اخبار کتابخانه، موزه و مرکز اسناد آستان قدس رضوی
به گزارش خبرگزاری رسا در مشهد، آرشیو مطبوعات سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستانقدس رضوی با جذب بیش از 23 هزار عنوان نشریه چاپی شامل بیش از یک میلیون و 700 هزارنسخه نشریه فارسی و غیرفارسی از 80 کشوردنیا، بزرگترین آرشیو مطبوعاتی ایران است.
ابراهیم حافظی، کارشناس نمایهسازی و چکیدهنویسی مرکز اسناد آستانقدس رضوی با اعلام این خبر گفت: «آرشیو مطبوعات سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستانقدس رضوی پس از سه دهه فعالیت مستقل در زمینه فراهمآوری و خدمات مطبوعات ایران ،موفق شده یکی از بزرگترین آرشیوهای مطبوعاتی ایران را تشکیل دهد.
وی افزود: جذب بیش از 23 هزار عنوان نشریه چاپی شامل بیش از یک میلیون و 700 هزار نسخه و دیجیتالسازی بیش از 5 هزار عنوان نشریه، گواهی بر تشکیل بزرگترین آرشیو مطبوعاتی ایران است.»
وی با بیان اینکه نشریات این آرشیو از قدیمیترین نشریه تا جدیدترین آن را شامل میشود، گفت: «با فعالیت منظم کارشناسان این آرشیو، تاکنون بالغ بر 410 عنوان مجله تخصصی ادبی که در ایران به زبان فارسی منتشر شدهاند، شناسایی و جذب شده است. این نشریات از قدیمیترین مجله ادبی با عنوان "بهار" تا جدیدترین نشریه ادبی که در یکی از شهرهای ایران چاپ شده است را شامل میشود».
حافظی در ارتباط با سیر انتشار نشریات تخصصی ادبی در ایران ادامه داد: «اولین مجله ادبی ایران را یوسف اعتصامالملک (پدر پروین اعتصامی) با عنوان "مجله بهار" در سال 1328 ق. چاپ کرد که عمده مطالب آن ترجمه مقالات و نوشتههای ادبی فرانسویزبان بود. بعد از او ملکالشعراء بهار "مجله دانشکده" را منتشر نمود و از این زمان سیر انتشار نشریات تخصصی ادبی روز به روز توسعه یافت. در مشهد نیز سید حسن مشکان طبسی اولین مجله ادبی خراسان را در سال 1301 شمسی با عنوان"مجله دبستان" چاپ کرد که سومین مجله تخصصی ادبی در ایران محسوب میشود.»
وی دهه 80 را با انتشار بیش از 110 عنوان نشریه ادبی یکی از طلاییترین دوران انتشار مجلات ادبی ایران دانست و تصریح کرد: «از نظر دوره زمانی 20 عنوان از نشریات موجود در آرشیو، به دوره قاجار، 140 عنوان مربوط به دوره پهلوی، 30 عنوان مربوط به سالهای 1357 تا 1360 و سایر عناوین مربوط به سه دهه گذشته است. بررسی آرشیو مطبوعات سازمان نشان میدهد که مانند تمام حوزههای نشر، عمده نشریات ادبی ایران نیز در تهران چاپ شده و تنها 150 عنوان مجله و روزنامه ادبی جذب شده متعلق به سایر شهرهای ایران می باشد.»
وی در همین رابطه اضافه کرد: «مشهد با انتشار 29 عنوان بیشترین و شهرهای تبریز، اصفهان و شیراز نیز تعدادی از مجلات ادبی را در آرشیو مطبوعات آستانقدس رضوی به خود اختصاص دادهاند. در این آرشیو بیش از 28 عنوان نشریه ادبی به زبان فارسی چاپ کشورهای پاکستان، هند، ترکیه، مصر، افغانستان، لبنان، آلمان، آمریکا، فرانسه، ازبکستان، تاجیکستان، عراق و کانادا نیز موجود است.»
