آسیب شناسی فهم حدیث به بازار نشر رسید
به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، حدیث مهم ترین منبع دریافت آموزه های دینی پس از قرآن است که زلال معارف آن تشنگان را سیراب ساخته، از این رو معصومان علیهم السلام مردم را به فراگیری، حفظ و نشرحدیث و بیش از آن به فهم و درایت آن تشویق نموده اند. در کنار توجه بسیار معصومان علیهم السلام به امر حدیث و کوشش های صادقانه راویان و محدثان امانت دار، آسیب هایی نیز دامان این امانت را گرفته است.
بر این اساس بازشناسی آسیب ها به صورت روشمند، یکی از راهکارهای مهم حدیث پژوهان برای دست یابی به فهم درست از حدیث است و کتاب «آسیب شناسی فهم حدیث» به صورت کاربردی و گسترده به بررسی بیش از پنجاه مورد از آسیب های فهم حدیث پرداخته است تا گستره و عمق مباحث آسیب شناسی فهم حدیث را برای خوانندگان و پژوهشگران آشکار سازد.
این کتاب از «سخن ناشر، مقدمه، و هفت فصل» تشکیل شده است.
در مقدمه کتاب آمده است: «قرآن و حدیث، دو گوهر گرانبها و دو میراث ماندگارند که پیشوایان دین بارها امت اسلام را به تمسک به آن دو فراخوانده اند. چه بسا قرائت و بازگویی قرآن و حدیث، امری آسان نماید، ولی فهم، تأمل و تدبر در آن سخت و دشوار است... .»
نویسنده در بخش دیگری از مقدمه آورده است: «...اندیشه وران و حدیث پژوهان مسلمان از همان آغاز صدور حدیث، دغدغه مهمی در کشف و شناسایی مراد و مقصود معصوم داشتند و بر این نکته تأکید می ورزیدند که دست یابی به معنای نصوص روایی بدون ارزیابی سندی و محتوایی میسر نیست... .»
مؤلف در سطر دیگری از مقدمه نوشته است: «هر حدیث شناس و دین پژوهی که در صدد بهره گیری از آموزه های بلند پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام برمی آید، دو مرحله اساسی را فرا روی خود می بیند که باید پشت سر گذارد: روش شناسی فهم احادیث و آسیب شناسی فهم احادیث. در مرحله نخست توجه حدیث پژوه به فراهم ساختن شرایط ایجابی است که در فهم عمیق و درست حدیث تأثیر دارد و در مرحله دوم می کوشد تا با شناسایی، مشکلات و موانع فهم حدیث برای آنها چاره ای اندیشد و اثر منفی آنها را در کشف مراد و مقصود معصوم خنثی سازد... .»
نگارنده در رابطه با محتوای کتاب به این مطلب اشاره کرده است: «در این کتاب برآنیم تا با نگاهی واقع گرایانه تا حدودی موانع و میزان آسیب های ناشی از آن را بررسی کنیم، و پس از تحلیلی علمی، دیدگاه خود را در چگونگی زدودن آسیبها و درمان آن مشخص سازیم؛ زیرا یکی از راههای رسیدن به وضعیت مطلوب، ترسیم دقیق وضعیت گذشته و موجود است... .»
فصل اول دارای مطالبی چون «جایگاه فهم حدیث، آسیب پذیری حدیث، دشواری فهم برخی احادیث، پذیرش یا انکار حدیث، پدیده آسیب شناسی در روایات، علوم حدیث و آسیب شناسی فهم حدیث، مفهوم آسیب شناسی فهم حدیث، اهمیت موضوع آسیب شناسی فهم حدیث، پیشینه آسیب شناسی فهم حدیث، نمونه هایی از آسیب شناسی و آسیب زدایی، پیشگیری و رفع عوارض آسیبها و پیامدهای منفی آسیب ها در احادیث» است.
مبحث فصل دوم، عوامل آسیب زا در حوزه فهم حدیث است که مطالب «از بین بردن احادیث، منع تدوین حدیث، منع نقل حدیث، از بین رفتن قرینه ها به ویژه سبب صدور، غفلت و اشتباه راوی و راهیابی وضع و جعل» در این فصل تدوین شده است.
فصل سوم به آسیبها و مشکلات بیرونی حدیث اشاره و به مباحث «تعارض و اختلافات روایات، نقل به معنا، تصحیف، تحریف، تقطیع نادرست و عدم ذکر تمام روایت، تلخیص ناقص حدیث، اضطراب و تناقض، زیاده و نقیصه، ادراج در متن حدیث، تقدیم و تأخیر، تشابه حروف و رسم الخط، تصحیحات قیاسی و اجتهادی، تحول معنایی واژه ها، اشتراک لفظی، خلط میان معنای لغوی و اصطلاحی، خلط معنای حقیقی و مجازی، خلط معنای متعارف و فرهنگ روایی، دگرگونی شرایط، اوضاع و احوال مکلفان، اختلاف فهم راویان، کج فهمی، غلو و سخنان اغراق آمیز، درآمیختگی روایات اصیل با اسرائیلیات، خلط میان گزاره های حقیقی و شخصی و نقل در باب مناسب» پرداخته است.
