بررسی آسیبشناسی تفسیر روایی در یک اثر
به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، کتاب «تفسیر روایی جامع؛ آسیبشناسی» به قلم حجت الاسلام عبدالهادی مسعودی از سوی سازمان چاپ و نشر مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث راهی بازار نشر شد.
این کتاب از «پیشگفتار» و سه فصل «آسیبشناسی کتابهای تفسیری روایی»، «آسیبهای محتوای روایات تفسیری»، «آسیبهای مبانی و روشی» تشکیل شده است.
این کتاب «تفسیر روایی جامع؛ آسیبشناسی» شامل 17 درس در زمینه آسیبشناسی تفسیر روایی تشکیل شده است.
نویسنده در بخشی از پیشگفتار درباره «آسیبشناسی تفسیر روایی» مینویسد:
در کنار پیمودن مسیر تفسیر، نیازمند شناخت آسیبهای تفسیرهای دامنگیر هر مرحله هستیم، اگر آسیبها را نشناسیم؛ ممکن است در اتخاذ مبانی تفسیر، نادرست عمل کنیم و در نتیجه، تفسیرمان ناروا از کار دارید. از این رو، اهمیت شناخت اختلالها و آسیبهای تفسیر روایی، کمتر از یادگیری مبانی و آگاهی از روش آن نیست.
چشم بستن بر آسیبهای و آفتها تفسیر روایی، میتواند ما را از دستیابی حقایق والای آسمانی و معارف ژرف وحیانی، محروم کند و از نیل به نگرش قرآنی اهل بیت علیهم السلام باز دارد.
این نوشته، آهنگ آن دارد که آسیبهای تفسیر روایی را در چهار عرصه منابع، مبانی، روش و محتوای روایت تفسیری بکاود و در حد بضاعت علمی خویش، راهی برای پیشگیری یا درمان آنها بنمایاند.
آگاهی از آسیبها میتواند ما را در افتادن اخباریگری؛ سادهانگاری و تفسیر به رأی نگاه دارد و از دخالت دادن روایت نادرست و اعتماد بر احادیث ساختگی در فرآیند تفسیر جلو گیرد.
این دفتر، از پی تدریس مکرر موضوع در دانشگاه قرآن و حدیث بازخوانی و بازنویسی آن فراهم آمده و به شکل درس نامه تدوین شده است.
از اینرو، در آغاز هردرس اهداف آن تعریف شده و در پایان هر درس، چکیده آن نیز آورده شده است، افزون بر این، با طراحی و تدوین چند پرسش و پژوهش، تلاش شده تا فراگیرنده؛ آموختههای خویش را تعمیق بخشد و با ورود به فضاهای نو و متناسب با سرمایه علمیاش، توانایی حل مسائل مرتبط را بیابد.
نویسنده در درس اول ضرورت آسیبشناسی و گونهشناسی آسیبهای تفسیر روایی را مورد بررسی قرار داده است و در قسمتی از این درس میخوانیم:
تفسیر روایی، برآمده از فهم قرآن و درک روایت است. از اینرو، آسیبهای آن نیز ناطر به هر دو حوزه است و پژوهشگر در این عرصه، باید از هر دو دسته آگاه باشد؛ یعنی آسیبهای ناظر به تفسیر و آسیبها ناظر به حدیث، اما این به معنای بررسی یکیک آسیبهای مربوط به تفسیر و حدیث نیست. در این کتاب فقط آسیبهای را بررسی می کنیم که ناظر به منابع و مأخذ تفسیر روایی، محتوایات تفسیری، مبانی و روش و تفسیر روایی است.
در بخش منابع، از این آسیبها سخن خواهیم گفت: ضعف انتساب برخی کتب تفسیر روایی به مؤلفان ادعا شده، سستی اسناد برخی از احادیث در کتب تفسیر روایی و گاه حذف آنها، پراکندگی و تکرار روایات تفسیری، و نیز ضعیف و قوی و حدیث و قصه در کتابهای تفسیر روایی.
