سرمنشأ فلسفه و فقه فعل خداوند است

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، حضرت آیت‎الله عبدالله جوادی آملی، در درس تفسیر خود در مسجد اعظم به ادامه تفسیر سوره مبارکه قمر پرداخت و با اشاره به آیه «إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ»، گفت: در بخش پایانی سوره مبارکه قمر چند قانون کلی را بیان کردند، یکی از آن قوانین کلی این است که بین صنعت و خلقت فرق است، صنعت از هر نظر تابع قانون است و خلقت از هر نظر متبوع قانون است.

وی افزود: بیان ذلک این است که یک صنعت‎گر چه در آسمان و چه در زمین بخواهد کاری انجام بدهد، چه کار دریایی، زمینی، فضایی یا سمایی باید از موادی استفاده کند، هر ماده‎ای بالاخره یک قدرتی، یک استحکامی و یک اثر مخصوص خودش را دارد، این صنعت‎گر اگر بخواهد از مواد دریایی، صحرایی و فضایی بهره بگیرد تابع آن ماده است، او اگر بخواهد از آهن استفاده بکند به اندازه قدرت آهن از آن استفاده می‎کند و اگر از چوب، سنگ و بتون و از آب و هوا بخواهد کمک بگیرد تابع آنان است، صنعت تابع قانون است، اما خلقت متبوع این‎ها است.

مفسر برجسته قرآن کریم با بیان این‎که چون قبلا چیزی نبود تا ذات اقدس اله از آن‎ها عالم را بسازد، لامن‎شیء ساخت، کار خدا ابداع و نوآوری است، اظهار کرد: پس صنعت در بخش علل مادی تابع قانون است و خلقت در بخش علل مادی متبوع قانون است، او هر جور زمین را آفرید زمین اثر دارد و هر جور هوا را آفرید اثر دارد و همین‎طور دریا و مانند آن اثر خاص خود را دارد.

وی با تأکید بر این‎که از نظر علل فاعلی و غایی هم صنعت تابع قانون است، اظهار کرد: از نظر مبدأ فاعلی و مبدأ غایی، هر صنعتی یک صنعت‎گر خاص دارد و یک منظور مخصوص دارد، هر صنعت‎گری نمی‎تواند این کار را انجام دهد، یک صانع مخصوص لازم دارد و هر مصنوعی هم به درد هر کار نمی‎خورد به درد کار مخصوص می‎خورد، یک قانون پیش‎نوشته ثابت در عالم هست که آن کار از فلان شخص و از فلان قدرت ساخته است و نه هر کسی و فلان کار برای فلان هدف است و نه اهداف دیگر، از نظر علل اربع یعنی مادی و صوری و فاعلی و غایی، صنعت تابع قانون است، اما خلقت متبوع قانون است.

حضرت آیت‎الله جوادی آملی ابراز کرد: ما یک قانون نوشته‎ای در عالم نداریم که ذات اقدس اله تابع آن قانون باشد، او زمین را می‎آفریند لامن‎شیء، نه از اشیایی که قبلا موجود بودند زمین را آفرید، این از بیانات حضرت صدیفه کبری(س) در خطبه فدکیه است، در بیانات حضرت امیر(ع) در بعضی از خطبه‎ها هم است، اگر کار خداوند نوآوری است چیزی در عالم نیست که فعل خداوند تابع آن باشد از نظر مبدأ مادی و صوری، مبدأ فاعلی که خود خداوند است و مبدأ غایی اگر هدف به فعل برگردد آن منافع فراوانی است که خدای سبحان طرزی این امور را ایجاد می‎کند که آن منافع برش مترتب باشد چون حکیم است و از جهتی که غنی محض است نیاز به چیزی ندارد، پس کار خداوند متبوع قانون است و ما قانون را از کار خداوند می‎گیریم.

وی ادامه داد: بشر قانون را از کار خداوند می‎گیرند، ما عدل و ظلم را از کار خداوند می‎گیرند، اما کار خداوند متبوع عدل است، یعنی اشیا را می‎آفریند برای هر شیء لوازم و آثار قرار می‎دهد و آن می‎شود حق آن شیء، چون کار خدا متبوع قانون است و کار مخلوق تابع قانون است، لذا ذات اقدس «لایسئل عما یفعل و هم یسئلون»، نه این‎که سؤال از خدا بد است؟ بلکه سؤال از خداوند محال است، ما چه سؤال بکنیم؟ از خدا سؤال بکنیم چرا زمین را از فلان چیز خلق کردی و از فلان چیز خلق نکردی، چیزی در عالم نبود، از خداوند بپرسیم چرا زمین را این طور مهندسی کردی و آن‎طور مهندسی نکردی، قانون و شیء‎ای در عالم نبود، برای همین سؤال از خدا محال است.

استاد سطح عالی حوزه علمیه قم با بیان این‎که دیگران تابع قانون هستند و ذات اقدس اله فعلش منشأ پیدایش قانون است، اما از آن‎جهت که حکیم است همه افعالش دارای منافع اهداف عقلایی و عدل محض و مانند آن است، خاطرنشان کرد: لذا خود قرآن کریم در سه بخش علل اشیا را ذکر می‎کند، می‎فرماید فلان گروه را ما به دوزخ بردیم چون گناه کردند و فلان گروه را به بهشت بردیم چون اطاعت کردند، کارها را معلل می‎کند و گاهی علت این کارها را اسمای حسنای خداوند ذکر می‎کند، چون ذات اقدس اله این کمال را دارد برابر این کمال تواب و توبه‎پذیر و غفور است.

وی گفت: این دو گونه از تعلیل که گاه به افعال مردم تعلیل و گاه به اسمای حسنای خود تعلیل می‎کند، به این دلیل است که ذات اقدس اله چون عادل و حکیم است کیفر تبهکاران را به آنان خواهد داد و حق مظلوم را از ظالم خواهد گرفت و چون رؤوف و مهربان است توبه توابان را می‎پذیرد، هر چیزی برای ما نظم خاصی دارد،

حضرت آیت‎الله جوادی آملی ادامه داد: خداوند چون حکیم محض است، جز خیر و حق و عدل از او صادر نمی‎شود، ائمه(ع) به ما آموختند این مطلب را تا از خطر تفویض نجات پیدا کنیم، برخی می‎گویند خدا باید عدل و حق انجام دهد اما امامیه می‎گوید ما یقین داریم خدای حکیم جز خیر نمی‎کند و جز عدل از او صادر نمی‎شود، فلان چیز بد است برای این‎که ضرر دارد، فلان کار ظلم است برای این‎که حق کسی را از او می‎گیرد، قانون را چه قانون فلسفی، کلامی و ریاضی و چه فقهی همه این قوانین و علوم از فعل خداوند به دست می‎آید.

وی با اشاره به این‎که تمام قوانین ثابت و سیار از فعل خداوند به دست می‎آید، گفت: چون خداوند دو نوع فعل دارد هم فعلی دارد که مال لیل و نهار است و گذرا است و هم فعل ثابتی دارد و هم «ما عندکم فان» و هم «ما عندالله باق» دارد، ما قوانین زوال‎پذیر را از فعل زوال‎پذیر خداوند به دست می‎آوریم و قوانین ثابت غیرزوال‎پذیر را از فعل ثابت ذات اقدس اله می‎گیریم./914/پ۲۰۲/ج۱