حافظی در پایان به تعدادی از مهمترین مجلات ادبی آرشیو مطبوعات سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستانقدس رضوی بر حسب دورههای تاریخی اشاره کرد و افزود: «نشریاتی که در این آرشیو نگهداری میشود، شامل دورههای مختلف تاریخی است که از جمله آن نشریات بهار، دانشکده، دبستان، فرنگستان، سودمند، پارس، تحفهالادباء و ارمغان در دوره قاجار و نشریات آینده، دنیا، سخن، وحید، جهان نو، فردوسی، راهنمای کتاب، کیهان ماه، نگین، خوشه، یغما، یادگار، الفبا، دانشکده ادبیات تهران، دانشکده ادبیات تیریز، دانشکده ادبیات مشهد در دوره پهلوی را میتوان نام برد. همچنین نشریات آدینه، دنیای سخن، ادبستان، کلک، ادبیات داستانی، هستی، ادبیات معاصر، کارنامه، بخارا، کتاب ماه ادبیات، چیستا، نگاه نو، حافظ و ایراننامه، بخشی از نشریاتی هستند که پس از پیروزی انقلاب اسلامی منتشر شده و در حال حاضر در این آرشیو نگهداری میشود.»
کاشی زرین فام، مزین به وصیت حضرت علی علیه السلام در موزه آستان قدس
کاشی زرین فام یکی از شاهکارهای هنری دوره تیموری مزین به وصیت حضرت علی علیهالسلام به امام حسن علیهالسلام در موزه مرکزی آستان قدس رضوی مورد توجه و استقبال دوستداران هنرهای ایرانی و اسلامی قرار دارد.
معاون امور موزههای سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستانقدس رضوی با بیان این مطلب گفت: «کاشی زرینفام هشت ضلعی متعلق به قرن هفتم هجری قمری که در حاشیۀ آن قسمتی از وصیت حضرت علی علیهالسلام به امام حسن علیهالسلام به خط نسخ نوشته شده است، از جمله کاشیهای مورد استفاده در حرم مطهر امام رضا علیهالسلامبوده،کهدر حال حاضر در گنجینه کاشی موزه آستانقدس رضوی مورد استقبال بازدیدکنندگان قرار گرفته است». علی سوزنچی کاشانی اضافه کرد: «این کاشی که از شاهکارهای دوره تیموریاست، مزین به نقوش گل بوده و در آن علاوهبر لعاب زرینفام، از لعاب لاجوردیبرای تزیین استفاده شده است. اینکاشیهاراسفالگرانهنرمندکاشانبرایتزییندیوارهایاطرافحرمحضرترضاعلیهالسلامساختهاند.»
وی در ادامه به معرفی کتاب «کاشیهای زرینفام» تالیف «عبدالله قوچانی» پرداخت و ادامه داد: «در حال حاضر این کتاب به همت سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستانقدس رضوی، در حال انتشار استودر بخش دوم این کتاب،352 قطعه از کاشیهای موجود در گنجینۀکاشیموزه آستانقدس رضوی،که عمدتاً متعلق به قرن هفتم هجری و مزین به احادیثی از پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآلهو ائمۀمعصومین علیهمالسلام، معرفی شده است».
وی اضافه کرد:« احادیث کاشیهای حرم امام رضا علیهالسلام مستندترین مجموعه احادیث نوشته شده بر روی کاشی است که از قرن هفتم و هشتم هجری به دست ما رسیده است».
راهاندازی ایستگاه کودک در کتابخانه های مشهد
در راستای ارائه خدماترسانی بهتر و ایجاد فضای مناسب و آرام برای مراجعان ، ایستگاه کودک در سه کتابخانه وابسته به آستانقدس رضوی در شهر مشهد راهاندازی شد.
معاون امور کتابخانههای وابسته سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، با اعلام این خبر گفت: در سال جاری اقدام به افتتاح طرحی با عنوان ایستگاه کودک در سه کتابخانه وابسته به آستانقدس رضوی در سطح شهر مشهد نموده است.»
مهدی قیصرینیک در این رابطه اضافه کرد:«سه ایستگاه کودک، در کتابخانهآیتالله حاج شیخ هاشم قزوینی در بلوار شهید رستمی (محمدآباد)، کتابخانه آیتالله حاج شیخ مجتبی قزوینی در طلاب (رسالت2) و کتابخانه بزرگ امام رضا(ع) در شهرک بوعلی (انتهای بولوار ولیعصر علیه السلام) راهاندازی شده است».
وی هدف از اجرای این طرح را ایجاد فضای مناسب و آرام برای مراجعان و خدماترسانی بهتر دانست و اضافه کرد: «برای ایجاد عادت مطالعه و کتابخوانی نزد کودکان، بیشترین مسئولیت بر عهده معلمان، مدیران و به ویژه کتابداران است و وجود فضای مستقلی به نام کتابخانه کودک، نقش ویژهای در آموزش فرایندهای یادگیری و رشد خلاقیتهای کودکان و تبدیل ساعتهای ملالآور آنان به ساعاتی لذتبخش دارد.»
