شماره 38 فصلنامه شیعه شناسی منتشر شد
به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، شیعه شناسی فصلنامهای علمی پژوهشی است که به منظور ارائه متمرکز تحقیقات انجام شده در عرصه های گوناگون شیعه پژوهی (الاهیات، تاریخ و جامعه شناسی شیعیان جهان) و ارتقای آگاهی های علمی جوامع و گروه های شیعی از سوی مؤسسه شیعه شناسی منتشر می شود.
در این شماره می خوانید: «فقه سیاسی و نظریه دولت»، «غالیان و تأثیر برخی اقدامات آنان بر فرهنگ قرآنی شیعه»، «کاهش نفوذ اجتماعی روحانیت در ایران؛ الگویی برای بررسی»، «شیعیان و فرصت ها و چالش های حضور آنان در آفریقا»، «علویان سوریه؛ از شکل گیری تا قدرت یابی»، «محمود گاوان؛وزیر گم نام شیعی در دکن»، «نادرشاه افشار در بارگاه احمدی (شاه چراغ)»
فقه سیاسی و نظریه دولت
سید صادق حقیقت
چکیده: فقه سیاسی دانش مهم و معتبری است که حجم اصلی تمدن اسلامی در حوزه اندیشه سیاسی را به خود اختصاص داده است. فقه سیاسی بخشی از فقه محسوب می شود که قادر است احکامی هنجاری درباره وظایف سیاسی افراد و (نهاد ها) از حیث احکام وضعی یا احکام پنج گانه تکلیفی انشا کند. بر اساس نظریه (همروی)، فقه سیاسی و فلسفه سیاسی هر دو معتبرند و در دولت اسلامی می توانند به یکدیگر یاری رسانند. بر این مبنا، نه چنان است که فقه (سیاسی) تعیین کننده تکلیف در سیاست باشد و ما را از فلسفه سیاسی بی نیاز کند، و نه چنان است که از اعتبار بیفتد و عرصه را یکسره به رقیب خود واگذارد. اگربه شکل پسینی به فقه سیاسی سنتی نگاه شود باید گفت: موضوع آن فرد است، اما منطقا فقه سیاسی با نگاه پیشینی می تواند دولت را موضوع خود قرار دهد. فقه سیاسی می تواند برای دولت احکامی وضعی یا تکلیفی در حوزه وجوب، حرمت استحباب، کراهت و اباحه انشا کند، اما مسأله نظریه (حکومت) و نظریه (دولت) اساسا بحثی فلسفی است و به حوزه فلسفه سیاسی وانهاده شده است.
غالیان و تأثیر برخی اقدامات آنان بر فرهنگ قرآنی شیعه
علیرضا رستمی هرانی
سید رضا مؤدب
چکیده: در سخنان اهل بیت علیهم السلام و دانشمندان شیعه، بسیار مشاهده می شود که نسبت به خطر غالیان، اقدامات و افکارشان هشدار داده و برخی از رهبران ایشان به مردم معرفی شده اند امام متأسفانه با وجود تلاش های اهل بیت علیهم السلام و دانشمندان شیعه در برخورد با اقدامات و آراء این جریان منحرف، برخی از اقدامات ایشان، تأثیر خود را بر فرهنگ قرآنی، به ویژه تفسیر شیعه، باقی گذارده است. این مقاله بر آن است تا برخی از این اقدامات را، که در حوزه فرهنگ قرآنی شیعه صورت گرفته است، بررسی نماید. مسأله اصلی این مقاله آن است که اقدامات تأثیر گذار غالیان در حوزه فرهنگ قرآنی شیعه چه بوده و این تأثیرات چه میزان و در چه زمینه هایی است؟ برای یافتن پاسخ این پرسش، ابتدا مصادیقی از غالیان معرفی شده، سپس برخی اقدامات آنان همچون جعل حدیث، ارائه تأویل فاسد از آیات، و ترویج عقاید باطل به منظور تأثیر گذاری بر حوزه فرهنگ قرآنی تشیع ارزیابی گردیده است.