فصل چهارم در رابطه با آسیب ها و مشکلات درونی حدیث، بحث می کند و شامل «تقیه و کتمان، اختلاف و مراتب روایات، نسخ به معنای لغوی و عام آن، تشریع تدریجی و تبعیض در بیان احکام و معارف، تخییر و سعه در برخی امور، درآمیختگی روایات محکم و متشابه، درآمیختگی روایات مجمل و مبین، درآمیختگی روایات بیانگر حکم اولی و ثانوی و درآمیختگی روایات خلط تفسیر مفهومی با مصداقی» می شود.
در فصل پنجم توضیحاتی نسبت به «موانع مربوط به حدیث پژوه در فهم حدیث» داده و آورده: «پاره ای از موانع فهم حدیث، ارتباطی به حدیث ندارد، بلکه این قوه فهم و درک حدیث پژوه است که بسان مانعی گشته است و باید آن را از خود بزداید تا به فهم استواری از حدیث دست یابد. به نظر می رسد علت اصلی این قسم از موانع به بی تقوایی و بی تعهدی پژوهنده برمی گردد؛ چه اینکه آنچه بیش از همه و پیش از همه برای درک معانی بلند قرآن و احادیث اهل بیت علیهم السلام لازم می باشد، قلبی صاف و شفاف است که بتواند محل تابش انوار الهی قرار بگیرد؛ باید قبل از همه زنگار از دل زدود و دل را آیینه حقیقت نمای حق سبحان نمود تا کلام او و اوصیای او را فهمید. این مهم علاوه بر تحصیل مقدمات و ممارست بر قرآن و روایات معصومان علیهم السلام، ریاضت نفس و رهایی از تعلقات و بندگی فقط خدا را می طلبد... .»
فصل پنجم همچنین به مباحثی همچون «پیروی از هوی و هوس، خشک اندیشی و جمود، اجتهاد در برابر نص، تعصب، پیش داوری و قضاوت عجولانه، انس ذهنی به مفاهیم مادی، برخورد گزینشی با احادیث، ساده انگاری، خلط میان معانی عرفی با مفاهیم علمی و عقلی، خلط میان روایات تعبدی با روایات ارشادی، تأثیرپذیری از فرهنگهای غیر دینی و خلط معنای عربی با فارسی» پرداخته است.
مؤلف در فصل ششم در رابطه با راه های شناسایی آسیب قلم زده و نوشته است: «اغلب آسیبها و آفات حدیث، مخفی و ناپیداست. از این رو، جستجوی راههایی که آسیبها و مشکلات روایات را روشن سازد، ضروری می نماید. برای این منظور می توان راهکارها و قراینی را پیش نهاد تا بر اساس آن بتوان آسیبهای احتمالی روایات را شناخت و حتی الامکان آنها را از دامن روایات زدود. برخی از این راهکارها عبارتند از: مقایسه و مقابله نسخه های مختلف کتب روایی با یکدیگر؛ مراجعه به اصول اولیه و مصادر اصلی روایات؛ مقایسه و تطبیق روایات هم مضمون یا قریب المضمون مذکور در کتب متعدد روایی با هم؛ مراجعه به شروح کتب حدیثی و جوامع روایی ثانوی همچون الوافی، وسائل الشیعه و بحارالانوار... .»
نویسنده در این بخش می نویسد: «در این فصل به ذکر برخی قراین مهم می پردازیم که روایات در پرتو آنها تفسیر و تحلیل و یا نقد و بررسی می گردند. با اذعان به اینکه، اینها همه قراین و راههای تفسیر و یا تصفیه نیست و آنها عبارتند از: «مخالفت حدیث با قرآن، مخالفت حدیث با سنت قطعی، مخالفت حدیث با عقل، ناهماهنگی با ضروری دین و اصول مذهب، ناهمسانی با قطعیات علمی، عدم تناسب با شأن و ادب معصومان علیهم السلام و اصول اخلاقی، ناهماهنگی با اجماع عالمان، ناهماهنگی حدیث با واقعیات تاریخ، مخالفت با حس و تجربه، هماهنگی حدیث با رأی حاکمان، ناسازگاری با سیاق و علم لغت، یافتن نسخه های مختلف و وجود عبارت تکلف آمیز.»
در فصل هفتم کتاب به فقدان شرایط لازم فهم حدیث اشاره و مختصرا به بخش دیگری از شرایط فهم که عدم توجه به آن مشکل زاست، پرداخته شده که عبارتند از: «تتبع ناقص (عدم تشکیل خانواده حدیث)، عدم توجه به قواعد زبان عربی، ناتوانی علمی و پژوهشی، عدم توجه به قراین به ویژه اسباب صدور حدیث، عدم توجه به عنصر زمان و مکان و عدم توجه به آهنگ سخن.»
لازم به ذکر است کتاب «آسیب شناسی فهم حدیث» نوشته حجت الاسلام و المسلمین سیدعلی دلبری از سوی انتشارات دانشگاه علوم اسلامی رضوی در 792 صفحه و با شمارگان 1000 نسخه و به قیمت 26000 تومان چاپ و منتشر شده است./992/ن601/ق