نگاهی بر کتاب تازه منتشر شده نفس و بدن در فلسفه مشاء و حکمت متعالیه
به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، مسأله نفس و بدن از جمله مسائل مهم فلسفی است که از دیرباز مورد توجه متفکران بوده و در دهههای اخیر نیز در پژوهشهای فلسفی اقبال گستردهای بدان شده است.
به جهت اهمیت مباحث انسانشناسی و نفسشناسی از دیدگاه اسلام و دیگر ادیان، به ویژه ادیان ابراهیمی و نیز تأثیر فلسفه نفس بر مباحث الهیاتی، پژوهشکده فلسفه و کلام اسلامی بر آن شد مطالعاتی را در حوزه فلسفه نفس آغاز کند تا اولا، سنت علمالنفس متفکران مسلمان را که از ابعاد مغفول مانده تفکر اسلامی است معرفی کند و ثانیا، با طرح مباحث جدید در حوزه فلسفه نفس و عرضه آنها بر علمالنفس اسلامی، ابعاد ناشناخته تفکر فلسفی در جهان اسلام را آشکار سازد و نظریهپردازی در این حوزه را میسر کند.
این کتاب جمعآوری مقالات فرهیختگان داخل و خارج از کشور در همایشی با عنوان رابطه نفس و بدن است که در اسفندماه 1389 برگزار شده بود و در هفت مجلد با عنوان کلی نفس و بدن به چاپ رسیده که این کتاب نخستین مجلد با عنوان نفس و بدن در فلسفه مشاء و حکمت متعالیه است.
«نظریههای فلسفه مشاء درباره نفس و بدن و نظریههای حکمت متعالیه درباره نفس و بدن» دو بخش کتاب نفس و بدن در فلسفه مشاء و حکمت متعالیه را تشکیل می دهد.
بخش اول شامل «روحانیة الحدوث و البقاء بودن نفس از نظر ابن سینا، نگاهی به علم النفس غزالی، بررسی نفسشناسی فلسفی در آرای ارسطو و ابنسینا، بررسی تطبیقی آرای توماس آگوئیناس و ابنسینا در باب نفس و بدن و بحث بعنوان الصلة بین النفس و الجسد عند ابن حزم الاندلسی» تدوین شده است.
در مقاله روحانیة الحدوث و البقاء بودن نفس از نظر ابن سینا، آمده است: «ابن سینا نظریه حدوث و بقای روحانی نفس را برای معرفی ماهیت نفس مطرح میکند. او نفس را در لحظه حدوث، مجرد و در بقا نیز مجرد میداند. این نظریه تا مدتها نظریه غالب در فضای فلسفه اسلامی بود، اما به تدریج اشکالهای اساسی بر این نظریه وارد کردند و در برخی موارد شارحان ابن سینا مانند خواجه نصیر نیز این اشکالها را مطرح کردند.»
نویسنده در مقاله بررسی نفسشناسی فلسفی در آرای ارسطو و ابنسینا چنین قلم زده است: «در این مقاله، نخست بر اساس رهیافتهای منتهی به تعریف نفس در دیدگاه ارسطو با توجه به مسئله تلازم نفس و بدن، به بررسی مسائل مربوط به نفسشناسی از جمله مسئله وحدت نفس، تجرد و بقای نفس پس از مرگ بدن، قوای نفس و قوای عقل خواهیم پرداخت. در این بررسی تطبیقی، ضمن حفظ محور اصلی بحث یعنی نفسشناسی، میکوشیم به برخی از ممیزات، تشابهات و به ویژه بعضی تأثیرپذیریهای اندیشه ابن سینا از ارسطو پرداخته شود که به نظر ما به تکامل اندیشه ارسطویی در این زمینه انجامیده است.»
بخش دوم، مقالات «ریشهیابی مبانی و دلائل نظریه جسمانیةالحدوث و روحانیةالبقابودن نفس، استکمال جوهری نفس انسانی از دیدگاه حکمت متعالیه، ارتباط نفس و بدن از دیدگاه ملاصدرا، تحلیل انتقادی اشکالات ملاشمسا گیلانی و ملامحمدصادق اردستانی از نظریه ملاصدرا درباره نفس و میزان انطباق نظریه ملاصدرا درباره نفس با کتاب و سنت» را مورد بررسی قرار داده است.
در مقاله ریشهیابی مبانی و دلائل نظریه جسمانیةالحدوث و روحانیةالبقا بودن نفس، نظریه جسمانیةالحدوث بودن نفس ملاصدرا، هم از حیث مبانی و هم از حیث دلیل ریشهیابی میشود. در همین راستا، چند امر بررسی میشود: 1 ـ بررسی رابطه نفس و بدن نزد مشا، اشراق و حکمت متعالیه، 2 ـ اشکال معروف محقق طوسی به دیدگاه قدما در عدم فنای نفس بعد از فساد بدن، 3 ـ عواملی که زمینه طرح نظریه جسمانیةالحدوث بودن نفس زا نزد ملاصدرا به وجود آورد، 4 ـ پاسخ ملاصدرا به اشکال محقق طوسی و 5 ـ درپایان دلائل ملاصدرا برای اثبات نظریهاش آورده شده است. این مقاله بر اساس مبانی نظری اصالت وجود، تشکیکیبودن وجود، حرکت جوهری اشتدادی، جسمانیةالحدوث و روحانیةالبقا بودن نفس، تجرد و وحدت نفس با قوا و صورتهای ادراکی، به اثبات استکمال جوهری نفس انسانی پرداخته است.
در مقاله، تحلیل انتقادی اشکالات ملاشمسا گیلانی و ملامحمدصادق اردستانی از نظریه ملاصدرا درباره نفس پس از طرح اشکالات ملاشمسا گیلانی و ملاصادق اردستانی، ضمن دفاع از نظریه ملاصدرا، به تبیین نحوه سازگاری این نظریه با آموزههای دینی پرداخته میشود.
در آخرین مقاله که میزان انطباق نظریه ملاصدرا درباره نفس با کتاب و سنت نامیده شده، میخوانیم: «درباره مسئله نفس و بدن و موارد انطباق حکمت صدرایی با آنچه میتوان از کتاب الهی و سنت معصومین علیهمالسلام استفاده کرد، چند حوزه مشترک را میتوان مطرح کرد: 1 ـ حقیقت بدن و نفس در دنیا، 2 ـ حقیقت بدن و نفس در آخرت، 3 ـ صورت بدن در آخرت .در این مقاله نخست به اختصار به نظریه ملاصدرا و سپس به ظواهر کتاب و سنت و در نهایت، به تطبیق این دو باهم پرداخته شده است.»
قابل ذکر است، کتاب نفس و بدن در فلسفه مشاء و حکمت متعالیه (مجموعه مقالات همایش بینالمللی آموزههای دینی و مسئله نفس و بدن) با تلاش جمعی از پژوهشگران پژوهشکده فلسفه و کلام اسلامی در 396 صفحه با شمارگان 1400 جلد و با قیمت 20000 تومان، از سوی انتشارات پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در دسترس علاقهمندان قرار گرفته است./992/ن601/ق