بررسی ساز و کارها و ساختار گفتمانی مناظره های تلویزیونی در کتاب گفتمان مناظرهای

به گزارش خبرگزاری رسا به نقل انتشارات روایت، کتاب «گفتمان مناظرهای» به بررسی سازوکارها و ساختار گفتمانی مناظرههای تلویزیونی دهمین انتخابات ریاست جمهوری ایران پرداخته است که به کوشش «سیدرضا حجتی» از سوی نشر «روایت فتح» منتشر و روانه بازار نشر شده است.
این کتاب دارای دو فصل همچون «کلیات» و «رویکردهای مهم در تحلیل گفتمان انتقادی» و بخشهایی نظیر «رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی»، «رویکردهای مهم در تحلیل گفتمان انتقادی»، «رویکرد روث وداک: جامعه ـ زبانشناسیگفتمانی»، «رویکرد تئون ون دایک: اجتماعی ـ شناختی»، «رویکرد نورمن فرکلاف: فرهنگی ـ جامعهشناختی»، «الگوی سه لایهای فرکلاف»، «سطوح گفتمان»، «متن»، «کردار گفتمانی» و «کردار اجتماعی»، است.
در مقدمه این کتاب میخوانیم: ماهیت حکومت اسلامی، نفی هرگونه استبداد فکری و اجتماعی و انحصار اقتصادی است. جمهوری اسلامی ایران بر اساس اصل سوم قانون اساسی موظف است همه امکانات خود را برای مشارکت عامه مردم در تعیین سرنوشت سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خود به کار گیرد (منصور، 1388: 19-29). از این رو، هنر مدیریت اسلامی، فراهم ساختن شرایطی است که همه طرفهای ارتباط در یک رویداد اجتماعی ـ سیاسی همچون انتخابات، فرصت و امکان تصمیمگیری منطقی و خلاق را داشته باشند.
تقویت تفکرِ حفظ ماهیت نظام در میان مردم و مسئولان، تعمیم خدمات شهروندی و افزایش سطح رضایتمندی مردم و کوشش برای حضور فعال مردم در عرصههای تصمیمگیری از شعارهای اولیه انقلاب و از رویکردهای همیشگی نظام جمهوری اسلامی است.
بدیهی است، حضور آگاهانه، شاداب و مؤثر مردم در عرصههای مهم تصمیمگیری برای تعیین سرنوشت خود در هر کشور، نشاندهنده ابتنای به قانون از سوی مردم و حاکمان و به مفهوم مقبولیت و مشروعیت هر نظام است. یکی از استراتژیهای مؤثر و نوخاسته برای تحقق چنین اهدافی در حکومتهای مبتنی بر «دموکراسی انتخاباتی» برگزاری «مناظره تلویزیونیِ» نامزدهای انتخاباتی است که به طور مستقیم در رسانه ملی و در برابر دیدگان مردم و افکار عمومیِ جامعه انجام میشود. استراتژی کارآمدی که ماهیت آن گفتمانی و مبتنی بر اصل گفتوگو است. این رویداد زبانی ـ گفتمانی که برای نخستین بار در تاریخ انتخابات ریاست جمهوری در ایران در خرداد 1388 انجام میشد، به طور مستقیم از گفتمان انقلاب اسلامی و گفتمانهای رقیب و نهاد مردم تأثیر میپذیرفت.
نشانههای آشکار و پوشیده زبانی در این رویداد ارتباطی ـ اجتماعی این واقعیت را از پیش آشکارتر کرده است که بهرغم پردهپوشیها و عادیسازیهای سیاسی از سوی گفتمانهای مسلط در دورههای پیشین، میان گفتمانهای رقیب نسبت به صداقت دولت و کارآمدی مدیریت آن در تدوین و پیشبرد برنامههای مؤثر برای تحقق وظایف قانونی خود تعارض، بلکه تنازع حاکم است.