در بخش دوم، به محتوای روایات ناطر به قرآن میپردازیم و به دو گروه آسیبهای عمومی روایات تفسیری و نیز آسیب جعل در روایات ماطر به قرآن به ویژه در عرصه شأن نزول و تأویل های غالیانه اشاره شده است.
آسیبهایی که در بخش میانی خواهیم شناخت، عبارتاند از: آسیب تسأهل در نقل و قبول روایات تفسیری، سادهانگاری در مضمون و دلالت روایات، نامفهوم خواندن ظاهر قرآن و نیز ظنی و بیاعتبار دانستن آن، بسنده کردن همه جانبه به حدیث جای توجه درخور به عقل و قرآن و مباحث ادبی، نیز اعتبار شناختی نابجا به همه سخنان صحابیان؛ تابعیان و برخی از مفسران در کنار معصومان علیهم السلام.
دربخش پایانی، از آسیبهای روشی بحث کنیم؛ یعنی؛ بهرهگیری اندک از ادبیات و دستاوردهای عقلی و علمی، نقص شیوه جستوجو و گردآوری و خلط لایههای زبانی.
کوشش این نوشته بر آن است که در کنار هر یک از آسیبها، زمینه پدید آمدن را نیز بشناساند و به عرضه راه حل نیز بپردازند.
نویسنده در درس چهارم این کتاب به آسیبهای تفاسیر روایی مهم اهل سنت همچون تفاسیر جامع البیان، القرآن العظیم، الکشف و البیان؛ الدر المنثور را پرداخته است.
در بخش درآمد این درس درباره تفاسیراهل سنت آورده است: عالمان و مفسران اهل سنت نیز مانند شیعه، نخستین تاریخ اسلام؛ به تفسیر قرآن کریم روی آورده، کتابهایی در این حوزه تألیف کردهاند.
تفاسیر روایی اهل سنت در دو دسته کلی تفاسیر روایی کهن و تفاسیر روایی متأخر جای میگیرند و تفسیر جامع البیان، نوشته طبری، تفسیر القرآن کریم العظیم، تألیف ابن ابی حاتم رازی و تفسیر الکشف و البیان، اثر ثلعبی، در شمار تفاسیر روایی کهن و تفسیر القرآن العظیم، نگاشته ابن کثیر دمشقی و تفسیر الدر المنثور، نوشته سیوطی در دسته تفاسیر روایی متأخر جای میگیرند.
در چکیده این درس آمده است:
جامع البیان طبری، مهمترین تفسیر متقدم اهل سنت است، ولی این کاستیها را دارد: نقل احادیث ضعیف بدون نقد آنها، اعتبار بخشی به سخنان غیر معصوم و تکرار روایات هم مضمون.
تفسیر القرآن العظیم ابن ابی حاتم رازی و نیز تفسیر القرآن العظیم ابن کثیر دمشقی گاه از ناحیه نقل اسرائیلیات یا روایات ضعیف، دچار آسیباند.
تفسیر الکشف و البیان عن تفسیر القرآن اثر ثلعبی از روایت ضعیف پیراسته نیست.
آسیبهای تفسیر الدر المنثور سیوطی عبارتند از: گردآوری ساده بدون تحلیل، اثرپذیری از ضعفهای تفاسیر پیشین، دخالت گرایش مذهبی و مؤلف در تفسیر.
نویسنده از 163 منبع قرآنی، روایی به زبانها فارسی و عربی در نگارش این کتاب استفاده است که عناوین برخی از آنها عبارت است از: «آسیب شناسی جریانهای تفسیری»، «آسیبشناسی و روش تفسیر معصومان»، «اخباریگری»، «تصحیح الاعتقاد»، «دائرة المعارف بزرگ اسلامی»، «رابطه متقابل کتاب و سنت» و «شرائع الاسلام»و «صفات الشیعه».
کتاب «تفسیر روایی جامع؛ آسیبشناسی» با شمارگان 500 نسخه به قمیت 25 هزار تومان از سوی سازمان چاپ و نشر مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث منتشر شده است./998/ن601/ق