مروری بر پنجاه و سومین شماره فصلنامه تاریخ اسلام

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، پنجاه و سومین شماره فصلنامه علمی ـ پژوهشی تاریخ اسلام ویژه بهار 1392به مدیر مسؤولی شمس الله مریجی و صاحب امتیازی دانشگاه باقر العلوم علیه السلام (وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم) منتشر شده است.
«بررسی تاریخی زمینه های اعتقادی پیدایش واقفیه»، «بررسی تاریخی نقش اجتماعی بانو حمیده مصفا؛ مادر امام کاظم علیهالسلام»، «جریان غلو در عصر امام کاظم با تکیه بر عقاید غالیانه محمد بن بشیر»، «بررسی انتقادی آثار خاورشناسان درباره امام کاظم علیهالسلام»، «واکاوی متون زهد و بررسی ارتباط مشایخ صوفیه با امام کاظم علیهالسلام»، « بررسی تأثیر روایات کتاب «تاریخ بغداد» درباره امام کاظم در منابع پسینی» و «امام کاظم علیهالسلام و سازمان وکالت» مقالاتی هستند که در اسن مشاره از فصلنامه تاریخ اسلام مورد بررسی قرار گرفته شده است.
امام کاظم علیهالسلام و سازمان وکالت
محمدرضا جباری
چکیده: سازمان وکالت، مجموعه ای متشکل از امامان معصوم: و عده ای از پیروان نزدیک و وفادار آنان بود که با همکاری یکدیگر، تشکیلات هماهنگ و منسجمی را پدید آوردند تا با اتکا بر آن پیشبرد اهداف دینی خود را محقق سازند. وظایف این سازمان به امور مالی منحصر نبود و وظایف سیاسی، دینی و ارشادی را نیز شامل میشد. این تشکیلات از نیمه دوم عصر امامت، یعنی از زمان امام صادق علیهالسلام به بعد آغاز به کار نمود و رفته رفته دارای نظم و گستردگی و هماهنگی بیشتری شد و تا پایان عصر غیبت صغرا استمرار داشت. در عصر امام کاظم علیهالسلام، این سازمان با مشکلاتی همچون دستگیری و شکنجه حضرت و برخی از وکلا مواجه شد، ولی نواحی زیر پوشش وکلا و محدوده اقتدار آنان با تشدید فعالیتها گسترش مییافت. وکلای آن حضرت در نقاطی مثل کوفه، بغداد، مدینه، مصر و برخی نقاط دیگر به فعالیت مشغول بودند. آن حضرت با وجود حبس و فشارهای موجود، توانستند تشکیلاتی را که پدرِ بزرگوارشان تأسیس کرده بودند، نهتنها حفظ کنند بلکه آن را گسترش دهند. در پژوهش حاضر، جایگاه و وضعیت این سازمان در عصر امام کاظم حضرت در حفظ و گسترش آن بررسی خواهد شد.
راهبرد امام کاظم علیهالسلام در برابر هژمونی حاکمان عباسی
مسعود پورفرد
چکیده: محور اصلی این نوشتار، واکاوی راهبرد شیعیان به رهبری امام کاظم علیهالسلام (148-183 ق) بر اساس چارچوب نظاممند و انسجام منطقی شهید صدر و روش ترکیبی (متن زمینه) است. امام علیهالسلام در سختترین اوضاع سیاسی، با اتخاذ راهبرد ستیز و از طریق ایجاد پایگاه علمی- فرهنگی، پایگاه ارتباطاتی تشکیلاتی، پایگاه اقتصادی معیشتی و پایگاه سیاستگذاری تشیع، در مقابل دستگاه خلافت عباسی، جامعه شیعیان را حفظ کردند و در این زمینه از عناصر سیاسی تقیه، نفوذ تاکتیکی، پیامهای ارتباطی، انسجام و سازمان دهی، استقامت، صبر و آموزش و پرورش نیروهای کارآمد بهره بردند و در نتیجه به راهبرد موفقیت آمیزی دست یافتند.
بررسی تاریخی زمینه های اعتقادی پیدایش واقفیه
سیدعبدالکریم حسن پور
چکیده: توقف بر شخصی از اهل بیت: به عنوان آخرین امام و مهدی منتظر، مسأله بی سابقه و جدیدی نبوده است. گروهی از شیعیان که امام کاظم علیهالسلام را مهدی و قائم منتظر میدانستند با نام واقفیه یا واقفه شناخته شدهاند. این گروه ضمن اینکه بخش وسیعی از توان و فرصت حضرت رضا علیهالسلام را مصروف خود ساخته بودند، از جهات متعدد تهدیدی جدی برای تفکر اصیل شیعی به حساب میآمدند. به همین مناسبت واکاوی ماهیت و شخصیتهای جریان مذکور، از زوایای مختلفی مورد توجه پژوهشگران و تحلیل گران مطالعات اسلامی قرارگرفته است. این پژوهشگران اغلب، انگیزهها و باورهای شخصی پایه گذاران واقفیه را عامل اصلی پیدایش این جریان برشمردهاند. اما نوشتار حاضر با روش سند پژوهی ضمن بررسی باورهای دینی و آموزه های اعتقادی جامعه شیعی آن روز، در پی اثبات این مدعاست که اندیشه واقفیه معاصر امام رضا علیهالسلام، استمرار و نسخه تکامل یافته ای از انحراف نخستینی است که در حاشیه دو اصل شیعی شکل گرفته و در مقاطع مختلف ظهوری اقتضایی داشته «مهدویت» و «امامت» است.
