تصحیح جدیدی از کتاب مطلع الإعتقاد فی معرفة المبدأ و المعاد

به گزارش خبرگزاری رسا، حکیم ملا محمد فضولی، شاعر و اندیشمند والامقام شیعه، در تاریخ ادبیات اسلامی جایگاهی استثنایی دارد. وی متفکر و شاعر سه زبانه ای است که تأثیر عمیقی در تاریخ ادبیات ترکی، عربی و فارسی بر جای نهاده است.
نام او محمد، بوده است. گفته شده در سال 910 هـ در خانوادهای شیعی مذهب و آذربایجانی، در جوار مرقد سید الشهدا در کربلا بدنیا آمده است.
مطلع الإعتقاد فی معرفة مبدأ و المعاد، اثر فلسفی و کلامی منثور است که نخستین بار کاتب چلبی از آن سخن گفته است. این اثر در موضوع کلام اسلامی است و تنها اثر فضولی بغدادی به نثر عربی بوده و از جمله موضوعات مورد بحث در این کتاب، ماهیت علم و معرفت، شناخت واجب تعالی و صفات الهی، نبوت انبیا و مسأله امامت است.
تصحیح جدید کتاب مطلع الإعتقاد فی معرفة مبدأ و المعاد به دو زبان فارسی و عربی نوشته شده است. نیمه نخست کتاب به مقدمه و تصحیح دکتر سبحانعلی کوشا اختصاص دارد و نیمه دوم نسخهای از کتاب مطلعالإعتقاد فی معرفه المبدأ والمعاد است که به زبان عربی آورده شده است.
مصحح در مقدمه کتاب به شرح احوالات و معرفی آثار مؤلف به زبانهای فارسی، عربی و ترکی پرداخته و در ادامه نگاهی اجمالی به مباحث «مطلعالإعتقاد» انداخته است.
این کتاب در چهار رکن تدوین شده است. رکن اول با عنوان «در معرفةالعلم و علمالمعرفة» شامل چهار باب با موضوعات «در ماهیت علم و معرفت، در وجوب معرفت، در اقسام معرفت و در طرق معرفت» میشود.
رکن دوم با عنوان «در معرفت احوال عالم» پنج باب «در شناخت مبدأ عالم، در شناخت اجزاء عالم، در شناخت اصناف عالم، در شناخت انسان و در وجود جن» را شامل میشود.
در شناخت واجبالوجود» عنوان رکن سوم کتاب است و «در معرفت اصولی که قبل از معرفت واجب مورد نیاز است، در ابطال دور و تسلسل، در اثبات واجبالوجود، در صفات واجبالوجود، در افعال واجبالوجود، در حسن و قبح، در خیر و شر و در نسبت دادن وجوب امر یا اموری بر خداوند» بابهای هشتگانه این فصلاند.
رکن چهارم با عنوان «در شناخت نبوت و متعلقات آن» در هشت باب به موضوعات «در احتیاج مردم به نبی، در عصمت انبیاء، در نبوت پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله)، در برتری پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) بر دیگران، در امامت، در حشر، در شناخت احوال نفس بعد از مرگ و در میزان، صراط و حساب» پرداخته است.
در بخشی از کتاب در نسبت دادن وجوب امر یا اموری بر خداوند آمده است: اشاعره گفتهاند: «همانا خداوند کامل بالذات است، و «وجوب» چیزی است که ترک آن نکوهش گردد. پس اگر بر خدا چیزی واجب باشد، بدلیل ترک آن مورد نکوهش قرار میگیرد. در حالیکه نکوهش و مذمت، دلیل بر نقص باشد، پس لازم آید که خداوند ناقص باشد و با فعل آن واجب، کمال کسب کند».
معتزله با چند دلیل وجوب را بر خداوند اثبات میکنند: «1) خداوند برای نیکوکاران وعده پاداش داده است پس برای او واجب است که به وعده خود وفا کند.
2) افعال نسبت به قدرت خداوند متساویند، پس برای او واجب است کاری کند که در آن احسان و خوبی بیشتری باشد و آن همان اصلح است.
3) همانا خداوند عادل است پس برای او واجب است که ستمکار را عذاب نماید.
4) خداوند انسانها را آفریده پس برای او واجب است که به آنها روزی دهد».
چاپ نخست تصحیح کتاب مطلع الإعتقاد فی معرفة مبدأ و المعاد در شمارگان دو هزار نسخه، در 164 صفحه و به بهای 46000 ریال از سوی انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا منتشر شده است./992/د102/ع