وی در این رابطه ادامه داد: «از طرفی، یکی از مسائل فرهنگی کشور، برگزاری برنامههای مفید و مناسب با قشر کودک و نوجوان جامعه به عنوان آیندهسازان این مملکت است؛ لذا معاونت کتابخانههای وابسته به آستانقدس رضوی، اقدام به راهاندازی این طرح کرد تا علاوه بر آسودگی خاطر مادرانی که با فرزندشان به کتابخانه مراجعه میکنند، منابع مناسب گروه سنی کودکان نیز در اختیارشان قرار گیرد تا فرزندان از کودکی با کتاب انس پیدا نمایند.
در پایان، معاون امور کتابخانههای وابسته به سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستانقدس رضوی خاطرنشان کرد: «اجرای طرحهایی مانند طرح ثامن (امانت بین کتابخانهای)، همیار محقق (افزایش منابع امانتی)، عضویت خانوادگی و خدمات ویژه دیگر از قبیل کتابخانه گویا، کتابخانه سیار و تلفنی در کتابخانههای وابسته به این سازمان، نقش بسزایی در جلب رضایت مراجعان و ترویج فرهنگ کتاب و کتابخوانی داشته است».
وجود قدیمیترین نهجالبلاغه خطی
قدیمیترین نهجالبلاغه خطی که درسال 544 هجری قمری از سوی محمدبن محمدبن احمدالنقی کتابت شده، درگنجینه مخطوطات کتابخانه مرکزی آستان قدسرضوی نگهداری می شود.
رییس اداره مخطوطات سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستانقدس رضوی با بیان این مطلب گفت: این نهج البلاغه که به خط نسخ معرب 17 سطری بر روی 174 برگ در اندازهی 15 در 19 سانتیمتر با عناوین شنگرف کتابت شده و توسط مرحوم فاضلخان، وقف کتابخانهی حضرت رضا (علیهالسلام) گردیده، دارای جلد تیماج قهوهای بسیار زیبایی میباشد.
سید محمد رضا فاضل هاشمی خاطرنشان کرد: در این نسخه، علاوه بر متن کامل نهج البلاغه، در آخر کتاب دربارهی نقش مُهرهای حضرت علی (علیهالسلام) و تجلیل از نهجالبلاغه مطالبی عنوان شده است.
وی با بیان اینکه گنجینهی کُتُب خطی آستان قدس رضوی، با دارا بودن مصاحف شریفه و منابع منسوب به اهل بیت (علیهمالسلام) و آثار نفیس خطی بزرگان جهان اسلام، یکی از پایگاههای علمی و فکری جهان اسلام است و روزانه بسیاری از محققان و پژوهشگران از این کانون فرهنگی جهان اسلام استفاده مینمایند افزود: در اینگنجینه که دارای مجموعههای منحصربهفردی از کتب علمی، فرهنگی، تاریخی و هنری است و مورد توجه بسیاری از دانشپژوهان، نسخهشناسان و مشتاقان علم و دانش قرار دارد، گنجینه بی نظیری از نسخهی خطی نفیس دربارهی نهجالبلاغه و شرح و ترجمهی آن به زبان عربی و فارسی وجود دارد که نشان از اهمیت این دایره المعارف بزرگ فرهنگ اسلامی و تالی قرآن است.
گفتنی است که گنجینه مخطوطات آستان قدس رضوی با حدود 95هزار نسخه قرآن و کتاب خطی ، یکی از گنجینههای علمی جهان اسلام محسوب می شود، که با نیّتهای خیر واقفان و اهداکنندگان، در طول تاریخ به وجود آمده و اکنون به عنوان یکی از پایگاههای فکری جهان مورد توجه و استفاده محققان، دانش پژوهان و نسخه شناسان قرار دارد.
دیجیتالسازی کتاب های خطی دانشگاه فردوسی
در راستای حفاظت و نگهداری از آثار فرهنگی، 496 نسخه از کتب خطی دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد، در کتابخانه مرکزی آستانقدس رضوی دیجیتالسازی شد.
رییس اداره مخطوطات این سازمان با اعلام این خبر گفت: «در بهمنماه سال جاری، تعداد 496 نسخه از کتب خطی دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد، در کتابخانه مرکزی آستانقدس رضوی، پس از اسکن، آفتزدایی و گردگیری، دیجیتالسازی شد».
