نگاهي به كرسي نظريه پردازي ايمان و عقلانيت

 به گزارش خبرنگار خبرگزاري رسا، نهمين نشست از سلسله كرسي‌هاي نظريه‌پردازي با موضوع «ايمان و عقلانيت» به همت مجمع عالي حكمت اسلامي برگزار شد.

در اين همايش كه با حضور ده‌ها تن از انديشمندان و فرهيختگان حوزوي و دانشگاهي برگزار شد، حجت‌الاسلام هادي صادقي، رئيس مركز پژوهش هاي اسلامي صدا و سيما، نظريه خود را درباره ايمان و عقلانيت ارائه كرد.

حجت الاسلام هادي صادقي گفت: زندگي انسان به ايمان و عقلانيت، با هم نياز دارد. بدون ايمان، زندگي بي معنا و خالي از اميد مي شود، ارزش‌ها از دست مي رود كه نتيجه آن بي هدفي است و بدون عقلانيت، زندگي خرافاتي، باطل  و بيهوده مي شود و معيار هاي كمال قابل دستيابي نيست.

وي در ادامه افزود: سعادت انسان در گرو انگيزه، هدف، معنا، جهت، ارزش ها و اصول است؛ و اين تنها از طريق ايمان به دست مي آيد. افزون بر اين، سعادت انسان نيازمند معرفت، روش ها و ابزار، براي دستيابي به اهداف و تحقق اميدها و معيارهاي داوري ميان ارزشها و اصول است و اينها را تنها از طريق عقل مي توان دريافت.

اين پژوهشگر حوزوي اظهار داشت: عقلانيت در همه بخش هاي زندگي انسان حضور دارد. عقلانيت ابعاد بسياري دارد كه عقلانيت نظري و عملي دو بعد مهم عقلانيت است.  عقلانيت در باره مسؤوليت سخن مي گويد و مسؤوليت ما را  نسبت به ارزش گذاري، دنبال كردن و رسيدن به حقيقت بيان مي كند.

وي ابراز داشت: جست و جو براي عقلاني بودن و فهم بهتر، مهمترين هدف معرفتي ما است كه شيوه تعامل ما را با خدا، خودمان، ديگران و جهان تعيين مي كند. بنابراين، مي توانيم اين موضوع را دريابيم كه بخش هاي مختلف عقلانيت ارتباطي مستقيم با «ايمان» و «فهم متعارف» پيدا مي كنند. ايمان و فهم متعارفي كه همه اعمال جهت دار و هدفمند روزمره ما را شكل مي دهند و در همه آنها حضور دارند.

رئيس مركز پژوهش هاي اسلامي صدا و سيما، بيان داشت: روشن است كه يكي از فراگيرترين و مهيج ترين مسائل روزگار ما ارتباط ميان ايمان، كه زندگي را دگرگون مي كند و عقل كه پيشرفت گريز ناپذيري دارد، است. بنابراين، پاسخ به اين پرسش هاي پيچيده اهميت دارد كه: «چرا عقلانيت؟» ،  «چرا ايمان ديني؟» و «چه ارتباطي ميان عقلانيت و ايمان ديني وجود دارد؟».

وي در تشريح معناي عقلانيت تصريح كرد: عقلانيت به دو نوع توصيفي و هنجاري تقسيم مي شود. عقلانيت توصيفي به قوه عقل انسان اشاره دارد و عقلانيت هنجاري مفهومي ارزش‌گذارانه است و كاري را توصيف مي‌كند كه بايسته يا شايسته است.

حجت الاسلام هادي صادقي، افزود: با اعمال عقلانيت ارزش ـ وسيله‌اي، در دين و حوزه قدسي به عقلانيت مي‌رسيم و اين عقلانيت عبارتست از به كارگيري ابزار مناسب براي دست‌يابي به هدفي مناسب.

وي تأكيد كرد: عقلانيت نسبي است، از اين رو معيارهاي متفاوتي پيدا مي كند. گو اينكه ماهيت عقلانيت متفاوت نمي شود و در آنجا نسبيت راه ندارد. نسبيت عقلانيت، مطلق نيست و در نسبت با  هر فرد معيار مخصوص براي عقلانيت وجود ندارد، بلكه نسبيت نوعي است.