جریان غلو در عصر امام کاظم با تکیه بر عقاید غالیانه محمد بن بشیر
یدالله حاجی زاده
چکیده: بررسی جریان فکری غلو در دوره امام کاظم علیهالسلام موضوع اصلی این مقاله است. جریانی که نمایندگی اصلی آن در دست افراد واقفی مسلکی چون محمد بن بشیر کوفی بود. پژوهش حاضر که بیشتر با تکیه بر منابع فرقه شناختی و رجالی تدوین شده، درصدد شناسایی دقیق این فرد و جریان فکری او و نیز
دیگر غلات این دوره، از جمله مشبهه و نوع برخورد امام با آنهاست. بررسی این موضوع، نشان میدهد محمد بن بشیر با استفاده از ترفندهایی خاص، عدهای را جذب خویش ساخت و عقاید غالیانه و بسیار افراطی چون الوهیت امام و توقف در ایشان را مطرح کرد و همین امر، سبب برخورد آن حضرت با وی شد.
امام کاظم علیهالسلام برای مبارزه با اندیشههای غالیانه، علاوه بر اعلام برائت از محمد بن بشیر، لعن او، دروغگو خواندن وی، نفرین وی و نهایتا حلال شمردن خون او از یک سو در برابر کسانی که تا آن زمان به جریان غلو پیوسته بودهاند دست به روشنگری زدند و از سوی دیگر نسبت به آیندگان هم هشدار دادند و افزون بر این با اندیشه های غالیانه مشبهه نیز برخورد کردند.
بررسی انتقادی آثار خاورشناسان درباره امام کاظم علیهالسلام
سیدقاسم رزاقی موسوی
چکیده: دیر زمانی است که خاورشناسان، مطالعات درباره اسلام را، با انگیزههای مختلفی انجام میدهند، اما پژوهش دانشگاهی و روشمند غربیان درباره شیعه، به کمتر از یک قرن میرسد. شیعهپژوهی غربیان، در دهههای اخیر رشد چشم گیری داشته، اما امامتپژوهی آنها چندان رونقی نداشته و به چند مقاله دائرهالمعارفی و برخی کتابها درباره تاریخ تشیع منحصر است که به مناسبت از در دایر «امام کاظم علیهالسلام» ائمه شیعه: بحث نمودهاند. بررسی و تبیین مقاله المعارف اسلام لیدن که اتان کلبرگ آن را تألیف کرده و همچنین بخش مربوط هاینس «تشیع» دونالدسون و کتاب «مذهب شیعه» به امام کاظم علیهالسلام از کتاب هالم، محور اصلی مقاله حاضر را شکل میدهد. بررسی مطالب این سه شیعهپژوه غربی، تصویری نسبتا جامع از دوران زندگی امام از تولد تا شهادت را نشان میدهد. مسأله جانشینی امام و پیدایش اختلاف میان شیعیان و شکلگیری فرقههای متعدد، مشکلات اجتماعی و سیاسی عصر امام، تقابل امام با خلفا و دستگیریهای متعدد امام، بررسی اقوال متعدد درباره شهادت امام و پیامدهای آن و بررسی علل پیدایش فرقه واقفیه بعد از شهادت امام، از نکات مثبت پژوهشهای غربیان درباره امام است. از سوی دیگر نحوه تعامل امام با فرقهها، مواضع امام درباره قیامهای علویان در این دوره، مواضع سیاسی- اجتماعی امام
به ویژه در تعامل با خلفا، چگونگی ارتباط شیعیان با امام به ویژه در عرصه علمی- فرهنگی از جمله نکاتی است که خاورشناسان درباره زندگی امام کاظم علیهالسلام به آن توجه نکردهاند.
واکاوی متون زهد و بررسی ارتباط مشایخ صوفیه با امام کاظم علیهالسلام
محمد سوری
چکیده: هرچند زمینه شکل گیری طریقتهای عرفانی در جهان اسلام، از حدود سدههای چهارم و پنجم آغاز شده بود، صورت نهایی این طریقتها به سده هفتم و پس از آن برمی گردد. بیشتر این طریقتها، سلسله خود را از طریق امامان شیعه و به ویژه امام رضا علیهالسلام تا امیرالمؤمنین علی علیهالسلام به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم میرسانند. حال، این پرسش مطرح میشود که چه تصویری از امامان و به ویژه امام کاظم علیهالسلام در زهد و عرفان اسلامی وجود داشته که به پذیرش ایشان به عنوان یکی از اقطاب سلسله های عرفانی انجامیده است؟ در برخی از منابع، ادعا شده است که برخی از مشایخ متقدم صوفیه با امام کاظم علیهالسلام ارتباط داشتهاند.
