فصلنامه آموزههای قرآنی به شماره پانزدهم رسید
به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، شماره چهاردهم مجله تخصصی آموزههای قرآنی به همت گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه علوم اسلامی رضوی منتشر و به چاپ رسید.
در این شماره می خوانید: «انسان اقتصادی از دیدگاه قرآن»، «واکاوی معنای (دین) در کاربردهای قرآنی آن»، «توسعه معنایی دعا در قرآن»، «قصه های قرآن در نگاه محمد عابد الجابری»، «نقش تاریخ در تفسیر قرآن کریم با تأکید بر تاریخ عصر جاهلی»، «گونه های اسباب نزول در روایات فریقین»، «گستره گرایش های تفسیری» و «بررسی زبان شناختی تناسب آیات بر پایه اصل همکاری گرایس».
انسان اقتصادی از دیدگاه قرآن
جواد ایروانی
چکیده: مقصود از انسان اقتصادی، ابعادی از رفتارها و روحیات انسان است که در حیطه مطالعه اقتصاد دان قرار دارد. از آنجا که خاستگاه این بحث، اقتصاد سرمایه داری است، بررسی آن در پرتو آموزه های اسلامی اهمیت می یابد. در نگاه مکتب سرمایه داری، انسان اقتصادی (حداکثر کننده منفعت شخصی) تعریف می شود. نفع شخصی به سود مادی و این جهانی منحصر می گردد و پی جویی آن در کنار عقلانیت ابزاری، ویژگیهای مهم آن به شمار می رود. این تعریف و ویژگیها، مبتنی بر مبانی جهان بینی غرب از جمله اصول دئیسم، ناتورالیسم، فرد گرایی و فایده گرایی است. از دیدگاه قرآن، ویژگیها و تعریف یاد شده، در حقیقت (انسان اقتصادی مطرود) را شکل می دهد. بحران های اجتماعمی و اقتصادی سده های نوزده و بیست و ادامه آن ها در آغاز هزاره سوم نیز گواه روشنی بر ناکارآمدی انسان اقتصادی مورد تأیید نظام سرمایه داری است. آنچه در این مقاله می خوانید بازخوانی و نقد اختصار گونه انسان اقتصادی غرب و مبانی آن و سپس بیان تعریف و ویژگی های انسان اقتصادی مطلوب از دیدگاه قرآن است.
واکاوی معنای (دین) در کاربردهای قرآنی آن
عباس اسماعیلی زاده
چکیده: در قرآن، ماده (دین ) و مشتقات آن 101 بار و درسه معنا به کار رفته است: آیین و شریعت، جزا و پاداش، بدهی و قرض. معنای نخست زمانی است که این ماده به هیئت (دین) در آمده است و در معنای دوم بر وزن اسم مفعول (مدین) و ترکیب مضاف و مضاف الیه (یوم الدین) (روز جزا و قیامت) آمده است و معنای سوم هنگامی است که به صورت (دَین) می آید. در این میان در چهار آیه (ذاریات/6؛انفطار / 9؛ تین/7؛ ماعون/ 1) که درآنها واژه (دین) به کار رفته است، بیشتر مترجمان ومفسران، برخلاف سایر موارد کاربرد این واژه، آن را به معنایی غیر از (آیین و شریعت )دانسته اند. اما بررسی دقیق این آیات و فهم سباقی و سیاقی آن ها ثابت می کند که در این موارد به ویژه در سه آیه اخیر نیز همانند دیگر موارد استعمال واژه دین در قرآن، به همان معنای آیین و شریعت و خصوص دین اسلام است و در سوره ذاریات این معنا برتری دارد.
توسعه معنایی دعا در قرآن
اعظم پرچم
مستانه ابوترابیان
چکیده: این مقاله در صدد تبیین جایگاه معنایی (دعا) در قرآن به شیوه معناشناسی توصیفی است. معنا شناسی توصیفی، ارتباط واژه دعا را با کلمات مرتبط با آن در قرآن بررسی می کند. در کاربرد وحیانی، واژه هایی مانند: طلب، ندا، استغاثه، تضرع، عبادت، استغفار و... با دعا ارتباط معنایی دارند.
از نتایج مهم ترسیم میدان های معنایی دعا، آشکار شدن پیوند معنایی عمیق دعا با سایر واژه های مرتبط با آن در قرآن است. این پیوندها باعث شده تا این واژه کاملاتحت تأثیر کلمات مجاور و نظام معنایی مستقر در آن قرار گیرد. در این مقاله با بررسی این پیوندها و روشن شدن توسعه معنایی دعا، به روند تکاملی انسان بر حسب مراتب او، به عنوان رهیافت معنا شناسی پرداخته می شود.
قصه های قرآن در نگاه محمد عابد الجابری
محمد علی مهدوی راد
امیر عطاءالله جباری
نرگس بهشتی
چکیده: محمد عابد جابری شخصیت نواعتزالی معاصر است که قصه های قرآن را به ترتیب نزول بررسی کرده است. او در این نگرش می کوشد تا محیط دعوت اسلام را با توجه به نوع داستانهایی که بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نازل گردیده بازسازی کند. از نظر وی قصص قرآن به سان آیینه ای، جلوه گر مراحل دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و محیط نزول قرآن و چگونگی تعامل ایشان با مردم در پذیرش دین اسلام است.
