واکاوی ازدواج عمر با ام کلثوم در یک کتاب

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، کتاب «معمای یک ازدواج؛ واکاوی گزارش عُمر با ام کلثوم» اثر حجت الاسلام والمسلمین سید علی شهرستانی، با ترجمه سید هادی حسینی از سوی انتشارات دلیل ما منتشر شد.

این کتاب از پیش‌گفتار، سخن آغازین، اقوال هشت گانه و از سه فصل با عناوین «ازدواج عُمر با ام کلثوم از منظر متون و احادیث»، «واکاوی ازدواج عُمر باز نگرش تاریخی و اجتماعی»، «بحث فقهی» و «بحث اعتقادی» تشکیل شده است.

در بخشی از پیش‌گفتار مترجم این کتاب می‌خوانیم: مسأله ام کلثوم، در طول تاریخ، دستاویزی برای مخالفان مکتب اهل بیت علیه السلام قرار گرفته است و آن را برای مشروع دانستن ماجرای خلافت پس از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به کار می‌برند؛ اینکه امام علی علیه السلام رابطه گرم و صمیمی به عُمر داشت تا آنجا که با اشتیاق، دختر خردسال خویش را به همسری خلیفه در آورد.

پژوهشگران اهل سنت هم اکنون نیز به این ماجرا دست می‌یازند و گوشه و کنار، لب می‌جنبانند که عُمر در اقدامی تاریخی، نوه پیامبر علیه السلام را از علی علیه السلام خواستگاری کرد و با زناشویی با دختر فاطمه سلام الله علیها پیوند خود با رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فزونی بخشید و بر آوای غصب خلافت و ستم به امت؛ مهر بطلان زد و اجازه نداد، زمزمه‌های اختلاف میان عُمر و علی علیه السلام، مسلمانان را پراکنده سازد و بر دامن اسلام، گرد نشاند.

اندیشمند سترگ و نویسنده ژرف‌نگر، استاد شهرستانی، به واکاوی این نسبت و درستی یا نادرستی ازدواج ام کلثوم با عُمر می‌پردازد و زوایه‌های مختلف وارسی می‌کند و با نگاهی فشرده به همه جوانب این ازدواج، دست مایه و نتیجه بس ارزشمند در اختیار پژوهشگران و عالمان دین قرار می‌دهد.

باری، این ازدواج را هاله تاریکی و گذرگاه‌های پر پیچ و خمی در برگرفته است و مسائل گوناگون حل نشده و رهایی ناپذیر پیرامون آن مطرح کرده‌اند که تناقض‌های چند سویه‌ای را به همراه دارد و التزام به آن بس دشوار به نظر می‌رسد.

دسته‌ای از مطالب و رویدادهای مختلف که استاد شهرستانی با تیزبینی به آنها می‌پردازد، بیانگر حقایق دردناکی است که وجدان هر انسان آزاده و پاک را می‌آزارد، ازدواج عُمر با ام کلثوم از جنبه‌های بسیاری با اشکالات جدی همراه است.

حجت الاسلام والمسلمین شهرستانی در قسمتی از «درآمد» این کتاب می‌نویسد: داستان ازدواج ام کلثوم دختر امام علی بن ابیطالب علیه السلام با عُمر خطاب گاه و بیگاه در شبکه‌های اینترنتی و روزنامه‌های و مجلات؛ بر سر زبان‌ها می‌افتد. این ماجرا چیز تازه‌ای نیست و از گذشته‌های دور مطرح بوده است؛ نخستین بار، این قضیه در عهد امام باقر و صادق علیهم السلام مطرح شد و تا با امروز ادامه یافت.

گزارش این ازدواج؛ از سوی اهل‌سنت مورد سوء استفاده قرار گرفت تا آنجا که ابن کثیر ادعا می‌کند معز الدوله دیلمی پس از آگاهی بر این امر؛ به مذهب اهل سنت بازگشت. یکی از عالمان بر این نقل کرد که علی علیه السلام دخترش اما کلثوم را به عقد عُمر در آورد. معز الدوله، گفت: به خدا سوگند، هرگز این را نشنیده بودم.

