اهدای 20 هزار جلد کتاب مرحوم ایرج افشار به دایرةالمعارف بزرگ اسلامی

به گزارش خبرگزاری رسا به نقل از مرکز پژوهشی میراث مکتوب، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی در مجموع دارای 64 مجموعه و کتابخانه اهدایی است. عموم آنها از سوی فرهیختگان، نویسندگان، ایرانشناسان، پژوهشگران نامی به این مرکز اهدا شده است. برای هریک از آن مجموعهها که حکم گنجینه بینظیری است، فضای مجزا و جداگانه درنظر گرفته شده است. برخی از این مجموعهها مانند مجموعه ایرج افشار در زمانی اهدا شد که شخص در قید حیات بود. برخی توسط فرزندان و خانواده به مرکز اهدا شده است که به معرفی آن پرداخته می شود.
ایرج افشار (16 مهر 1304- 18 اسفند 1389): ایران شناس، کتاب شناس و مصحح
کتابخانه اختصاصی یا گنجینه پژوهشی استاد ایرج افشار، با موافقت فرزندان ایشان و به موجب دو یادداشت در سال 1378ش به کتابخانه مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی سپرده شده است. برای آگاهی جامعه فرهنگی متن واگذاری عیناً در شماره 15 مجله بخارا به چاپ رسیده است. مطابق نظر واگذارندگان کتابخانه دارای هیأت امنایی است که بر عملکرد و پیشرفت کارهای آن نظارت دارد. این گنجینه اکنون در بخش مجموعههای اهدایی شماره 1 مرکز به مساحت 220 متر مربع و یک سالن مطالعه و به صورت بسته نگاهداری و اداره میشود.
اهداء کننده: ایرج افشار
تاریخ اهدا: آبان ماه 1378ش
تاریخ انتقال به مرکز: 1390-1391ش
آمار مجموعه: حدود 20,000 جلد شامل کتاب، رساله، مجله، روزنامه، نسخه خطی، عکسی، چاپی،نامه، اوراق و اسناد، نوشته و برگه. از این شمار 465 عنوان مجله به زبانهای فارسی و عربی در 933 مجلد، 220 جلد نسخههای عکسی، 134 عنوان مجله به زبانهای غربی، 19 جلد روزنامه، 18 جلد کتاب چاپ سنگی، 16 جلد پایاننامه است و مابقی گنجینه را کتابها و رسالهها به تعداد 18837 مجلد تشکیل میدهد.
همچنین مجموعه عکسها و نامههای استاد نیز بسیار ارزشمند است. گنجینه شامل 4784 قطعه عکس، 51 پوشه نامه و اسناد ، یک چمدان حاوی یادداشتها و فیشهای سید حسن تقیزاده و 25 جزوهدان یادداشتهای اللهیار صالح است.
الفبایی شده (نشریات ادواری نیز الفبایی شده است)
فهرست نویسی شده و بر روی برنامه سیمرغ کتابخانه مرکز با قید [مجموعه افشار] متمایز شده است (بخش کوچکی از کتابها مانده)
لیبل و شماره کنگره: شده (بخش کوچکی از کتابها مانده)
موضوع کتابها: ایرانشناسی، ادبیات، زبانشناسی، تاریخ، سیاست، هنر و فرهنگ، کتابشناسی و راهنمای کتاب، فرهنگ و دانشنامه، یادنامه و جشننامه
وجه ممیز مجموعه: عکس و نامه
اجزاء مجموعه: (این بخش توسط ایرج افشار در مشروحهای معرفی شده است)
1. کتاب
بر اساس مشروحهای که استاد افشار خود نوشته است، بخش زیادی از کتابها به رایگان و توسط خود نویسندگان به دست او رسیده است. این کتابها به دست خط نویسندگان به افشار تقدیم شدهاند. از جمله درگذشتگان میتوان به سید حسن تقیزاده، ابراهیم پورداوود، علیاصغر حکمت، سعید نفیسی، رضا زادهشفق، فخرالدین شادمان، سید محمدعلی جمالزاده، مجتبی مینوی، محمد معین، محمدتقی مدرسرضوی، بدیعالزمان فروزانفر، محمود فرخ، نصرالله فلسفی، علی مؤید ثابتی، اللهیار صالح، رضاعلی دیوانبیگی، لطفعلی صورتگر، فریدون توللی، مهدی بیانی، مهدی بامداد، محمدصدر هاشمی، حبیب یغمایی، پرویز ناتل خانلری، محمدتقی دانشپژوه، عباس زریابخویی، غلامحسین یوسفی اشاره کرد. در میان کتابهای اروپایی که همه در مباحث ایران شناسی است، نویسندگانی که غالباً شرقشناس نیز بودهاند چون سر هارولد گیب، ولادیمیر مینورسکی، بازیل نیکی تن، هانس روبرت رویمر، هانری ماسه، آن لمبتون، ژان اوبن، ژیلبر لازار، دوشن گیلمن، برت فراگنر، مینو بوهوندا کتابهای خود را به خط خود به استاد هدیه کردهاند. کتابهای گنجینه از کتابهای عادی و مباحث اجتماعی، حقوق و مآخذ علمی و فنی و ترجمه آثار ادبی ملل دیگر عاری است. این گونه کتابها را استاد افشار در دورهای که راهنمای کتاب منتشر میشد (1337-1357ش) و کتابخانه عمومی انجمن کتاب دایر بود، در کتابخانه میسپرد اما این کتابخانه در سال 1358ش از بین رفت. دوره انتشارات الفرقان هم در مجموعه هست.
