و آیه 111سوره توبه « ان الله اشتری من المؤمنین أنفسهم و اموالهم بأنّ لهم الجنه یقاتلون فی سبیل الله فیقتلون و یقتلون وعدا علیه حقا فی التوریه و الانجیل و القرآن و من أوفی بعهده من الله فاستبشروا ببیعکم الذی بایعتم به و ذلک هو الفوز العظیم»مشروح کامل میثاق نصرت است.
طبق برخی از آیات الهی، فردی که با شهادتین وارد میثاق اول شده است، اگر درنصرت امام کوتاهی کند و ازاین میثاق سر باز بزند، در حکم ارتداد و کفر قرار می گیرد و حتی در برخی از آیات قومی که به میثاق نصرت عمل نکند، دچار سنت استبدال خواهد شد؛ یعنی اگر قومی در برقراری عدالت و حکومت الهی کوتاهی کند، خداوند نیز رحمتش را از این قوم بر می دارد و ملتی دیگر را جایگزین این قوم می کند.
از سوی دیگر با نصرت امام به فوز عظیم خواهد رسید که طبق آیه آخر سوره محمد و آیه 39 سوره توبه، این نصرت به دو دسته نصرت مالی و جانی تقسیم می شود که در جهاد هر دوگونه نصرت وجود دارد.
امتی می تواند الگو و پرچم دار عدالت و مقتدای دیگر امت ها شود که دو خصلت طاعت و نصرت را با هم داشته باشد.
رسا ـ آیا جهاد امری مستحب یا فرضی عینی یا کفایی است؟
حدود الزامی جهاد به وسیله رهبر اسلامی مشخص می شود که اگر ایشان حکم عینی بدهند در این صورت بر همگان واجب خواهد شد، اما در صورت حکم وجوب کفایی اگر در حد نیاز مردم استقبال نکنند حکم عینی و بر همگان واجب خواهد شد، اما در صورتی که در حد نیاز وارد عرصه میدان شوند ورود دیگران به جهاد مستحب خواهد بود که در اصطلاح آن را جهاد تطوعی گویند.
رسا ـ در رابطه با کشورهای اسلامی و غیر اسلامی، اصل در اسلام جنگ است یا صلح؟
اصل در اسلام صلح با همه جوامع بشری اعم از کافر و مسلمان است؛ بلکه جهاد و جنگ در اسلام نیز برای برقراری امنیت و اقامه عدل است و در همین راستا است که حکومت اسلامی به مبارزه با عاملان فتنه گر و عاملان بی امنیتی در جامعه می پردازد تا فساد و نا امنی مالی و جانی را از بین ببرد.
رسا ـ مساله جهاد را در فقه شیعی در دو حالت حضور و غیبت امام معصوم(ع) شرح دهید؟
به نظر می رسد منظور از کلمه امام که در روایات شیعه آمده است، رهبر سیاسی باشد که از سوی خداوند اجازه حکومت دارد؛ به عبارت دیگر مقصود امام عادلی است که از سوی خداوند متعال مکلف به رهبری مردم است؛ این مطلب شامل فقیه در زمان غیبت هم می شود.
با توضیحات فوق در می یابیم در برخی روایات که جهاد ابتدایی را به وجود امام مشروط کرده است، منظور حضور امام معصوم به تنهایی نیست، بلکه با حضور هر رهبر عادل مشروعی این شرط محقق می شود؛ بنابراین از لحاظ تشریع و حکم شرعی فرقی بین دوران معصوم و غیبت وجود ندارد و در هر دو صورت در شرایط نیاز، عمل به نصرت و یاری بر همگان واجب می شود.
در بحث تکوین، غالبا شرایط جهاد ابتدایی مانند قدرت چیرگی بر کشورهای کفر در زمان غیر معصوم محقق نمی شود و این حد از اقتدار معمولا در زمان حضور امام معصوم محقق می شود که البته درصورت تحقق شرایط، جهاد ابتدایی همانند زمان حضور معصوم، در زمان غیبت هم واجب می شود که این بحث در فلسفه تاریخ جای سخن بیشتر دارد.
رسا ـ شما این ادعا را مطرح کردید که کلمه امام در روایات مربوط به جهاد، به معنای رهبر سیاسی مشروع است؛ دلیل شما بر این ادعا چیست؟
در ادله روایی، وجوب جهاد مشروط به حضور امام شده است و عده ای از علما کلمه امام را حمل بر امام معصوم کرده اند؛ در حالی که به نظر می رسد امام در این روایت به معنای رهبر سیاسی مشروع باشد که شامل فقیه هم می شود.
امام در این روایت به معنای همان امامی است که در روایات وجوب قضا و امام در وجوب صلاة الجمعه آمده که منظور امام حق است و این امام حق شامل امام معصوم و نایب خاص و عام نیز می شود.