کاهش نفوذ اجتماعی روحانیت در ایران؛ الگویی برای بررسی
علیرضا شجاعی زند
چکیده: مطالعه کاهش نفوذ اجتماعی روحانیت، که در برخی گزارش ها و تحقیقات به مثابه یک واقعه محققبدان تصریح شده، مستلزم در اختیار داشتن الگوی جامعی است که تمامی عوامل مستقیم و غیر مستقیم مؤثر بر کاهش را در سطوح گوناگون و در ترکیب با یکدیگر در برگیرد و مسیر و روش بررسی هر یک از شاخه های آن را به تفکیک نشان دهد. این مقاله عهده دار ارائه چنین الگویی است و بدین منظور، ابتدا به واکاوی مفهوم (نفوذ اجتماعی) می پردازد تا با کشف مشخصه های آن، نوع عوامل مؤثر بر شکل گیری آن را به دست آورد. سپس با این تلقی که بخشی از این کاهش، ناشی از بروز ضعف و فتور در عوامل پدید آورنده آن است، عوامل مؤثر بر شکل گیری نفوذ اجتماعی روحانیت را در قالب یک الگوی تبیینی ارائه می دهد و سر انجام، با بسط آن در سه سطح (مردم) ، (ساختار اجتماعی)و (روحانیت) به الگوی تفصیلی کاهش نفوذ اجتماعی روحانیت در ایران می رسد و در عین حال، به این سؤال پاسخ می دهد که آیا تشکیل حکومت دینی و دست یابی روحانیت به (قدرت سیاسی) می تواند به نحو قاطع، کاهش (نفوذ اجتماعی) ایشان را تبیین نماید؟
شیعیان و فرصت ها و چالش های حضور آنان در آفریقا
سیده مطهره حسینی
چکیده: قاره آفریقا یکی از بزرگ ترین قاره های مسلمان نشین زمین است. شیعیان نیز از نخستین سالهای آغازین اسلام، به آفریقا کوچیده اند و در طول سده ها، در بخش های گوناگون این قاره حضور داشته اند. در این مقاله، چگونگی حضورشیعیان در آفریقا و کم و کیف آن بررسی شده و مهم ترین دشواری ها و فرصت هایی که اکنون با آن مواجهند، بازشناسی و پیشنهادهایی برای بهبود شرایط و کاهش مشکلات ارائه گردیده است. این مقاله، که حاصل مطالعه پژوهشی دقیق درباره شیعیان آفریقاست، آنان را با توجه به محیط زندگی، به چهار بخش شیعیان شمال آفریقا (آفریقای سفید)، شیعیان غرب، شیعیان شرق و شیعیان جنوب شرقی، و شیعیان جنوب تقسیم کرده است. مبنای این دسته بندی وضعیت نسبتا همسان شیعیان در هر یک از این چهار منطقه است.
علویان سوریه؛ از شکل گیری تا قدرت یابی
مسعود اخوان کاظمی
سارا ویسی
چکیده: علویان از جمله فرق شیعی هستند که به دلیل ستم ها و اهانت هایی که به ویژه در دروان حاکمیت عثمانیان از جانب اهل سنت متحمل شدند، تا قرن ها در قلعه های کوهستانی سوریه کنونی به طور مخفیانه و در شرایط نامطلوب اجتماعی و اقتصادی می زیستند. در پایان جنگ جهانی اول، با فروپاشی امپراتوری عثمانی و آغاز دوران قیمومیت فرانسه، به این اقلیت ستم دیده توجه شد، به گونه ای که به سرعت در ارتش، دستگاه های امنیتی و حزب (بعث) عضوگیری شدند و حتی توانستند در فاصله سال های 1922 تا 1936 دولت مستقلی تحت حمایت فرانسه تشکیل دهند. این پیش زمینه ها موجب گردید که آنان بتوانند پس از استقلال سوریه در سال 1944 و خروج از شرایط تحت الحمایگی، طی کودتاهایی سر انجام،در سال 1971 قدرت را به دست گیرند و رسما حکومتی سکولار به ریاست ژنرال حافظ اسد بر سر کار آورند. امروزه علویان حاکم بر سوریه به شدت از ناحیه جنبش ها و گروه های بنیادگرای مسلمانی همچون (اخوان المسلمین)، (حماس) و (حزب الله) احساس خطر می کنند. از سوی دیگر، امواج نهضت های ضد استبدادی اخیر در جهان عرب، به سوریه نیز رسیده و بخصوص علاوه بر ابعاد ظلم ستیزانه ای که داراست، حرکتی برخاسته از سوی اکثریت سنی علیه اقلیت حاکم علوی نیز ارزیابی می گردد.
