مروری بر کتاب عقلگرایی و نصگرایی ابنحزم اندلسی
به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، کتاب عقلگرایی و نصگرایی ابنحزم اندلسی با عناوین «مقدمه»، «چهار فصل: کلیات، عقلگرایی ابنحزم، نصگرایی ابنحزم و تحلیل انتقادی رابطه عقلگرایی و نصگرایی ابنحزم»، «کتابشناسی آثار تألیفی درباره ابنحزم» و «تکنگاریهای عام درباره ابنحزم» گردآوری شده است.
مؤلف در مقدمه این کتاب نوشته است: «در طول تاریخ ادیان و در دفاع از مجموعه تعالیم هر دین، گرایشهای مختلفی پدید آمده است. تنوع و تکثر این گرایشها را میتوان با نگاهی کوتاه به روند تاریخی و سیر تحولات ادیان بزرگ دریافت... در میان گرایشهای مختلف برای دفاع از دین، (عقلگرایی) و (نصگرایی) همواره جایگاه ممتازی داشتهاند. طرفداران هر یک از این دو دیدگاه، علیرغم اشتراک نظر در اصل دیدگاه مورد نظر، همواره درباره جزئیات آن اختلافات زیادی از خود نشان دادهاند.
یکی از دغدغههای متکلمان مسلمان، تبیین درست چگونگی رابطه عقل و وحی است، این دغدغه منحصر به متکلمان شیعی نبوده و نیست و در میان متکلمان اهل سنت نیز به اندیشمندانی برمیخوریم که در صدد نشاندادن سازگاری عقل و وحی برآمدهاند. ابنحزم یکی از برجستهترین متکلمان اهل سنت است که در این مقوله میگنجد و دیدگاههای کلامی وی شایسته بررسی و تأمل دوباره است.
این کتاب تلاشی است در همین رابطه و در پی آن است که دیدگاههای ابنحزم را درباره عقلگرایی و نصگرایی بیان و بررسی کند. تبیین انتقادی دیدگاههای این متکلم هم میتواند زمینه را برای آشنایی با دیدگاههای آن دسته از اندیشمندان اهل سنت فراهم کند که دغدغه سازگارکردن عقل و وحی را داشتند و هم میتواند باعث غنیترشدن و بالندگی هرچه بیشتر این بحث شود.
در فصل نخست که کلیات نامگذاری شده است، تلاش شده است، زندگی، آثار، جایگاه علمی، استادان و شاگردان ابنحزم به اختصار بررسی شوند.
درباره جایگاه علمی ابنحزم در این کتاب میخوانیم: آنچه بر اهمیت ابنحزم به عنوان یک متفکر و نویسنده میافزاید، آن تألیفات اوست. به گفته پسرش ابورافع در حالی دیده از جهان فروبست که در فقه، حدیث، اصول، نحو و لغت، ملل و نحل و ... از خود به یادگار گذاشته بود... .»
در فصل دوم به عقلگرایی ابنحزم در حوزه مباحث کلامی و معرفتشناسی پرداخته و تنها به گزارش مباحث عقلگرایانه ابنحزم در این حوزهها بسنده و از هرگونه ارزیابی و داوری در اینباره پرهیز شده است. بحثهای این فصل به ترتیب عبارت است از: تعریف ابنحزم از عقل، شناخت و معرفتشناسی از دیدگاه او، اثبات وجود خدا، وقوع و ضرورت نبوت، ارزیابی انتقادی و عقلانی عقاید و اعمال پیروان ادیان مختلف و دیدگاه وی درباره علوم اوائل یا علوم یونان.
در فصل سوم به ظاهرگرایی در دین، جواز تأویل و مطالب دیگر، پرداخته شده است. هدف از تنظیم این فصل نشان دادن ظاهرگرایی کامل او در مباحث دینی به ویژه در مسائل کلامی است. در اینجا نیز مانند فصل قبل تا حد ممکن از تحلیلهای علّی و داوری درباره ابنحزم خودداری میشود و مطالب دال بر ظاهرگرایی او دستهبندی خواهند شد و با نظم و ترتیب منطقی کنار یکدیگر قرار خواهند گرفت.
مطالب این فصل که با استناد به آثار ابنحزم تنظیم شده، به شش بخش تقسیم میشود: بخش نخست به تعریف او از برخی از مفاهیم اساسی مربوط به ظاهرگرایی دینی مانند نص، تأویل، ظاهر و... ، بخش دوم به زبانشناسی ابنحزم که فهم آن در فهم مواضع ظاهرگرایانه او نقشی بسیار کلیدی دارد، بخش سوم به مواضعی که وی ظاهرگرایی خود را در مسئل دینی کلام به نمایش میگذارد و هرگونه تأویل در دین را رد میکند و... .»
فصل چهارم این کتاب نیز عقلگرایی و ظاهرگرایی ابنحزم و رابطه میان این دو گرایش با کمک علوم دیگر را مطالعه و معرفتشناسی و زبانشناسی، نقد و ارزیابی و نقاط قوت و ضعف تفکر ابنحزم را بیان کرده است. در این فصل تلاش شده تفکر دوقطبی وی تحلیل و ارزیابی شود. برای ارزیابی تفکر ابنحزم از دو راه یعنی مطابقت نظرات او با واقع و انسجام مطالب وی میتوان استفاده کرد. در روش نخست، سؤالات این گونه بیان میشوند که مقدمات استدلالات ابن حزم و مدعیات او چقدر با واقع منطبقاند و استدلالات او چقدر برای اثبات مدعیاتش قوی است؟... .»
لازم به ذکر است کتاب عقلگرایی و نصگرایی ابنحزم اندلسی به قلم وحید صفری در 248 صفحه و با تیراژ 1400 نسخه و به قیمت 9000 تومان از سوی انتشارات پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی به بازار کتاب عرضه شده است./992/ن601/ق