بدیهیات اولیه زیر ساختهای معرفت بشری از منظر اندیشمندان مسلمان

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، پایان نامه بدیهیات اولیه زیر ساختهای معرفت بشری از منظر اندیشمندان مسلمان به قلم مهدی رحیمی برای اخذ مدرک رساله علمی سطح سه حوزه علمیه قم نوشته شده است.
بر اساس این گزارش، پایان نامه بدیهیات اولیه زیر ساختهای معرفت بشری از منظر اندیشمندان مسلمان به بررسی بدیهیات اولیه پرداخته است.
چکیده
سخن در این رساله درباره «بدیهیات اولیه» به عنوان «زیر ساختهای معرفت بشری از منظر اندیشمندان مسلمان» است. معرفت از دیدگاه متفکران مسلمان امری ممکن و دارای ساختاری طولی است که برپایههای متقن، بدیهی و خدشه ناپذیر بنا شده است. در این نوشتار سعی شده است با کاوش در لابلای آثار حکمای مسلمان، نظرات آنها پیرامون اولیات، ارزش معرفتی، ملاک بداهت، راز صدق و مصادیق آنها، گرد آوری و جایگاه اولیات در ساختار معرفت تبیین گردد. در راستای تحقق این هدف این رساله در پنج فصل تنظیم گردیده است.
فصل اول: مفاهیم و کلیات، تبیین مفهوم معرفت، امکان معرفت و اقسام آن، در اقسام صرفا تقسیم معرفت به تصور و تصدیق، حضوری و حصولی ونظری و بدیهی که با بحث مرتبط بوده، ذکر شده است، فصل دوم: اقسام بدیهی و ارزیابی بداهت هر قسم، تبیین اقساط علم بدیهی، بدیهیات تصوری، تصدیقی، اقسام بدیهی تصدیقی اولیه، ثانویه، وجه تمایز آنها و بداهت هر یک از بدیهیات مورد بررسی قرار گرفته است و این نتیجه حاصل شده است که فقط اولیات و وجدانیات بدیهی تصدیقی هستند، فطریات نیز قضایای قریب به بدیهی است.
اصل سوم: بدیهیات اولیه، اصل تحقق، ملاک بداهت: با توجه به اینکه قبل از بحث درباره بدیهی تصدیقی باید وجود آن را اثبات کرد و برای بازشناسی آن از نظری و سایر بدیهیات به معیار نیاز است، این فصل به دنبال تبیین این دو مطلب است، فصل چهارم بدیهیات اولیه، راز صدق در این فصل در صدد ذکر شمار اولیات که در آثار حکما ذکر شده و پاسخ به معمای راز صدق اولیات از منظر حکمای مسلمان برآمدهایم. عدم نیاز به حد وسط در تصدیق اولیات و ارجاع به علم حضوری دو وجهی است که در بیان راز صدق اولیات مطرح شده است.
فصل پنجم جایگاه بدیهیات اولیه در ساختار معرفت، در فصل پایانی به قسمت دوم سوال اصلی رساله یعنی ساختارمعرفت و نقش و جایگاه اولیات در آن پاسخ داده و روشن نمودهایم که متفکران مسلمان در باب توجیه معرفت مبناگرا هستند و از طریق برهان و ارجاع معرفتهای نظری به معرفتهای بدیهی یقینی اولی به توجیه معرفت و ترسیم ساختار آن میپردازد و اولیات را به پایههای معرفتی یقینی بشر میدانند.
نتیجه گیری
هدف از این رساله بررسی نقش و جایگاه بدیهات اولیه در ساختار معرفت بشری از نظر اندیشمندان مسلمان بود برای دستیابی بدین منظور ابتدا به تبیین مفهوم معرفت و اقسام آن پرداخته است، مراد از بدیهی، نظری و اولی را در لابلای آثار حکما مسلمان جستجو کردیم و پس از بررسی واژها به بررسی بدهت و عدم بداهت آنچه که به عنوان مبانی منطق اسلامی معروف گشته پرداخته، و پس از آن به این نتیجه رسیده که بدیهیات یقینی واقعی صرفا وجدانیات، اولیات، بدیهیات منطقی و قضایای تحلیلی هستند و فطریات نیز قضایای قریب به بدیهی است.
در فصل سوم با ذکر دلایل مطرح شده از سوی حکمای مسلمان پی بردیم که نزاع در باب وجود گزارهای بدیهی و خصوصا بدیهی اولی نزاعی نابجا است و ضرورت وجود چنین گزارههایی در ساختار معرفت بشر غیر قابل انکار است.
با اثبات علم بدیهی به بررسی ملاک بداهت و اولی بودن یک گزاره پرداخته با چه معیاری میتوان گزارههای بدیهی و اولی را از غیرت آن باز شناخت. در اینجا دیدگاههای متفاوتی مطرح شد که مهمترین آنها که اکثر حکما ذکر کرده بودند، این بود که «قضیهای اولی است که ذات موضوع و محمول سبب تصدیق به مفاد آن است و نیازی به حد وسط ندارد» هر چند ملاک ارجاع به علم حضوری از قوت نبود. البته این نکته را نیز تبیین نموده که ذکر معیار برای بداهت موجب نظری شدن قضایای بدیهی نمیشود.