از آنجا این مسأله از جهتی با تاریخ و به لحاظ دیگر با فقه و عقاید مرتبط است بر آن شدیم تا به اندازه گنجایش وقت، آن را به همراه ملابسات اجتماعی و تاریخش واشکافیم. پیش از بیان حقیقت ماجرا، اشاره اجمالی به اقوال این مسأله، لازم است تا خواننده با آگاهی بحث را دنبال کند.

این بحث، نگارنده را به نقل بعضی از متون تاریخی و حدیث واداشت که گویا و صریح‌اند، هرچند اهل سنت را خوش نیفتد و آنها در تنگا افکند، این نصوص، در کتاب‌ها معتبر نقل شده‌اند و حالات روانی اشخاص را که این ماجرا دست دارند و منش شخصی آنها با زنان؛ بروجه خاصی، به تصویر می‌کشند.

شالوده این موضوع به عُمر ارتباط می‌یابد. بجاست نگرش عُمر را نسبت به زنان و چگونگی رفتار وی با آنان را به طور کلی بیان داریم و سپس حقیقت اهداف آشکار و پنهان وی را در ازدواج با ام کلثوم دختر تمام علی علیه السلام بیاوریم.

نمی‌توان به وقوع چنین ازدواجی یا عدم وقع آن حکم کرد و به نتیجه قانع‌کننده دست یافت، مگر پس از آگاهی به مسائل پشت پرده و ملابسات و پیامدهای آن و بیان آنچه از جنبه‌های مختلف به آن مرتبط‌اند؛ زیرا این امور تا کنون از زاویه علم و روانی بررسی نشده‌اند.

نمی‌توان یک جنبه گرفت و از جنبه دیگر چشم پوشید با این ادعا که لازم است چهره‌های دینی را پاس داریم و شخصیت عُمر را بر حفظ کنیم و به وی آسیب نرسانیم، زیرا عواطف اهل سنت را جریه‌دار می‌سازد.

این رویکرد، درست نیست که برای رعایت اهل سنت باید همه این روایتی را که عُمر و سخنان و کارهای او نقل شده‌اند و احساسات سنی‌ها را جریحه‌دار می‌سازند، واگذارد.

 بلکه باید امور موجود را به طور کامل، بررسی کنم و با ماجرای ازدواج عُمر با ام کلثوم گزینشی در چارچوب روایت‌های خاص، تعامل نکنیم و آن را از امور مسلم و خدشه‌ناپذیر ندانیم. اگر آنچه را اهل سنت بیان می‌دارند؛ برنمی‌تابیم باید جایگزین آن را بیاوریم.

همچنین بایسته نمی‌نمایند که پیش از پاسخ به اشکال‌ها و پرسش‌ها که بر روایات در این زمینه مطرح است، به یکی از طرف‌های آن قطع یابیم؛ ما یافته‌های خود را مطرح می‌کنیم و اهل سنت باید پاسخ گویند و آمادگی کامل داریم که سخنان آنان را بشنویم.

این پژوهش جستار علمی است. بر این تمرکز داریم که متون راوی‌ای و تاریخی را به حرف واداریم، نه اینکه بحث‌ها سندی را دنبال کنیم تا گزارش تمام معیاری را سامان دهیم.

نویسنده در بخش دیگری از «درآمد» به بیان از اقوال هشت گانه ازدواج عُمر اب ام کلثوم پرداخته  و در ادامه این موضوع را از جنبه «تاریخ و اجتماعی»، «جنبه فقهی» و «جنبه عقایدی» مورد بررسی قرا داده است.

اقوال هشت گانه:

در این موضوع، هشت قول وجود دارد؛ 1- عدم وقوع ازدواج میان عُمر و ام کلثوم؛ 2- وقوع ازدواج از روی اکراه و اجبار، 3- ازدواج عُمر با دختر خوانده امام علی علیه السلام؛ 4- علی علیه السلام زنی از جن را ـ که شبیه ام کلثوم بود ـ به عقد عُمر درآورد؛ 5- انکار وجود دختری برای امام علی علیه السلام به نام ام کلثوم؛ 6- ام کلثوم کنیززاده امام علی علیه السلام بود؛ 7- نافرجامی عُمر با ام کلثوم؛ 8- ازدواج ثمربخش عُمر با ام کلثوم.

