معرفی کتاب تاریخ قم به عنوان سندی معتبر برای شناخت شهری کهن

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، گردهمآیی بنیاد قم‌پژوهی با موضوع کتاب «تاریخ قم» سند هزار و صد سالۀ سرزمین قم عصر دیروز با حضور محمدهادی خالقی، سیدحسن قریشی تاریخ پژوه قمی و سیدمحسن محسنی پژوهش گر تاریخ قم به همت بنیاد قم پژوهی در مؤسسه آموزش عالی طلوع مهر برگزار شد و در ادامه با شعرخوانی استاد عباس فرساد و آقای سید محمدجواد یثربی به گویش قمی خاتمه یافت.

محسنی با اشاره به این که کتاب تاریخ قم نوشته حسن ابن محمد ابن حسن قمی است، گفت: این کتاب در سال 379 قمری در 20 باب به زبان تازی نوشته شده و در قرن نهم با مفقود شدن 15 باب از آن در قالب 5 باب به فارسی ترجمه شده است.

وی با اشاره به اهمیت این کتاب یادآور شد: در جهان اسلام، ما تعداد شهر های انگشت شماری با تاریخ کهن داریم و شهر قم از جمله شهرهایی است که مانند بخارا و دمشق و نیشابور دارای تاریخ است.

فعال عرصه قم پژوهی با بیان اینکه در این کتاب قلمرو سرزمین قم تعریف شده است، افزود: در گذشته قلمرو سرزمین قم بسیار وسیع بوده و کاشان، ساوه و خمین را هم شامل می شده است؛ الان یکی از مصیبت های ما این است که در تعیین مرزهای استان قم دقت کافی نشده است و هم در تأمین منابع آبی و هم در بحث ریزگردها دچار مشکل شده ایم.

قم حتی قبل از اسلام هم مورد توجه حکام بوده است

وی با بیان این که هم متقاضی تألیف و هم متقاضی ترجمه از حاکمان وقت بوده اندخاطرنشان کرد: این مسأله اهمیت شهر قم را در طول تاریخ می رساند که همیشه مورد توجه حکام وقت بوده است؛ از نسخ کهن کتاب تاریخ قم سه نسخه وجود دارد که یکی در ترکیه و یکی در بغداد و یکی هم در کتابخانه ملی ایران وجود دارد و شنیده ها حامی از این است که یک نسخه از این کتاب هم در انگلستان است.

محسنی با باین این که خارجی ها از خود ما بیشتر به تاریخ ما توجه داشته اند، گفت: یک خانم انگلیسی به نام لمپتون این کتاب را به زبان انگلیسی ترجمه کرده است و به نکات ظریفی راجع به شهر قم و منطقه آن اشاره کرده است.

فواید کتاب تاریخ قم برای تاریخ پژوهان امروزی

وی با اشاره به فواید این کتاب برای مشکلات امروزی شهر قم، ابراز داشت: فایده اول تعیین قلمرو قم است و دوم شیوه بهره برداری و تأمین آب در گذشته است؛ سومین فایده هم بیان تغییرات آب و هوایی در قم زیرا در طول هزار سال گذشته این کتاب به ما می گوید که آب و هوای قم در گذشته به این گرما نبوده است و کل منطقه قم منطقه ای خوش آب و هوا و سر سبز بوده که یک رودخانه دائمی همیشه در آن جاری بوده است.

تاریخ پژوه قم خاطر نشان کرد: این کتاب نحوه شکل گیری شهر قم را به ما نشان می دهد و سندی است برای هویت بخشی به آثار باستانی شهر قم که نشان می دهد شهر قم قبل از اسلام هم وجود داشته است و این کتاب قدیمی ترین سندی است که ورود حضرت معصومه (س) و دفن ایشان در قم را گزارش کرده است و از این جهت بسیار ارزشمند است.

بیان احادیث مربوط به شهر قم در کهن ترین سند تاریخی

وی با بیان این که این کتاب به ما نشان می دهد که عامل شکل گیری شهر قم در اطراف رودخانه بوده است، افزود: این کتاب نحوه ورود اسلام به قم را نشان داده است و اولین سندی است که خاندان شناسی را بیان کرده است و نکته مهم این است که این کتاب از اسنادی است که احادیث مربوط به شهر قم را بیان کرده و نحوه محاسبه مالیات و خراج را مشخص کرده است.