دیگر دلیل ما بر این ادعا قرینه مناسبت حکم و موضوع است که خود بسی جای سخن و گفت و گو دارد.
در همین راستا، طی گفت و گویی با حجت الاسلام و المسلمین محسن اراکی، مدرس خارج فقه و اصول حوزه علمیه قم و عضو هیت علمی مجمع تقریب مذاهب و مؤسس مرکز اسلامی انگلیس، به بررسی ابعاد مختلف فقهی جهاد و دفاع پرداختیم که حاصل آن در ذیل می آید:
رسا ـ لطفا اهمیت و جایگاه جهاد در اسلام را توضیح دهید؟
در قرآن کریم دو رکن اصلی طاعت و نصرت برای ایمان ذکر شده است به طوری که با انتفاء هرکدام، ایمان از بین خواهد رفت.
آیه « و اذکروا نعمة الله علیکم و میثاقه الذی واثقکم به اذ قلتم سمعنا و أطعنا واتقوا الله ان الله علیم بذات الصدور » به میثاق اول اشاره دارد و آیه 111سوره توبه « ان الله اشتری من المؤمنین أنفسهم و اموالهم بأنّ لهم الجنه یقاتلون فی سبیل الله فیقتلون و یقتلون وعدا علیه حقا فی التوریه و الانجیل و القرآن و من أوفی بعهده من الله فاستبشروا ببیعکم الذی بایعتم به و ذلک هو الفوز العظیم»مشروح کامل میثاق نصرت است.
طبق برخی از آیات الهی، فردی که با شهادتین وارد میثاق اول شده است، اگر درنصرت امام کوتاهی کند و ازاین میثاق سر باز بزند، در حکم ارتداد و کفر قرار می گیرد و حتی در برخی از آیات قومی که به میثاق نصرت عمل نکند، دچار سنت استبدال خواهد شد؛ یعنی اگر قومی در برقراری عدالت و حکومت الهی کوتاهی کند، خداوند نیز رحمتش را از این قوم بر می دارد و ملتی دیگر را جایگزین این قوم می کند.
از سوی دیگر با نصرت امام به فوز عظیم خواهد رسید که طبق آیه آخر سوره محمد و آیه 39 سوره توبه، این نصرت به دو دسته نصرت مالی و جانی تقسیم می شود که در جهاد هر دوگونه نصرت وجود دارد.
امتی می تواند الگو و پرچم دار عدالت و مقتدای دیگر امت ها شود که دو خصلت طاعت و نصرت را با هم داشته باشد.
رسا ـ آیا جهاد امری مستحب یا فرضی عینی یا کفایی است؟
حدود الزامی جهاد به وسیله رهبر اسلامی مشخص می شود که اگر ایشان حکم عینی بدهند در این صورت بر همگان واجب خواهد شد، اما در صورت حکم وجوب کفایی اگر در حد نیاز مردم استقبال نکنند حکم عینی و بر همگان واجب خواهد شد، اما در صورتی که در حد نیاز وارد عرصه میدان شوند ورود دیگران به جهاد مستحب خواهد بود که در اصطلاح آن را جهاد تطوعی گویند.
رسا ـ در رابطه با کشورهای اسلامی و غیر اسلامی، اصل در اسلام جنگ است یا صلح؟
اصل در اسلام صلح با همه جوامع بشری اعم از کافر و مسلمان است؛ بلکه جهاد و جنگ در اسلام نیز برای برقراری امنیت و اقامه عدل است و در همین راستا است که حکومت اسلامی به مبارزه با عاملان فتنه گر و عاملان بی امنیتی در جامعه می پردازد تا فساد و نا امنی مالی و جانی را از بین ببرد.
رسا ـ مساله جهاد را در فقه شیعی در دو حالت حضور و غیبت امام معصوم(ع) شرح دهید؟
به نظر می رسد منظور از کلمه امام که در روایات شیعه آمده است، رهبر سیاسی باشد که از سوی خداوند اجازه حکومت دارد؛ به عبارت دیگر مقصود امام عادلی است که از سوی خداوند متعال مکلف به رهبری مردم است؛ این مطلب شامل فقیه در زمان غیبت هم می شود.
با توضیحات فوق در می یابیم در برخی روایات که جهاد ابتدایی را به وجود امام مشروط کرده است، منظور حضور امام معصوم به تنهایی نیست، بلکه با حضور هر رهبر عادل مشروعی این شرط محقق می شود؛ بنابراین از لحاظ تشریع و حکم شرعی فرقی بین دوران معصوم و غیبت وجود ندارد و در هر دو صورت در شرایط نیاز، عمل به نصرت و یاری بر همگان واجب می شود.