 از این اقوال چهار تا از آنها ویژه شیعه است و به قول پنجم و ششم و هفتم، بعضی از شیعه و بعضی از اهل سنت قائل‌اند و قول هشتم؛ میان اهل سنت مشهور باشد.

گستره بحث:

کار ما در این کتاب در سه زمینه تاریخی و اجتماعی، فقهی و عقایدی است.

جنبه تاریخی و اجتماعی:

در این عرصه، ما ملابسات قول هشتم را از نظر تاریخی، عقایدی و اجتماعی تبیین می‌کنیم و به طور مشخص، متون تاریخی را که در این زمینه‌اند، می‌کاویم و اینکه آیا این قول تاریخ شیعه امام و بزرگان آنها آسیب می‌رساند یا تاریخ آن نسبت و رجال آنها را خدشه می‌سازد، یا با هیچ کدام برخوردی ندارد؛ یا به هر دو لطمه می‌زند.

جنبه فقهی:

در این بحث، به روایاتی می‌پردازیم که قول هشتم را تقویت می‌کند و اینکه چگونه این نقل‌ها به کتاب‌های فقهی و حدیثی شیعه راه یافتند و ارزش و اعتبار این احادیث و دلالت آنها، چه اندازه است.

جنبه عقایدی:

در این بخش، اشکالات را که در این ازدواج مطرح شده می‌کاویم و اینکه قائل شدن به تزویج عُمر با ام کلثوم؛ آن اندازه که به اصول اندیشه اهل سنت آسیب می‌رساند به عقاید شیعه صدمه نمی‌زند، زیرا لازمه این قول، خارج شدن عُمر از موازین اخلاق و ضوابط متعارفی است که در جوامع اسلامی وجود داشت و گاه عقاید مسلم اسلام را زیر پا نهاد.

نویسنده در بخشی از سخن پایانی آورده است:

بعضی از نادانان اهل سنت با نقل نصوص پیشین و برانگیختن این مسأله هرچند گاه یک بار، در ماهواره‌ها و شبکه‌های اینترنتی، می‌خواهند بر وقوع ازدواج عُمر با ام کلثوم تأکید ورزند و می‌پندارند که این باورهایشان سودمند می‌افتد، در حال که امر این گونه نیست.

اگر این ازدواج ثابت شود؛ عُمر را محکوم می‌کند و سیما و جایگاه او در عالم اسلام بیش و بیشتر، لکه‌دار می‌سازد؛ زیرا این متون، به نقاط منفی زندگی عُمر رهمنون‌اند و از هوس‌های سرکش در عُمر حکایت می‌کنند؛ و سر سرسختی و پافشاری او در ازدواج با ام کلثوم خردسال به هر شکل ممکن می‌نمایند.

گفتنی است، نویسنده برای نگارش این کتاب 347 منبع تاریخی و روایی شیعی و اهل سنت بهره گرفته است؛ که برخی از این منابع عبارت است: الجرح و تعدیل؛ تفسیر ابن حاتم، رحلة ابن بطوطة، الاصابة فی تمیز الصحابة؛ المطالب العالیة، تاریخ مدینه و دمشق و شرح ادب قاضی.

کتاب «معمای یک ازدواج؛ واکاوی گزارش عُمر با ام کلثوم» با شمارگان 1100 نسخه در 496 صفحه به قیمت 23 هزار تومان از سوی انتشارات دلیل ما راهی بازار نشر شده است.

علاقه‌مندان برای تهیه این کتاب و دیگر آثار انتشارات دلیل ما می‌توانند به فروشگاه این انتشارات واقع در قم، مجتمع ناشران طبقه همکف، واحد 9، مراجعه یا با شماره تلفن‌های 37733413 و 37744988 تماس حاصل کنند./998/پ202/ق