گفتوگوی رودرروی رقبای انتخاباتی و پخش زنده آن از رسانه ملی، یک بار دیگر عرصه عمومی را با تضارب آرای گفتمانها ـ خرده گفتمانهای موجود در نظام روبهرو ساخته، فضایی از شور و شعور را به سو مردم گشود و از سوی دیگر، به دلیل ماهیت گفتمانی خود، نظام گفتمانی مسلط را به طور جدی به چالش کشید؛ رویدادی که عرصه اندیشه و احساس ملی را درنوردید و آثار و تبعات آن همه مناسبات قدرت درون و برون نظام را از خود متأثر ساخت، بلکه بر مناسبات جهانی نیز اثر گذاشت.
انتخابات به عنوان پدیدهای اجتماعی ـ سیاسی در جوامع مترقی یا در حال توسعه با توجه به ابعاد عملکرد و تأثیرگذاری آن در فرایند مدیریت جامعه در داخل کشورها و مناسبات بینالملل یکی از پراهمیتترین رویدادهای جهانی به ویژه در جامعه اسلامی و انقلابی ایران است. نهاد دولت به عنوان قوه مجریه و ریاست جمهور به عنوان عالیترین مقام رسمی کشور پس از مقام رهبری در بدنه حاکمیت پایگاه قدرت و خدمت است. از این رو، انتخاب استراتژی برتر و راهبردهای اثربخش از سوی هر یک از رقبای انتخاباتی میتوانست آثار و نتایج متفاوتی به بار آورد، لذا هر یک از شرکتکنندگان مناظرههای تلویزیونی در انتخابات ریاست جمهوری دهم کوشیدند تا با استفاده از قابلیتهای سختافزاری و به ویژه با به کارگیری روشهای نرمافزاری مبتنی بر بهکارگیری سازوکارهای زبانی ـ گفتمانی نظام معنایی گفتمان رقیب را در اذهان عمومی خنثا، رقیب را از میدان رقابت طرد و نظام معنایی خود را تثبیت و مخاطبان را معتقد و طرفدار گفته خود ساخته، در نتیجه سهم بیشتری از مدیریت سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی جامعه را به خود اختصاص داده، شرایط را هر چند نسبی برای حفظ یا بازتولید قدرت خود فراهم نمایند.
در نگاه ما مناظره، رویدادی زبانی و مبتنی بر گفتوگو است که با الگویی بنیادین از اهداف برنامهریزی شده و بهرهبرداری از دانش، بینش و مهارتهای اجتماعی شرکای گفتمانی در مناسبات انسانی کاربرد فراوانی دارد. به نظر میرسد، گفتوگوهای تلویزیونی کاندیداهای ریاست جمهوری ایران در خرداد 1388 به شدت از گفتمان حاکم «اصولگرایی ـ احمدینژادگرایی» و گفتمانهای رقیب تأثیر پذیرفته بود و رقبای انتخاباتی در این گفتوگوها نگاه خود را به تبیین بحرانهای مدیریتی جامعه معطوف ساخته، هر یک میکوشیدند با خوانشی مقابل یا هر چند متناظر الگویی جایگزین را برای مدیریت جامعه ارائه نمایند.
بر این اساس میتوان مناظرههای تلویزیونی رقبای انتخابات ریاست جمهوری دهم در ایران را «گفتمان مناظرهای» نامید؛ «فرایندی استراتژیک» که طی آن طرفین گفتوگو کوشیدند با در هم تنیدن کنشهای زبانی ـ گفتمانی با ساختهای سیاسی ـ اجتماعی شریک گفتمانی و مخاطبان خود را متقاعد و با خود همراه سازند. رویدادی زبانی ـ اجتماعی که تحت تأثیر آن مخاطبان تلویزیونی، مشارکین غیرمستقیم مناظرهها بلافاصله پس از هر جلسه مناظره رقبای انتخاباتی با تأثیر از الگوی زبانی کاندیداها در نقش حامیان کاندیدای خود با هیجان و شوری احساسی، گاه هدایتشده و در چارچوب فعالیتی سازمان یافته «دموکراسی مناظرهای» را به «مناظره خیابانی» و «تظاهرات مردمی» کشاندند. فرایندی زبانی ـ گفتمانی که با حضور بیش از 85 درصدی مردم در پای صندوقهای رأی همراه بوده، آثار و تبعات آن هنوز در عرصه عمومی و ارکان مدیریت جامعه نمایان است. کرداری زبانی که آثار و تبعات آن در ابعاد مدیریت سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی در حوزههای داخلی (مدیریت شهری) و خارجی (روابط بینالملل) دربردارنده پیامهای روشنی است که میتواند در صورت بازخوانی و تحلیل درست، در خور مطالعه و توجه بوده، نتایج آن مبنای مناسبی برای تنظیم و تولید ایدههای گفتمانی در «روند پیوسته در گذار فرایند مدیریت مدنی» در نظام جمهوری اسلامی ایران باشد.