مقاله حاضر، نخست کتابهای زهد را معرفی و آنگاه میزان صحت و سقم روایات حاکی از ارتباط مشایخ صوفیه با آن حضرت را بر رسیده و به این نتیجه رسیده است که اولا در کتابهای زهد و عرفان فقط به اختصار از امیرالمؤمنین علی علیهالسلام تا امام صادق علیهالسلام یاد شده است و از دیگر ائمه و به ویژه امام کاظم علیهالسلام مطلقا ذکری در میان نیست؛ ثانیاً هرچند دیدار یکی از مشایخ صوفیه، یعنی شقیق بلخی، با امام کاظم علیهالسلام کم و بیش قابل اثبات است، ولی همین دیدار هم در هیچ یک از متون عرفانی ذکر نشده است و لذا در تاریخ عرفان و شکل گیری طریقتهای عرفانی تأثیری نداشته است. بنابراین، برای فهم چگونگی و چراییِ ورود اسامی ائمه: به سلسله های عرفانی، مراجعه به متون زهد و تصوف کارگشا نیست و باید به دنبال دلایل دیگری برای آن بود.
بررسی تأثیر روایات کتاب «تاریخ بغداد» درباره امام کاظم در منابع پسینی
خدیجه کیهانی
چکیده: نوشته خطیب بغدادی (م. 463 )، یکی از منابع مهم اهل سنت «تاریخ بغداد» در شرح حال نگاری است که زندگانی امام کاظم علیهالسلام را نیز در بر دارد. آنچه این کتاب در باب زندگانی امام کاظم علیهالسلام درج کرده، در منابع پسینی بسامد گزارش «تاریخ بغداد» بسیاری یافته و منابع بسیاری از شیعه و سنی با اتکایهایی را از زندگانی امام کاظم علیهالسلام نقل کردهاند. این نوشتار، با بررسی نه روایت
در زمینه زندگانی امام کاظم علیهالسلام، ضمن بررسی منابع «تاریخ بغداد» اختصاصی خطیب بغدادی در ارائه گزارشهای مربوط به زندگانی امام، به نحو راهیابی و میپردازد و «تاریخ بغداد» ادامه حیات این روایات در منابع نگارش یافته پس از سیر تطور این اخبار و نحوه راهیابی آن به منابع شیعه و سنی، و میزان گسترش آن تا قرن یازدهم را پی میگیرد. بررسیهای صورت گرفته نشان میدهد که اقتباس نمودهاند، با توجه به گرایشهای مذهبی خود به تغییراتی در آن دست زدهاند و گاه یک روایت را به صورت کامل کنار گذاشتهاند.
بررسی تاریخی نقش اجتماعی بانو حمیده مصفا؛ مادر امام کاظم علیهالسلام
ناهید طیبی
چکیده: مادران ائمه علیهم السلام، از جمله انسانهای تأثیرگذار در عصر ائمه علیهم السلام به شمار میآیند و از آنجا که مصداق بارز «ارحام مطهره» هستند، جایگاه بسیار والایی دارند. در این میان، بررسی زندگانی بانو حمیده، مادر امام کاظم علیهالسلام از آن روی که امام باقر علیهالسلام و امام صادق علیهالسلام در مورد وی سخنان مهم و ارزشمندی داشتهاند، و نیز از آن جهت که در سایه آشنایی با تاریخ زندگی او میتوان بخشهایی از تاریخ اسلام را با نگاهی نو مرور کرد ضرورت و اهمیت ویژهای دارد. نوشتار حاضر، افزون بر واکاوی روایات مربوط به بانو حمیده و آشنایی با ویژگیهای شخصی و شخصیتی و جایگاه این بانو در خاندان امامت، به بررسی نقش اجتماعی ایشان با توجه به گزارشهای موجود در دوران زندگی امام صادق علیهالسلام و امام کاظم علیهالسلام پرداخته است. مهمترین این گزارشها مواردی است که حاکی
از وکیل قرار دادن این بانو برای ادای حقوق مردم مدینه و ارجاع امام صادق علیهالسلام به ایشان برای پاسخگویی به سؤال فقهی و نیز وصی قرار گرفتن وی از سوی امام صادق علیهالسلام است.
گفتنی است پنجاه و سومین شماره فصلنامه علمی - پژوهشی تاریخ اسلام ویژه بهار 1392 در 234 صفحه، با قیمت دو هزار و پانصد تومان به صاحب امتیازی دانشگاه باقر العلوم علیه السلام منتشر شده است./998/ن601/ع