سید محمدرضا فاضل هاشمی ادامه داد: «پیش از این نیز کار دیجیتالسازی کتب کتابخانه دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد به صورت متفرقه در این مرکز انجام گرفته بود و این بار این دانشکده مجموعه زیادی از کتب خطی را برای دیجیتالسازی به کتابخانه مرکزی آستانقدس رضوی سپرد که همه به صورت رنگی و با کیفیت بالا دیجیتالسازی و نسخه پشتیبان تهیه و به کتابخانه دانشگاه تحویل داده شد.»
وی در این باره افزود: «در جریان دیجیتالسازی این نسخهها، تمام امور از آفتزدایی و گردگیری تا دیجیتالسازی، و حتی انتقال کتب از دانشگاه به این مرکز و بالعکس، توسط نیروهای کتابخانه آستانقدس رضوی انجام گرفت و در حال حاضر یک نسخه از فایل دیجیتال آن در دانشگاه و یک نسخه از آن در بخش منابع دیجیتالی کتابخانه مرکزی آستانقدس موجود است.»
فاضل هاشمی با اشاره به اینکه دانش دیجیتالسازی، در کتابخانه آستانقدس رضوی بومی شده است، تصریح کرد: «بخش میکروفیلم کتابخانه مرکزی آستانقدس، از سال 1351 کار خود را با تهیه میکروفیلم از نسخههای نفیس شروع کرد و از سال 1388 تاکنون به طور گسترده در حال دیجیتالسازی است که تبدیل حدود 2000 کتاب به میکروفیلم و فایل دیجیتال، از مهمترین اقدامات این بخش است.»
وی، دیجیتالسازی برونسازمانی را از دیگر اقدامات بخش میکروفیلم این سازمان دانست و اضافه کرد: «دیجیتالسازی برونسازمانی از سال 90 در این مرکز در حال انجام است که از آن جمله، دیجیتالسازی آثار ارزشمند کتابخانههایی همچون حضرت شاهچراغ شیراز، کتابخانه خوانسار، لار، کاشان، بیرجند و کتابخانه عمومی اصفهان به صورت رایگان در محل و تهیه نسخه پشتیبان از آنها را میتوان نام برد.»
در پایان رئیس اداره مخطوطات این سازمان، خطاب به مجموعهدارها و کتابداران سراسر کشور اعلام کرد: «در راستای توسعه منابع نفیس و دیرپای فرهنگ غنی اسلامی و حفاظت و نگهداری از میراث مکتوب بشری، کتابخانه مرکزی آستانقدس رضوی طرحی را از سال 1391 به اجرا درآورده که در راستای آن مجموعههای خطی و چاپسنگی را بطور رایگان دیجیتالسازی میکند و در جریان این امر تمام هزینهها حتی انتقال منابع، با هزینه این سازمان انجام میگیرد و در نهایت یک نسخه دیجیتال از این منابع، جهت استفاده محققین در کتابخانه مرکزی آستانقدس حفظ میشود.»
گفتنی است که در حال حاضر 176 هزار عنوان فایل دیجیتال از نسخههای خطی، چاپ سنگی و چاپ نفیس کتابخانه مرکزی آستانقدس، کتابخانههای وابسته و کتابخانههای برونسازمانی این سازمان تهیه شده ودر کتابخانه مرکزی آستانقدس رضوی موجود است.
بازدید مدیرکل نهاد کتابخانههای عمومی خراسان رضوی از کتابخانه مرکزی
مدیرکل نهاد کتابخانههای عمومی استان خراسان رضوی، پس از بازدید از کتابخانه مرکزی آستانقدس رضوی، این مرکز را یکی از نفایس جهان اسلام برشمرد و اظهار داشت: « ما امروز شاهد یک مجموعه اطلاعرسانی، مطالعاتی و فرهنگی هستیم که در کشور و جهان اسلام در نوع خود بینظیر است».
حسین اکبری، مدیرکل نهاد کتابخانههای عمومی استان خراسان رضوی، کتابخانه مرکزی آستانقدس رضوی را مایه مباهات بیان کرد و گفت: «به خود میبالم که در استان ما چنین پایگاه فرهنگی در این ابعاد گسترده وجود دارد که میتواند بخش عمدهای از نیازهای مطالعاتی مردم را در سراسر کشور برآورده کند». وی در این خصوص افزود: «این امر، مسئولیت ما را در ارتباطگرفتن با این مجموعه بزرگ، دوچندان میکند».