در بحث تکوین، غالبا شرایط جهاد ابتدایی مانند قدرت چیرگی بر کشورهای کفر در زمان غیر معصوم محقق نمی شود و این حد از اقتدار معمولا در زمان حضور امام معصوم محقق می شود که البته درصورت تحقق شرایط، جهاد ابتدایی همانند زمان حضور معصوم، در زمان غیبت هم واجب می شود که این بحث در فلسفه تاریخ جای سخن بیشتر دارد.
رسا ـ شما این ادعا را مطرح کردید که کلمه امام در روایات مربوط به جهاد، به معنای رهبر سیاسی مشروع است؛ دلیل شما بر این ادعا چیست؟
در ادله روایی، وجوب جهاد مشروط به حضور امام شده است و عده ای از علما کلمه امام را حمل بر امام معصوم کرده اند؛ در حالی که به نظر می رسد امام در این روایت به معنای رهبر سیاسی مشروع باشد که شامل فقیه هم می شود.
امام در این روایت به معنای همان امامی است که در روایات وجوب قضا و امام در وجوب صلاة الجمعه آمده که منظور امام حق است و این امام حق شامل امام معصوم و نایب خاص و عام نیز می شود.
دیگر دلیل ما بر این ادعا قرینه مناسبت حکم و موضوع است که خود بسی جای سخن و گفت و گو دارد.
دیگر قرینه ما روایت عهدنامه مالک اشتر است، در این عهدنامه جهاد ابتدایی با کفار یکی از وظایف ایشان شمرده شده است . جناب مالک نایب خاص حضرت امیر بوده است، در نتیجه این روایت این معنا را می رساند که کلمه امام در دیگر روایات به معنای امام حق و مشروع است.
رسا ـ جهاد برای چه کسانی واجب و حضور زنان در جهاد چگونه است؟
هر فرد قادر، بالغ و عاقلی مکلف به حضور در جهاد است اما در مورد زنان وجوب جهاد ابتدایی ساقط شده است هرچند که می توانند در پشتیبانی های جنگی، علمی و مالی نقش آفرینی کنند لکن وجوب جهاد دفاعی بر قوت خود باقی است.
رسا ـ حقوق غیرنظامی ها را در جنگ شرح دهید؟
این اصطلاح رایج در فقه نیامده است بلکه هر فرد قادری باید در جهاد حضور پیدا کند و شرکت یک عده در قالب افراد نظامی وجوب جهاد را از مردم ساقط نمی کند.
اما افرادی که با حکومت اسلامی در حال جنگ نیستند و در عملیات های نظامی شرکت نمی کند، باید از آسیب های نظامی در امان باشند.
رسا ـ در فقه شیعی برخورد با زنان و کودکان و اسیران جنگی و آبادی ها و باغ و بوستان چگونه است؟
دشمنان اسلام اگر امنیت جانی و مالی مسلمانان را به خطر بیاندازند، جان و اموال و باغ و بوستان هایشان فاقد حرمت است و در محدوده موازین عقل و مصلحت عامه در آن امکان تصرف است؛ البته این محدوده را دولت اسلامی مشخص می کند و در صورت صلاح دید، این اموال را یا به مسلمانان واگذار می کند و یا در اختیار کافران گذاشته و مالیات دریافت می کند همانند کار پیامبر اکرم(ص) در صلح حدیبیه.
به طور کلی در زمان جنگ، ثروت اقتصادی دشمن در اختیار دولت اسلامی قرار می گیرد و اموال غیر منقول که به دست جامعه برسد به عنوان اموال مسلمین شناخته شده و باید در مسیر مصلحت عامه خرج شود.
دستور اسلام نسبت به اسیران این است که باید امنیت جانی آنان حفظ شود و همچنین از لحاظ مالی تامین گردند.
البته اگر دشمنان با اسیران اسلامی برخورد دیگری داشته باشند و برخورد صحیح با اسیران دشمنان موجب تضعیف روحیه رزمندگان شود، یا به هردلیل دیگری که دولت اسلامی صلاح بداند، می تواند با اسیران جنگی دشمن رفتار دیگری داشته باشد و مقابله به مثل کند.
مثله کردن، سوزندان و آلوده ساختن باغ، بوستان، آب، زمین، کشتزارها و بوستان ها و آبادی ها و کندن درخت در اسلام حرام است مگر این که ضرورت جنگی چنین اقتضایی داشته باشد.
رسا ـ فرمودید در برخورد با دشمنان باید بر اساس عدالت و مصلحت عمل کرد. تشخیص این دو معیار با چه کسی است؟
دو معیار عدل و مصلحت برای دولت اسلامی وجود دارد که نباید از این دو معیار تخطی کند که حدود آن یا از سوی شارع یا از سوی عرف بیان شده است و دولت اسلامی حق خروج از این محدوده ندارد؛ در صورتی که شرع یا عرف نسبت به حادثه ای حدود را بیان نکرده باشد ولی شرعی و امام جامعه با نظر خود این حدود را مشخص می کند.
