دیدگاه متکلمین و فلاسفه پیرامون عدل و شر

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا در اصفهان، حجت الاسلام جعفر شاهنظری، معاون فرهنگی دانشگاه اصفهان، ظهر امروز در کرسی علمی ترویجی عدل و شر از منظر فلسفه و کلام، با اشاره به ضرورت مفهوم شناسی در زمینه خیر و شرو لزوم توجه به قلمرو موضوع، گفت: گاهی مقصود از شر حوادث طبیعی است و گاهی مقصود از آن حوادثی است که انسان رقم می‌زند، به همین دلیل باید قلمرو موضوعات به خوبی مشخص شود.

وی در ادامه افزود: گاهی نسبت به خیلی از مباحث به ویژه در زمینه الهیات باید به اطمینان و یقین برسیم، در حقیقت باید از این طریق به آرامش در آن موضوع برسیم تا از منظر فکری دچار اضطراب نشویم، اطمینان و آرامشی که برای ما حاصل می‌شود گاهی معرفتی است، گاهی روانی و روانشناسانه است، وقتی که یک باوری در انسان مبنی بر حمایت و کمک خداوند وجود داشته باشد انتظار دارد در حوادث و رخدادها نیز خداوند یاری رسان او باشد.

در مباحث فلسفی باید متدی در نظر بگیریم که عقل پذیرای آن باشد

حجت الاسلام شاهنظری با بیان اینکه ورود به بحث فلسفی بدین معنا است که از نظر منبع فلسفی و معرفتی همه چیز به عقل آدمی مربوط می‌شود، اظهار کرد: یعنی ما متدی را تنظیم کنیم که براساس آن عقل ما پذیرای موضوع باشد، مسأله‌ای که در مباحث فلسفی مطرح است این است که منطقا زمانی که ما یک موضوع را توصیف می‌کنیم گزاره‌هایی که مطرح می‌کنیم سازگار باشد، در هستی شناسی زمانی که وجود را توصیف می‌کنیم به وجودی برتر خواهیم رسید که او را به عنوان برترین وجود در تمام صفات کمالیه توصیف خواهیم کرد که به آن وجود ضروری می‌گوییم.

استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به چالش‌های پیش روی موحدین، خاطرنشان کرد: موضوعی که مطرح است پیرامون خیر و شر در این زمینه است که چطور می‌توان کسی را نهایت کمال در صفات نیکو و پسندیده دانست در عین حال از او شرور نیز صادر گردد؟ در فلسفه خداوند از همه جهات واجب الوجود است آن هم همراه با ضرورت و این یکی از مهمترین موضوعات فلسفی است.

وی با بیان اینکه عده‌ای شرور را قرینه و گواهی بر نبود نیرویی هوشمند و حکیم برای مدیریت جهان دانسته اند، عنوان کرد: برخی این نفی را تنها در زمینه ربوبیت می‌دانند و برخی به طور کل در نفی خداوند مطرح می‌کنند، عده‌ای نیز در تاریخ با این مسأله شر و خیر به دوگانه انگاری رسیدند و مبدأ خیر و شر توصیف کردند و این دوگانه انگاری در هستی در ایران باستان پیشینه دارد.

حجت الاسلام شاهنظری خاطرنشان کرد: متألهان در پاسخ به این مسائل و پاسخ به اینکه چگونه با این همه شر و رنج و تلخی پیرامون صفات خداوند و منشأ این رخدادها چه باید گفت، بیشتر از همه ورود پیدا کرده‌اند، اگر خیر را مساوی با وجود بدانیم و شر را مساوی با عدم، نبود چیزی می‌شود شر، و وجود یک چیز می‌شود خیر و این بحث را بسیار ساده خواهد کرد.

برخی خیر و شر را صفت و برخی امری نسبی می‌دانند

معاون فرهنگی دانشگاه اصفهان، ادامه داد: اما اگر خیر و شر را وصف بدانیم باز داشتن یک صفت یا نداشتن یک صفت مفهوم خیر و شر خواهد داشت، عده‌ای اما خیر و شر را امری نسبی توصیف کرده‌اند و ارتباط میان آن دو را صرفا نسبی می‌دانند و معتقد هستند هر چیزی را باید به صورت نسبی با دیگر موضوعات مورد بررسی قرار داد، عده‌ای در فلسفه که ابن سینا نیز از این قبیل است، معتقد هستند که شر از لوازم وجود است.

