فصلنامه کلام اسلامی در ایستگاه هشتاد و پنجم

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، فصلنامه علمی ـ پژوهشی کلام اسلامی دارای هفت مقاله با نام‌های شریعت و مصلحت، توحید و امامت در حدیث سلسله الذهب، اعتبارسنجی خبر واحد در عقائد دینی، مومن الطاق و روش کلامی او، نقد جریان شناسی نوبختی در «فرق شیعه»، تبیین رابطه روح و بدن با تکیه بر نظریه سیستم‌ها و تجربه های نزدیک مرگ، تبیین رابطه روح و بدن با تکیه بر نظریه سیستم‌ها و تجربه های نزدیک مرگ و بررسی انتقادی نظام فلسفی هرمنوتیکی گادامر است.

شریعت و مصلحت

علی ربانی گلپایگانی

چکیده: بررسی نسبت میان شریعت و مصلحت، از نظر ماهیت، مسأله­ای کلامی است؛ اگرچه بیشتر در آثار اصولی و فقهی مطرح شده است. تبیعت احکام شرعی از مصالح و مفاسد واقعی، دیدگاه مشهور متکلمان و اصولیان عدلیه است؛ اگرچه برخی از آنان دیدگاه­های دیگری نیز در این­باره مطرح کرده­اند. اشاعره در بحث­های کلامی خود، معلل بودن افعال و احکام الهی به مصالح و مفاسد را انکار کرده­اند؛ ولی در مباحث اصولی و فقهی خود آن را پذیرفته­اند، تا مبانی برای قیاس و مصالح مرسله باشد. تبعیت احکام شرعی از مصالح و مفاسد واقعی بر سه اصل عقلی (کلامی فلسفی) حسن و قبح ذاتی و عقلی، هدف­مندی افعال الهی و امتناع ترجیح بلا مرجح استوار است. از آنجا که اصول یاد شده مبرهن و خدشه ناپذیر است، اصل مزبور نیز مبرهن و خدشه ناپذیر خواهد بود و استدلال­هایی که منکران مطرح کرده­اند، مغالطه­آمیز است. علاوه بر دلایل عقلی، آیات قرآن و روایت نیز بر تبعیت احکام شرعی از مصالح و مفاسد واقعی دلالت دارند. در این­باره میان احکام تکلیفی و وضعی، و احکام ظاهری تفاوتی ندارد، زیرا همه آنان ناضر به مصالح و مفاسد دنیوی و اخروی بشر می­باشند.

توحید و امامت در حدیث سلسله الذهب

حسین حبیبی تبار و محمد محسن مروجی طبسی

چکیده: حدیث «سلسلة الذهب» منقول از امام رضا علیه‌السلام است که در جریان ورود تاریخی آن حضرت به نیشابور در سال دویست هجری قمری صادر شد. این روایت، نشان­گر ارتباط عمیق میان دو آموزه اساسی توحید و امامت است. منابع روایی شیعه و اهل سنت از طرق مختلفی این روایت را نقل مرده­اند. مقاله حاضر با رویکردی توصیفی تحلیلی به بررسی نوع نگاه شیعه و سنی به این حدیث، و تبیین کارکرد توحید محورانه آن، و نیز پیوند وثیق توحید و امامت پرداخته است.

اعتبارسنجی خبر واحد در عقائد دینی

غلامرضا رضایی و  یحیی گوهری بخشایش

چکیده: حجیت خبر واحد در احکام شرعی از مهم­ترین مباحث علم اصول است. اصولیون طی قرون متمادی به تفصیل این موضوع را مورد نقد و بررسی قرار داده، اکثریت ایشان حجیت آن را پذیرفته­اند. عده­ای انگشت­شمار نیز که به ظاهر حجیت خبر واحد را قبول نکرده­اند، ناخواسته در مقام فتوا و عمل بر حجیت آن صحه گذارده­اند. پژوهش حاضر در صدد است تا اعتبار خبر واحد در عقائد دینی را به نقد و بررسی بنشیند. سؤال محوری آن نیز این است که: آیا با خبر واحد ثقه می­توان مسائل کلامی را اثبات کرد؟ با توجه به میان­رشته­ای بودن موضوع مورد بحث، همراه با بررسی نظرات اصولیون، نقطه نظران متکلمین و مفسرین نیز مطمح­نظر قرار گرفته و ادله آن‌ها نیز به بوته نقد و بررسی گذارده شده است. بر اساس این تحقیق، ادله موافقین حجیت خبر واحد در اثبات عقائد دینی، از استواری مطلوبی بهره­مند است و ادله مخالفین اما، مبتلا به اشکالات متعددی است.

مومن الطاق و روش کلامی او

محمد تقی سبحانی و اکبر قوام کرباسی

چکیده: ابوجعفر، محمد بن علی بن النعمان مومن­الطاق، از شاگردان برجسته امام صادق علیه‌السلام که همزمان با متکلمانی چون هشام بن حکم و هشام بن سالم به فعالیت کلامی اشتغال داشته است. او ساکن کوفه بوده و در فضای ارتباطی این شهر، به ویژه در مقابل جریان­های رقیب چون اهل حدیث عراق و معتزله و زیدیه و خوارج، مناظرات زیبایی را به یادگار گذاشته است. وی در مناظرات خویش هم­ از روش احتجاج نقلی بهره گرفته است و هم از روش احتجاج عقلی. همسوئی ظاهری با خصم، طرح سؤال و پرسش از رقیب، پرسش­گری به جای پاسخگویی، اقرار گرفتن از خصم، رفتار به جای گفتار، تشبیه، تمثیل و بکارگیری شواهد تاریخی، پاسخ­گویی به شبهه از راه تبیین واژگان، از جمله روش­هایی است که مومن الطاق در احتجاجات کلامی خویش به کار گرفته است.