در این مقاله دیدگاه جابری مورد نقد و بررسی قرار گرفته و به تناسب از ترتیب نزول قرآن و واقع نمایی داستانها سخن به میان رفته است. همچنین روشن می شود که نگاه جابری به قصه های قرآن، بر پایه اصول نو معتزله سامان یافته، اما در لباسی جدید رخ نمایانده است، به گونه ای که می توان آن را نسخه ای ویرایش شده از نگرش نو اعتزالی به داستانهای قرآن دانست.
نقش تاریخ در تفسیر قرآن کریم با تأکید بر تاریخ عصر جاهلی
قاسم فائز
محمد رضا شاهرودی
سعید گلاب بخش
چکیده: در فهم و تفسیر قرآن کریم، توجه به تاریخ به ویژه تاریخ عصر جاهلی، به عنوان یکی از مهم ترین قرائن فهم متن تاریخی، امری لازم و ضروری است. تاریخ عصر جاهلی در فهم و تفسیر بسیاری از آیات و شناخت و ریشه یابی احکام تأسیی و امضایی قرآن نقشی تعیین کننده دارد. شناخت آداب و رسوم مختلف عصر جاهلی مانند آداب و رسوم عبادی و مناسک حج، آداب و رسوم اجتماعی و خانوادگی و آداب و رسوم اقتصادی و تجاری در فهم و تفسیر آیات مرتبط با آن نقش دارد. همچنین آگاهی از عقاید، باورها و ادیان عصر جاهلی در شناخت محیط نزول قرآن و فهم بسیاری از آیات کاربرد دارد.
گونه های اسباب نزول در روایات فریقین
سید مهدی احمدی نیک
چکیده: بحث از روایات وارد شده درباره اسباب نزول یکی از مهم ترین بحثهای قرآنی ـ حدیثی است که از گذشته تا به امروز مورد توجه اندیشه وران قرآنی بوده است و نقش مهمی در فهم صحیح آیات قرآنی دارد.
در همین باره از بحثهای مهمی که در گذشته کمتر مورد دقت و بررسی قرار گرفته، این است که اسباب نزول چه گونه هایی دارد؟گونه صحیح آن کدام است؟
این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی کوشیده است با تبیین گونه های اسباب نزول در مقام ثبوت و اثبات و ارائه نمونه و تحلیل برای هر کدام، روایات اسباب نزول را بررسی نماید.
گستره گرایش های تفسیری
محمد قربان زاده
محمد حسن رستمی
چکیده: هر یک از مفسران قرآن کریم به گونه ای به تفسیر قرآن پرداخته اند، به طوری که در کتابهای تفسیر و نوشته های آنان تنوع فراوانی ایجاد شده است. حال، پرسش این است که این تنوع در نوشتارها در چه محدوده ای از تفسیر جایز است و تا چه اندازه می تواند گسترش یابد؟
با توجه به تفکیک معنایی که میان روشها وگرایشهای تفسیر مطرح خواهد شد، به نظر می رسد امکان بسط و توسعه تفسیر در حوزه گرایشهای تفسیری بسیار گسترده تر از روشهای تفسیری است. در این زمینه مفسران نیز سخنان فراوانی گفته و تنوع قابل توجهی در نوشتارهای تفسیری پدید آورده اند. همچنین می توان گفت که گستره این تنوع نیز به نیازها و یافته های علمی مفسران و رعایت قواعد تفسیر بستگی دارد.
این نوشتار، در زمینه گرایشهای تفسیری و لزوم تفکیک روشها از گرایش ها دیدگاهی نو ارائه کرده است.
بررسی زبان شناختی تناسب آیات بر پایه اصل همکاری گرایس
غلامعباس سعیدی
چکیده: معاندان و کژاندیشان از همان زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بحث عدم تناسب و نبود انسجام بین آیات قرآن کریم را مطرح کرده اند. در دوره های اخیر نیز، خاورشناسان مغرض به این امر پرداخته و سعی کرده اند به پندار باطل خویش، بلاغت کلام وحی را خدشه دار کنند. اصل همکاری، از نظریه های مطرح زبان شناسی، به ویژه در زیر شاخه های واکاوی متن و منظور شناسی است که از سوی گرایس، فیلسوف ـ زبان شناس معروف، پیشنهاد شده است. این نظریه، برای واکاوی متن و بررسی چگونگی پیام گزاری، پیام گیری، تولید و دریافت معانی ضمنی متن و نیز برای بررسی و نشان دادن وجوه ادبی متن تاکنون کارایی بسیار بالایی داشته است. این مقاله با بهره گیری از اصل همکاری گرایس، به تناسب آیات قرآن دقت نظر داشته و سعی کرده است برای تناسب گریزی ظاهری آیات، توجیهی زبان شناختی و بلاغی ارائه دهد.
شماره پانزدهم فصلنامه آموزه های قرآنی به صاحب امتیازی دانشگاه علوم اسلامی رضوی و مدیر مسؤولی سید محمد باقر حجتی در 206 صفحه با قیمت 2000 تومان منتشر شده است./913/پ202/ق