به علاوه تبیین گفتمانهای موجود در جامعه میتواند سطح دانش و هوشیاری زبانی را در عرصه عمومی افزایش داده، در کسب آگاهی انتقادی نسبت به زبان و کارکردهای آن و بسط اندیشه انتقادی در مخاطبان نسبت به این رویداد و رویدادهای بدیل و جلوگیری از پیشداوریهای تنشزا یا ادامه آن در جامعه مؤثر باشد.
مسئله اصلی این تحقیق آن است که سازوکارها و ساختارهای زبانی گفتمانمدار و دیدگاههای ایدئولوژیکی حاکم بر تولید گفتمان مناظرههای تلویزیونی دهمین انتخابات ریاست جمهوری اسلامی ایران در خرداد 1388 کدام است. ساختارهای زبانی گفتمانمدار مشخصههای زبانشناختی یا جامعهشناختی هستند که دیدگاه اجتماعی یا ایدئولوژی خاصی را منعکس مینمایند. متون ملازم با کارکردهای فکری و اجتماعی متونیاند که بهکارگیری یا عدم بهکارگیری آنها یا تغییر و تبدیل آنها به صورت دیگر در گفته یا متن باعث شود که از گفته برداشتهای متفاوتی شود، مطلبی پوشیده و مبهم شود یا صراحت بیشتری پیدا کند یا بخشی از گفته را برجسته نماید و بخشی دیگر را در حاشیه قرار دهد و بالأخره در متن لایههای زیرین و زبرین ایجاد کند. از طریق کشف و بررسی و تبیین و توجیه این ساختارها و با به کار گرفتن این مؤلفهها در تحلیل متون ما میتوانیم متن را بکاویم و به لایههای زیرین آن برسیم و به پیام واقعی که در چارچوب دیدگاه فکری ـ اجتماعی سازمان داده شده است، دست یابیم (یارمحمدی، 141:1385 و 161-165). در این راستا، نگارنده کوشیده است، تا ضمن پاسخگویی به سؤال اصلی برای سؤالهای زیر نیز پاسخ بیابد، که:
وجوه مشترک گفتمانهای مناظرههای تلویزیونی انتخابات ریاستجمهوری دهم کداماند؟
وجوه اختلاف گفتمانهای مناظرههای تلویزیونی انتخابات ریاستجمهوری دهم کداماند؟
نسبت و رابطه گفتمانهای موجود در انتخابات ریاستجمهوری دهم با گفتمان عمومی و گفتمان حاکمیت چگونه است؟
در این راستا، بخش اول کتاب به طرح مباحث نظری و بررسی مهمترین رویکرهای تحلیل گفتمان انتقادی پرداخته است و چون این تحقیق در چارچوب نظریه فرهنگی ـ جامعهشناختی فرکلاف و روش زبانشناسی نقشگرای هالیدی سامان یافته است، این نظریه و زوایایی از دستور نقشگرای هالیدی با بسط و گستردگی بیشتری مورد بررسی قرار گرفته است.
در بخش دوم، محقق با تمرکز بر تاریخچه مناظرههای تلویزیونی به ویژه با رویکرد انتخاباتی، به دلیل ماهیت گفتمانی مناظرههای تلویزیونی دهمین انتخابات ریاست جمهوری ایران در خرداد 1388 با بهرهگیری از شیوهای تلفیقی از الگوی سه لایهای فرکلاف و ابزار زبانشناختی دستور نقشگرای هالیدی سازوکارها و ساختار گفتمانی مناظرههای تلویزیونی دهمین انتخابات ریاست جمهوری ایران در خرداد 1388 را توصیف، تفسیر و تبیین کرده است./998/د102/ق