با مشخص شدن ملاک بداهت و اولی بودن، شماری از اولیات را که کتب حکما نام برده شده بود ذکر کردیم و به یقین تبیین مفاد برخی از آنها پرداخته و روشن ساخته که قضایایی چون اصل امتناع تناقض، عیلت، امتناع ترجیح بلامرحج، حمل اولی و بدیهی اولی و بیّن هستند و تصدیق به مفاد آنها با صرف تصور طرفین قضیه حاصل میگردد، هر چند ممکن است برخی نیز در بداهت آنها تردید ایجاد کنند. در ادامه تبیین گردید که اصل امتناع نقیضین در نظر حکما به عنوان اول الاوایل شناخته شده است و سایر اولیات نیز قابل ارجاع به آن هستند. به طور گذرا وجه نیاز سایر بدیهیات به این اصل راتبیین نموده و روشن ساخته که این نیاز موجب خروج سایر اولیات از بداهت و اولی بودن نیست.
در ادامه این فصل در صدد پاسخ به این پرسش از دیدگاه حکما بر آمدیم که با توجه به اینکه قضایای بدیهی اولی، قضایای حقیقه هستند و قضیه حقیقیه در حکم شرطیه است و دلالتی بر تحقق مصداق خود در خارج ندارد، راز صدق و مطابقت این قضایات با واقع چیست، با بررسی و تبیین ویژگی قضایای اولی و با توجه به اینکه این قضایا بر آمده از علم حضوری و حاکی و محکی آنها قابل سنجش در درون انسان است، به این نتیجه رسیدیم که نمیتوان در صدق آنها خدشه وارد نموده و با بهرهگیری از استدلال و برهان میتوان یافتههای درونی را به سایر مصادیق علم حصولی نیز تطبیق داد.
با روشن شدن اصل وجود قضایای بدیهی، ملاک بداهت و اولی بودن، شمار اولیات و صدق آنها، به سراغ نقشی که آنها در ساختار و نظام معرفت و صعود معرفتی ایفا میکنند، رفتیم و آن را بررسی نموده و با ذکر شواهد و دلایل از کتب حکمای مسلمان مشخص گردید که ساختار شکل گیری معرفت، ساختاری طولی و مبتنی بر پایههایی است که آن پایهها باید خود موجّه باشند و خود نیازمند توجیه توسط گزارههای دیگری نباشند، با توجه به آنها در فصول قبل مطرح شده بود، به این نتیجه رسیدیم که چنین گزارههایی منحصر در بدیهیات واقعی است که مهمترین آنها اولیات بودند.
با توجه به اینکه بنا کردن نظام عظیم معرفت به ویژه معرفت یقینی بر تعدادی گزاره بدیهی اولی و وجدانی نیازمند ساز و کار بود تبیین نموده و مشخص گردید که استدلال داری دو بعد ماده و صورت است و همانطور که ماده استدلال باید یقینی بدیهی یا یقینی مبتنی بر بدیهی باشد به تعبیر دیگر برهانی باشد، صورت استدلال نیز بدیهی الانتاج یا مبتنی به صورت بدیهی الانتاج باشد، تا در اتقان صعود معرفتی از گزارههای پایه به سایر گزارهها تردیدی پیش نیاید.
بدین منظور به بررسی و ارزشیابی گونههای استدلال ومهمترین آنها یعنی اقسام قیاس و ویژگیهای روش توجیه برهانی معرفت پرداخته است، پس از حصول اطمینان از اینکه شیوهای که برای توجیه معرفت از طرف حکما و اندیشمندان مسلمان برگزیده شده از اتقان کافی برخودار است، آنگاه روشن ساختیم که بدون بهرهگیری از اولیات نمیتوان هیچ استدلالی را شکل داد و به معرفت یقینی دست یافت، زیرا معرفت یقیقنی وقتی حاصل میشود که مقدمات به کار رفته در استدلال برهانی یقینی باشد و طبق آنچه در این رساله تقریر شد مشخص گردید تنها اولیات و وجدانیات هستند که خود موجه و یقینیاند و سایر قضایا نظریاند و در صورتی میتوان به مفاد آنها یقین پیدا کرد که آنها را به قضایای یقینی قبل از خود ارجاع داد که آنها یا خود باید بدیهی اولی باشند یا به بدیهی منتهی گردند و گرنه مستلزم دور و تسلسل محال خواهد بود و منجر این خواهد شد که هیچ دانشی تحقق نیابد در حالی که حقیقت خلاف آن است.
بنابراین با کنار هم قراردادن مجموع مباحث مطرح شده به این نتیجه رسیده که معرفت یقینی نیازمند زیر ساخت یقینی و پایههای محکم است و تنها اولیات هستند که با کمک سایر بدیهیات میتوانند این نقش را ایفا کنند.
در فصل پایانی نیز گوشهای از کیفیت استثنای یک قضیه نظری بر بدیهیات اولیه ترسیم گردید.
شایان ذکر است پایان نامه «موضوع بدیهیات اولیه زیر ساختهای معرفت بشری «از منظر اندیشمندان مسلمان» به قلم مهدی رحیمی و با راهنمایی « حجتالاسلام محمد حسینزاده» و مشاوره «حجتالاسلام عسکری سلیمانی امیری» برای اخذ مدرک علمی سطح سه حوزه علمیه قم نوشته شده و در سال 1389 دفاع شده است.
علاقهمندان به مطالعه این پایاننامه میتوانند به کتابخانه آیتالله حائری در «مدرسه عالی فیضیه» مراجعه کنند./905/پ202/ن