وی به اهمیت این اثر از لحاظ لغوی اشاره کرد و اظهار داشت: این کتاب از نظر مکان نمایی بسیار دقیق عمل کرده است و اگر 15 باب گم شده این کتاب موجود بود تحول شگرفی در تاریخ ایران و بیان شیوه زندگی و فرهنگ و تمدن ایرانیان ایجاد می کرد.

در ادامه قریشی، دیگر تاریخ پژوه قمی، با بیان این که در طول تاریخ ایران در سه دوره به تاریخ قم توجه ویژه شده است، اظهار داشت: اول دوره آل بویه است که تألیف این کتاب در آن دوره بوده است و دوم دوره تیموریان است که ترجمه این کتاب به فارسی انجام شد و سومین دوره دوره ناصری است که آثار ارباب در این دوره بوده است.

تمدن قم کهن تر از تمدن مصر است

تاریخ پژوه قمی به تمدن کهن قم اشاره کرد و افزود: تمدن قم تمدنی بسیار قدیمی است و حتی کهن تر از تمدن مصر است و محققان معتقدند که مسیر رودخانه قم تمدن های قدیم را نشان می دهد که تمدن قلعه تپه و سیَلک از این تمدن ها بوده است؛ قم به شهر هزار دروازه مشهور بوده است و هم در دوره ساسانیان و هم در دوره هخامنشیان مورد توجه بوده است.

وی با اشاره به این که در دوره های زیادی به قم هجوم برده شده است و بارها این شهر ویران شده است گفت: قم در دوره مغولان به کلی ویران شد و فقط به اندازه یک قلعه که برای زندگی یک درویش مناسب بود از قم ماند.

نقش مؤثر آل بویه در رشد تمدن ایرانی اسلامی

قریشی قرن چهارم را قرن شکوفایی تاریخ قم دانست و ابراز داشت: آل بویه در رشد و گسترش تمدن اسلامی و تمدن ایرانی نقش بسزایی داشته اند زیرا روحیه تساهل و تسامحی که شیعه داشته است باعث رشد فرهنگ شده است.

وی با بیان این که در قرن چهارم حاکمان محلی مانند صاحب ابن عبّاد و ابن عبید در گسترش و رشد علم نقش زیادی داشته اند،خاطرنشان کرد: در اثر هجوم هایی که به قم شده است نه تنها این اثر بلکه آثار زیادی را از بین برده است و ابن سینا هم که در همین دوره بوده آثارش از بین رفته است.

فعال تاریخ شناسی شهر قم به بحث شهر شناسی و جامعه شناسی شهری در این کتاب اشاره کرد و افزود: این کتاب به خوبی محله های قم را نشان داده است و به مسائل اداره شهر هم اشاره کرده است و همچنین به قلمرو قم هم در این کتاب اشاره شده است و قَمسر امروزی را از سرحدات قم به شمار آورده است.

وی با بیان انی که بیشرین مهاجرت به قم در دوره قاجار اتفاق افتاده است، گفت: ساختار اجتماعی شهر قم با دیگر شهر ها متفاوت است و مدیرانی که به این ساختارها توجه دارند بهتر می تواند مدیریت کنند زیرا روحیات و فرهنگ مردم قم را می شناسند.

قریشی کتاب تاریخ قم را انقلابی در نگارش تاریخ های محلی دانست و تصریح کرد: بعد ازاین که تاریخ اصفهان نوشته شد کتاب تاریخ قم بر اساس رقابت با آن کتاب نوشته شد و این که چرا این راه ادامه پیدا نکرد به این خاطر بود که بین اهل قم و حاکمیت سیاسی تضاد مذهبی به وجود آمد و کتابها از بین رفته است.

گرایش مردم قم به اسلام از روی عقلانیت و اندیشه بوده است

وی به بیان وضعیت دینی قم در این کتاب اشاره کرد و افزود: در همان زمان در قم و جمکران آتشکده وجود داشته است و این تسامح مردم را می رساند که چگونه در قم هم سازگاری وجود داشته است و  نشان می دهد که گرایش مردم قم به اسلام عقلانی و اندیشه ای بوده و به مرور زمان صورت گرفته است و در هیچ جای تاریخ ندارد که قمی ها آتش کده ای را ویران کنند و با خشونت تغییر دین داده باشند./843/پ201/ق