نقد جریان شناسی نوبختی در «فرق شیعه»

رسول رضوی و علیرضا بهرامی

چکیده: عقائد اختصاصی گروه­ها مختلف شیعی، باعث پیدایش فرقه­های متعددی شده است. کتاب فرق الشیعه نوبختی به عنوان کهن­ترین کتاب فرقه­شناسی موجود، حاوی اطلاعات گسترده­ای در این زمینه می­باشد. سبک خاص و قدمت این کتاب، لزوم بازخوانی و نگرش نقادانه را دو چندان کرده، جریان­شناسی و نقد آن را توجیه­پذیر نموده است. بر پایه بازخوانی برخی اصول حاکم بر کتاب مذکور و نقد و بررسی آن، می­توان ادعا کرد که نگاه تاریخی و لغوی در معرفی فرقه، گوناگونی اطلاق شیعه، زمان­بندی ناصحیح فرق و تغییر مشی مولف در آن بر اساس تعریف امام، ابهام­آفرینی در گزارش سیر اندیشه مهدویت، نارسایی مفهوم توقف و معرفی ناقص زندیقان، از جمله مواردی است که باعث زمینه­ساز برای شکل گیری جریانی بر علیه شیعه شده و به نوعی راه برای تحقیقات جدید بسته نگاه داشته است.

تبیین رابطه روح و بدن با تکیه بر نظریه سیستم‌ها و تجربه های نزدیک مرگ

محمدباقر کجباف، علی نقی قاسمیان نژاد جهرمی و کمیل فرحناکیان

چکیده: چگونگی رابطه روح و بدن و نحوه تعامل این دو با یکدیگر، از دیرباز در زمره مهم­ترین سؤالات بشر بوده است. با توجه به این مهم و مطرح شدن مباحثی تحت عنوان «تجربه­های نزدیک به مرگ» در اواخر قرن بیستم. گشوده شدن افق­های برای پاسخ­های متفاوت به سؤالات این حوزه، پژوهش حاضر به بررسی چگونگی رابطه روح و بدن، با استفاده از نظریه سیستم­ها و ویژگی­های آن، می­توان انسان را به عنوان سیستمی در نظر گرفت که مرکب از اجزای مختلف فیزیکی (بدن) و متافیزیکی (روح) است. از طرفی هرگونه تغییر در یکی از روح یا بدن،‌ بر کل سیستم یعنی انسان اثر می­گذارد، و از طرف دیگر، سیستم به واسطه پیوستگی اجزایش، واجد ویژگی­هایی است که در صورت گسستگی و با تضعیف این پیوندها، کم رنگ‌تر شده و ویژگی­های ذاتی هر یک از اجزاء نمایان می­شود. تجربه­های عینی نزدیک به مرگ نیز به مثابه شاهد و نمونه‌ای عینی، برای بررسی دوگانگی جوهر روح و بدن به شمار می­آیند، چه اینکه این تجربه­ها به نوعی نمونه­ای از تضعیف پیوند روح و بدن می­باشد.

بررسی انتقادی نظام فلسفی هرمنوتیکی گادامر

ابوالفضل ساجدی و مهدی سرلک

چکیده: نام گادامر با هرمنوتیک فلسفی و خصوصا کتاب «حقیقت و روش» او قرین است. او در این کتاب، به تحلیل و نقد هرمنوتیک روشی پرداخته است. غایت هرمنوتیک روشی، ارائه اصول، قواعد و روش­شناسی تفسیر صحیح متون می­باشد. اما گادامر سیستم هرمنوتیکی خود را بر نفی روش و پدیدارشناسی فهم وجودی و فهم کاربردمند استوار می­سازد و با اتکاء بر مبانی فلسفی و اصول هرمنوتیکی خود، مدل مفاهمه دیالکتیکی را ارائه می­دهد. مقاله حاضر نظام فلسفی هرمنوتیکی گادامر را توصیف و تحلیل می­کند ‌تا از این رهگذر بتوانند علاوه بر تبیین بستر فلسفی هرمنوتیک گادامر و کیفیت امتزاج فلسفه و هرمنوتیک و تولد فهم هستی­شناخت بر مبنای پدیدارشناسی و مفاهمه دیالکتیکی، در نظام فکری گادامر، فرصتی برای بررسی انتقاد در اختیار قرار دهد. همچنین روشن خواهد کرد که مدل ارائه شده از سوی وی پاردوکسیکال، فاقد متدلوژی صحیح نظریه­پردازی، عادم انتظام نظام ادعایی فلسفی و داعم تعدد قرائت­ها، نسبت­گرایی و پلورالیسم است.

گفتنی است که چکیده این مقالات به دو زبان عربی و لاتین توسط خضر ذوالفقاری و سید روح الله موسوی در این شماره از فصلنامه، ترجمه شده است. 

شایان ذکر است هشتاد و پنجمین شماره فصلنامه علمی ـ پژوهشی کلام اسلامی به صاحب امتیازی حضرت آیت الله جعفر سبحانی و مدیر مسؤولی علی ربانی گلپایگانی و سردبیری عبدالرحیم سلیمانی بهبهانی در 181 صفحه و به قیمت 1500 تومان از سوی مؤسسه امام صادق علیه السلام منتشر شده است./998/پ202/ی