وی با بیان اینکه این افراد معتقد هستند یکی از لوازم وجود خداوند آفرینش شر است و این مشکلی ندارد، تصریح کرد: عدم مشکل در این مسأله بنابر باور این دسته به علت این است که خداوند یا باید موجودی را نیافریند یا اینکه آفرینش را انجام دهد و لوازم را بپذیرد، خداوند با علم به امکان شر در انسان باز او را آفریده است.

حجت الاسلام شاهنظری پذیرش برخی سختی‌ها و رنج‌ها را فاقد منافات با خرد و عقلانیت توصیف کرد و گفت: عده‌ای معتقد هستند شر قلیل خود در خیر کثیر نقش دارد و این نسبت دادن شر به خداوند را بدون مشکل می‌دانند و می‌گویند این شر زمینه‌ساز و بسترساز خیر است. برخی دیگر شرور را مایه تکامل می‌دانند و به مقام فواید شرور پرداختند و نوع نگاهشان به شرور از این جهت است.

هر موجودی آثار متناسب با ساختار خود را دارد

وی با تأکید بر عدم داشتن نگاه عاطفی و احساسی به موضوع خیر و شر، اظهار کرد: هرکدام از موجودات اثر خاص خود را دارند، هرکدام از ما به خوبی این موضوع را درک می‌کند و ذاتا هرکدام از ما این وجود خاص را خواهیم داشت، ما درک می‌کنیم و می‌فهمیم و براساس ذات خود می ‌توانیم این موضوع را متوجه باشیم، هرموجودی براساس ساختار خود آثار خاص خود را دارد و هر وجودی ویژگی‌هایی دارد که باید آن را بپذیریم، عالم طبیعت آثار خاصی دارد و البته هرکسی می‌تواند براساس ساختار وجودی خود رفتاری ارائه دهد و هرنوع رفتار نشان دهنده ساختار وجودی هرچیز و هرکس است.

استاد حوزه و دانشگاه منشأ خیر و شر را نیازمند بررسی دانست و تصریح کرد: یکی از انواع وجود در ساحت هستی تدریجی الوجودها هستند که دائم در حال شدن هستند، جهان طبیعت از این سنخ است و مرتبه قوه و فعل در این زمینه مطرح است، زمانی که به دنیا آمدیم دانایی‌ ما بسیار کمتر از امروز بود و آرام آرام و به تدریج این دانایی افزایش یافت و همینطور به تدریج ممکن است از بین برود.

تصور برخی افراد از خداوند انسان‌وار بودن خدا است

حجت الاسلام شاهنظری خیر و شر را دارای مرتبه نقص و کمال توصیف کرد و افزود: یا باید بگوییم چنین جهانی نباشد یا اینکه بگوییم جهان تدریجی الوجود باشد، ما موجودات تدریجی الوجود هستیم و خیر و شر پیرامون ما به معنای نقص و کامل است، در فلسفه موضوع خداوند یک بحث وجودی است در حالی که در میان بسیاری خداوند یک تصور انسان وار است، در صورتی که اگر خدا کامل است پس باید برای خداوند معنا ندارد، در حقیقت برخی از ما دست به توصیف خداوند می‌زنیم، اگر معتقد هستیم خداوند جهان را بر اساس تکوین مدیریت می‌کند دیگر نمی‌توان باید را مطرح کرد، چرا که مطرح کردن این باید در تضاد با تکوین است.

معاون فرهنگی دانشگاه اصفهان، آرامش را برخاسته از دانایی دانست و اظهار کرد: موجودی که تدریجی الوجود باشد نمی‌تواند تمام و کمال باشد و همه کمالات برخوردار شود، مباحثی نظیر خیر و شر نیز از ساحت ماده است، حرکت شوقی و عشقی دو حرکتی هستند که انسان را به سمت کمال می‌برند، حرکت عشقی مربوط به کل موجودات بوده و حرکت شوقی نیازمند انگیزه و دلیل است.

وی با بیان اینکه دین نگاهی کامل به انسان از جمیع جهات و همه ساحت‌های وجودی انسان دارد، خاطرنشان کرد: نگاه بنیادین به مسائل می‌تواند خداشناسی و معرفت دینی را تحکیم و ترمیم بخشد، باید خردمندانه به دین و خداشناسی را تمرین و ترویج کرد، متأسفانه جامعه از این نگاه به دور است، مثلا در زمینه دعا مردم یک نگاه توقعی دارند و نگاه غلطی که نسبت به دعا دارند موجب می شود که برداشت‌های غلطی در زمینه خداشناسی داشته باشند./1304/پ203/ب1