رسا ـ به عنوان آخرین سوال، لطفا بفرمایید که جنگ هشت ساله ایران و عراق ذیل کدام یک از عناوین فقهی قرار می گیرد؟
هشت سال دفاع مقدس ایران اسلامی همانند جنگ حضرت علی(ع) با معاویه و خوارج بود که تعبیر به جنگ علیه بغات می شود؛ غالبا این نوع از جهاد یک نوع جهاد دفاعی است زیرا که بغی کنندگان افرادی هستند که حریم حکومت اسلامی را شکسته و امنیت جامعه اسلامی را برهم می زنند.
رسا ـ از این که وقت خود را در اختیار ما گذاشتید از شما تشکر می کنیم./921/گ403/ر
رسا ـ جهاد برای چه کسانی واجب و حضور زنان در جهاد چگونه است؟
هر فرد قادر، بالغ و عاقلی مکلف به حضور در جهاد است اما در مورد زنان وجوب جهاد ابتدایی ساقط شده است هرچند که می توانند در پشتیبانی های جنگی، علمی و مالی نقش آفرینی کنند لکن وجوب جهاد دفاعی بر قوت خود باقی است.
رسا ـ حقوق غیرنظامی ها را در جنگ شرح دهید؟
این اصطلاح رایج در فقه نیامده است بلکه هر فرد قادری باید در جهاد حضور پیدا کند و شرکت یک عده در قالب افراد نظامی وجوب جهاد را از مردم ساقط نمی کند.
اما افرادی که با حکومت اسلامی در حال جنگ نیستند و در عملیات های نظامی شرکت نمی کند، باید از آسیب های نظامی در امان باشند.
رسا ـ در فقه شیعی برخورد با زنان و کودکان و اسیران جنگی و آبادی ها و باغ و بوستان چگونه است؟
دشمنان اسلام اگر امنیت جانی و مالی مسلمانان را به خطر بیاندازند، جان و اموال و باغ و بوستان هایشان فاقد حرمت است و در محدوده موازین عقل و مصلحت عامه در آن امکان تصرف است؛ البته این محدوده را دولت اسلامی مشخص می کند و در صورت صلاح دید، این اموال را یا به مسلمانان واگذار می کند و یا در اختیار کافران گذاشته و مالیات دریافت می کند همانند کار پیامبر اکرم(ص) در صلح حدیبیه.
به طور کلی در زمان جنگ، ثروت اقتصادی دشمن در اختیار دولت اسلامی قرار می گیرد و اموال غیر منقول که به دست جامعه برسد به عنوان اموال مسلمین شناخته شده و باید در مسیر مصلحت عامه خرج شود.
دستور اسلام نسبت به اسیران این است که باید امنیت جانی آنان حفظ شود و همچنین از لحاظ مالی تامین گردند.
البته اگر دشمنان با اسیران اسلامی برخورد دیگری داشته باشند و برخورد صحیح با اسیران دشمنان موجب تضعیف روحیه رزمندگان شود، یا به هردلیل دیگری که دولت اسلامی صلاح بداند، می تواند با اسیران جنگی دشمن رفتار دیگری داشته باشد و مقابله به مثل کند.
مثله کردن، سوزندان و آلوده ساختن باغ، بوستان، آب، زمین، کشتزارها و بوستان ها و آبادی ها و کندن درخت در اسلام حرام است مگر این که ضرورت جنگی چنین اقتضایی داشته باشد.
رسا ـ فرمودید در برخورد با دشمنان باید بر اساس عدالت و مصلحت عمل کرد. تشخیص این دو معیار با چه کسی است؟
دو معیار عدل و مصلحت برای دولت اسلامی وجود دارد که نباید از این دو معیار تخطی کند که حدود آن یا از سوی شارع یا از سوی عرف بیان شده است و دولت اسلامی حق خروج از این محدوده ندارد؛ در صورتی که شرع یا عرف نسبت به حادثه ای حدود را بیان نکرده باشد ولی شرعی و امام جامعه با نظر خود این حدود را مشخص می کند.
رسا ـ به عنوان آخرین سوال، لطفا بفرمایید که جنگ هشت ساله ایران و عراق ذیل کدام یک از عناوین فقهی قرار می گیرد؟
هشت سال دفاع مقدس ایران اسلامی همانند جنگ حضرت علی(ع) با معاویه و خوارج بود که تعبیر به جنگ علیه بغات می شود؛ غالبا این نوع از جهاد یک نوع جهاد دفاعی است زیرا که بغی کنندگان افرادی هستند که حریم حکومت اسلامی را شکسته و امنیت جامعه اسلامی را برهم می زنند.
رسا ـ از این که وقت خود را در اختیار ما گذاشتید از شما تشکر می کنیم./921/گ403/ر
ارسال نظرات