2. کتابهای نایاب، کمیاب، گرانیاب و دیریاب
مانند اسرارالتوحید (چاپ روسیه)، الابنیة عن حقایقالادویة (چاپ عکسی)، تمثیلات آخوندزاده (چاپ اصلی که هم کمیاب است و هم به مناسبت الصاق دو یادداشت خط آخوندزاده بدان ارزش خاصی دارد و این یادداشت یادآور اهدای کتاب به فرهاد میرزا معتمدالدوله است)، مردمگریز (حبیب اصفهانی)، منشئات فریدون بیگ، دیوان امیرشاهی (چاپ عکسی)، لغات شاهنامه مؤلف (چاپ اصلی با جلد ممتاز) و 200 جلد دیگر از این گونه مطبوعهها.
3. کتابهای چاپ سنگی
حدود 150 جلد چاپ سنگی در این مجموعه هست که تعدادی از آنها دارای تصویر است.
4. مجله
شامل مجلات اساسی فارسی که اغلب مجلههای تحقیقی و دانشگاهی است. بیشتر این مجلات جلد شده مگر مجلات سالهای 1370ش. تعداد مجلات مجلدها حدود 2000 جلد یا 2000 مجله است.
درباره مجلات اروپایی باید گفت: «خوشبختانه دوره نسبتاً کامل مجلههای آبستراکتا ایرانیکا، ایرانیکا آنتی کوآ، مجموعه آکتا ایرانیکا، ایرانین استادیز، استودیا ایرانیکا، ایران، ایرانیش میتایلونگن، انجمن باستانشناسی آلمان، کتیبههای ایران در این گنجینه وجود دارد.
5.کاتالوگ
کاتالوگهای کتابفروشانی که تخصصشان فروش کتابهای شرقشناسی است مانند دوره کامل فهرست کتابفروشی «اَداورینتم» که مؤسسهای از میان رفته است و در دوره فعالیت خود مهمترین مرکز خرید و فروش کتابهای شرقشناسی بود. نیز کاتالوگهای لوزاک، بریل، هاراسوویتز از ذخائر این گنجینه است که به راحتی در ایران دستیاب نمیشود. در این بخش حدود 50 تا از کاتالوگهای چاپی نفیس نسخههای خطی و آثار عتیقه ایرانی وجود دارد که مؤسسه معروف ساتبی (لندن) به چاپ رسانیده بود.
6. عکس نسخ خطی
مقداری عکس نسخ خطی و حلقههای میکروفیلم از نسخههای خطی مانند مختصر مفید، ترجمه آثارالبلاد، شاهنامه نسخههای ژاپون، سفرنامه استرآباد، سفرنامه ادیبالممالک، منافع حیوان، سفرنامه بلوچستان، قصصالانبیاء، سفارتنامه خلیل شیرازی، تواریخ نسخه لیدن، تحفةالعراقین، مسالک و ممالک، مجملالتواریخ، غزوات تیمور، آثار و احیاء، جواهرنامه، ترجمه لاتینی گلستان، مرشد و فیلمهای دیگر.
نقشههای جغرافیایی ایران (غیر از 8 قطعه نقشه قدیمی خارجی که قاب شده و متعلق به فرزندان استاد افشار است و امانی است) در 2 بسته.
چاپکردههای افشار: بر اساس کتاب فهرست موضوعی، لوس آنجلس، 2003م، کتابهای چاپکرده افشار در این زمینههاست.
متون فارسی در 46 عنوان،
رسالهها و کتابچهها در 94 عنوان،
تحقیقات ایرانی در 9 عنوان،
کتابداری، کتابشناسی و فهرست در 18 عنوان،
منبع تاریخ دوره قاجار در 47 عنوان،
تابهای چاپ لوحی- نسخه برگردان در 9 عنوان،
مجموعه مقاله در 3 عنوان،
مجموعهها و یادنامهها در 23 عنوان،
نشریات ادواری در 14 عنوان.
بر اساس اعلام بنیاد دایرة المعارف اسلامی، از جمله اقدامات مهم مرکز دایرةالمعارف ادامه کار فهرستنویسی مقالات فارسی در زمینه ایران شناسی است. بدین معنی که 6 مجلد از این فهرست مستقیماً از جانب بنیادگذار آن، استاد افشار تدوین و انتشار یافته بود. تدوین این فهرست از مجلد هفتم با مدیریت خانم ایرانناز کاشیان – زیر نظر استاد افشار- و با همکاری جمعی از پژوهشگران مرکز دنبال شده است. تا کنون 6 مجلد از این فهرست مربوط به مقالههای سالهای 1377 تا پایان شهریور 1391ش در مرکز گردآوری شده، 3 مجلد آن انتشار یافته و 3 مجلد دیگر زیر چاپ است. ضمناً برای سهولت مراجعه به این فهرست طرحی در دست مطالعه است که کلیه مقالات گردآمده در 12 مجلد، یکپارچه شود و همراه با لوح فشرده در اختیار اهل تحقیق قرار گیرد.
استاد ایرج افشار که از شامگاه 12 اسفندماه بر اثر بیماری خونی در بخش مراقبتهای ویژه بیمارستان جم بستری بود، در ساعت 14:30 بعد ازظهر چهارشنبه 18 اسفند 1389 و در سن 85 سالگی در بیمارستان جم تهران دار فانی را وداع گفت. ایرج افشار، استاد کتابداری و کتابشناسی، ایرانشناس و کتابشناس برجسته کشور در تاریخ 16 مهر 1304 در تهران متولد شد. وی فرزند دکتر محمود افشار بنیادگذار موقوفات دکتر محمود افشار یزدی و یکی از استادان مدرسه دارالفنون بود./992/د102/ق