مدیرکل کتابخانههای عمومی خراسان رضوی، به تخصص کتابخانه مرکزی آستانقدس در دیجیتالسازی دستنویسهای کهن (نسخ خطی)، اشاره کرد و اظهار داشت: «بسیاری از کتابخانهها و مراکز علمی در سراسر کشور، از این ظرفیت عظیم آستانقدس استفاده کردند و کتابها و اسناد خطی خود را برای دیجیتالسازی در اختیار این مرکز قرار دادند و این درحالیست که ما در کنار این مجموعه بزرگ قرار داریم و از این خدمات که به صورت رایگان ارائه میشود، استفاده نکردیم».
وی، با بیان اینکه این مجموعه، از نفایس جهان اسلام است، آن را از برکات جمهوری اسلامی و نتیجه توجه ویژه آیتالله واعظ طبسی به این کتابخانه، دانست و با مقایسه این کتابخانه با سایر مراکز کتابخانهای، خاطرنشان کرد: «این مجموعه، دارای آثار و نفایسی است که شاید در هیچ مجموعهای نباشد و آن مجموعهای عظیم از منابع در حوزه علوم قرآنی و اهل بیت علیهمالسلام است». وی مرکز مخطوطات این کتابخانه را "ویژه" خواند و اظهار داشت: « در این مرکز حدود 95هزار نسخه خطی اعم از قرآن و کتابهای علمی در کنار یکدیگر جمع شدهاند که در نوع خود، قابل ملاحظه است».
وی همچنین تالار محققان این کتابخانه را بسیار ارزشمند توصیف کرد وگفت: «میزمطالعه اختصاصی، دسترسی به کتابهای نفیس، اینترنت، فضای آرام و هرآنچه که یک محقق نیاز دارد، در این تالار به صورت یکجا و رایگان در اختیار جمع گستردهای از محققان قرار دارد و این قابل تحسین است».
اکبری، فهرستنویسی را یکی دیگر از نقاط قوت این کتابخانه برشمرد و اظهار داشت: «یکی از بخشهایی که بسیار جالب و درخور توجه است، فهرستنویسی نرمافزاری کتب است که در آینده سرعت دسترسی مراجعان به این کتابها و محتوای آنها را چند برابر خواهد کرد».
رئیس دبیرخانه انجمن کتابخانههای عمومی خراسان رضوی، ارتباط دو جانبه با کتابخانههای آستانقدس رضوی در سراسر کشور را امری لازم و در پیشبرد ترویج کتابخوانی خواند و گفت: «با توجه به قابلیت بالای کتابخانه مرکزی آستانقدس در نوع استفاده از تکنولوژیهای روز و تخصص این مرکز در ساخت کتابخانه، ما میتوانیم در ساختوسازهای کتابخانههای خود از این تجربیات استفاده کنیم».
وی ظرفیتهای فنی آستانقدسرضوی را در شیوههای حفظ، نگهداری و مرمت نسخ خطی، قابل ملاحظه دانست و خاطرنشان کرد: «نگهداری نسخ خطی، به ویژه اگر نسخه فاخر و منحصربهفردی باشد، اهمیت ویژهای دارد و با توجه به اینکه ما در مرمت نسخ خطی ضعف داریم، اگر احساس کنیم نیاز به یک مرمتکار دائمی در کنار خود داریم، قطعاً از ظرفیتهای متخصصان مرمت این مرکز استفاده خواهیم کرد تا جهت آموزش مرمتگر نسخه خطی به ما کمک کنند».
اکبری، برگزاری نمایشگاههای مشترک، ایستگاههای مطالعه شهری و استفاده دوجانبه از پورتالها و سایتهای اطلاعرسانی که هریک از دو دستگاه در اختیار دارند، را نیز از ظرفیتهای ممکن همکاری دوجانبه در راستای گسترش اطلاعرسانی و کتابخوانی در کشور ذکر کرد.
گفتنی است، آستانقدس رضوی با یک کتابخانه مرکزی، 51کتابخانه وابسته و تخصصی در سراسر کشور، با بیش از 150 هزار نسخه کتاب خطی و چاپسنگی و بیش از سه میلیون و 600 هزار جلد کتاب چاپی، بیشترین اعضای کتابخانهای را در سطح کشور به خود اختصاص داده است و با ده قرن سابقه، یکی از قطبهای مطالعاتی و فرهنگی منطقه به شمار میرود./1308/ن602/ق