محمود گاوان؛ وزیر گم نام شیعی در دکن
خدیجه عالمی
چکیده: محمود گاوان، وزیر برجسته ملوک بهمنی، از خانواده اشرافی گیلان بود. پس از توطئه و دسیسه چینی برخی امرای گیلان علیه او، به دکن مهاجرت کرد و پس از مدت کوتاهی به درباره بهمنیان راه یافت. او با نشان دادن نبوغ نظامی و سیاسی خویش، مورد توجه آنان قرار گرفت و پس از مدتی منصب وزارت را از سوی آنان دریافت کرد. محمود گاوان در دوره وزارت خویش، خدمات شایسته ای انجام داد. اقدامات وی در تحولات سیاسی و فرهنگی دوره ملوک بهمنی تأثیر گذار بود، به گونه ای که این دوره را به یکی از درخشان ترین دوران حاکمان مسلمان در دکن تبدیل نمود. سیاست های نظامی و لشکری وی منجر به تثبیت مرزهای قلمرو ملک بهمنی گردید. این امر نه تنها حکومت بهمنیان را از انحطاط زودرس نجات بخشید، بلکه منجر به برقراری امنیت و رشد اقتصادی در این دوره گردید. محمود گاوان در شرایط مساعد و مناسب سیاسی، به توسعه فرهنگ و تمدن اسلامی پرداخت. این اقدامات فرهنگی وی در جهت تقویت زبان فارسی و تشیع بود. وی از لحاظ اعتقادی نیز بر فرماندهان نظامی خویش تأثیر گذاشت و زمینه را برای اعلام تشیع به عنوان مذهب رسمی در دکن فراهم نمود.
نادرشاه افشار در بارگاه احمدی (شاه چراغ)
سید ابوالقاسم فروزانی
چکیده: در سال 1139ق نادر قلی بیگ افشار به شاه طهماسب دوم صفوی (فرزند شاه سلطان حسین) پیوست و خراسان را به نام آن پادشاه، از تصرف ملک محمود سیستانی خارج ساخت. از همان هنگام، نادر زمام امور حکومت شاه طهماسب دوم را به دست گرفت. پیشرفت های روز افزون سیاسی و نظامی نادر (طهماسب قلی خان)، اشرف افغان را، که پس از کشته شدن محمود افغان (در سال 1137 ق) در اصفهان برتخت حکومت نشسته بود، بر آن داشت که از دل مشغولی نادر در هنگام فتح هرات استفاده کند و به سوی خراسان لشکر کشی نماید. اشرف افغان پس از شکست هایی که در نبردهای متعدد از سپاهیان نادر تحمل کرد، به سوی شیراز فراری شد و نادر در حوالی (رزقان) سپاه اشرف را بکلی تار و مار و او را به فرار وادار کرد. بدین سان، نادر در سال 1142ق با افتخار تمام، به شیراز وارد شد. به فرمان نادر، تولیت آستان مبارک احمد بن موسی علیهماالسلام (شاه چراغ) مجددا به متولی سابق آن واگذار شد. وی همچنین مبلغ قابل توجهی برای اقدامات عمرانی بارگاه احمدی اختصاص داد و هدیه ای نفیس به آن بقعه مقدس اهدا کرد. نادر بار دیگر هنگامی که در سال 1146ق به عزم سرکوب سردار عصیانگر خویش، محمد خان بلوچ، به شیراز لشکر کشید، به زیارت بارگاه شاه چراغ شتافت و مبلغی برای تعمیرات آن بقعه مقدس حواله نمود. موضوع مورد توجه این مقاله آن است که با وجود اعتقاد نادر به مذهب تسنن، آیا اقدامات عمرانی او در بقاع متبرک شیعیان از سر مصلحت جویی حکومتی بود، یا از اعتقاد باطنی وی به امامان شیعه و اولاد متقی و باکرامت ایشان سرچشمه میگرفت؟
سی و هشتمین شماره فصلنامه شیعه شناسی به صاحب امتیازی مؤسسه شیعه شناسی و مدیر مسؤولی دکتر محمود تقی زاده داوری در 264 صفحه با قیمت 1500 تومان منتشر شده است./913/پ202/ق