اين استاد حوزه و دانشگاه، اضافه كرد: نسبيت عقلانيت در نسبت با امور مختلفي، از جمله: وسع يا مقدورات فاعل، شرايط و جهان ممكني كه در آن زيست مي كنيم، دسترس پذيري منابع عقلانيت و خود فعل سنجيده مي شود.

وي خاطر نشان كرد: البته چنان كه ذكر شد، اين نسبيت مطلق نيست و معيارهاي ثابتي نيز وجود دارند كه بر خود اين نسبيت حاكم است. به طور مثال اصل صرفه در وسايل، يا اصل ارزشمندي هدف در ناحيه اهداف معيارهايي ثابت اند، كه در شرايط مختلف مصداق هاي متفاوتي پيدا مي كنند. بر اين اساس، عقلانيت داراي طيفي وسيع از عقلانيت حداقلي تا عقلانيت حداكثري مي شود.

رئيس مركز پژوهش هاي اسلامي صدا و سيما، در ادامه گفت: علاوه بر معيار هاي اصلي عقلانيت، در هر حوزه اي معيارهايي فرعي، متناسب با آن حوزه وجود دارد. براي مثال در حوزه دين، معيار فرعي عقلانيت اين است كه: ديني عقلاني تر است كه بهتر از رقبايش بتواند انسان را از خود محوري رها سازد و به حق محوري برساند.

 وي در تشريح معيارهاي نادرست عقلانيت افزود: پيش فرض بودن الحاد، عقل گرايي حداكثري، علم زدگي و پوزيتيويسم و عمل گرايي پراگماتيسم از معيار هاي نادرست عقلانيت است.

اين استاد حوزه علميه قم، اظهار داشت: ايمان هم در لغت و هم در اصطلاح الاهي‌دانان به معناي تصديق، در برابر تكذيب به كار رفته است و اين تصديق فعلي اختياري و كار قلب است. يعني نوعي عقد‌القلب است كه با تسليم قلبي و رضايت باطني همراه است.

وي، ابراز داشت: در عقلانيت ايمان دو چيز دخالت دارد، يكي عقلانيت باور به وجود خدا و ديگري عقلانيت تصديق قلبي. عقلانيت باور به وجود خدا از همان معيارهاي عام عقلانيت باور پيروي مي كند.

اين فعال حوزوي بيان داشت: عقلانيت تسليم و تصديق قلبي از معيارهاي ديدگاه زندگي به اضافه يك معيار اصلي ديني است؛ كه در مجموع چهار معيار كفايت وجودي، كفايت انساني، كفايت اخلاقي و كفايت ديني را دارد.

وي تأكيد كرد: براي عقلانيت خداباوري نيازمند شواهديم. نوع شواهدي كه قابل عرضه اند، شواهد حسي يا عقلي نيستند بلكه شواهد عقلي بيا قلبي اند.

حجت الاسلام هادي صادقي، در بيان استدلالي كه در مقاله خود ارائه داده است، ابراز داشت: استدلال اول، برهان وجوب و امكان است، كه با اتكا به فقر وجودي انسانِ جهان نياز ،به موجود غني بالذات را اثبات مي كند. و استدلال دوم، ارجاع به بهترين تبيين است، كه خدا باوري توحيدي را بهترين تبيين براي وجود جهان و ويژگي هاي اساسي آن، مانند قانونمندي و امكان پيش بيني و مهار آن، مي داند و هيچ تبيين ديگري كه بتواند جايگزين آن شود نمي يابد.

وي تصريح كرد: اين انحصار تبيين، به طور خاص در تبيين هاي سطح بالا، به ويژه تبيين نهايي، بيشتر به چشم مي آيد. ماده گرايي و انسان گرايي نمي توانند تبيين هاي سطح بالاي معرفتي ارائه دهند؛ زيرا هم به پيچيدگي زيادي دچار مي شوند و هم اصول اوليه متعددي را مفروض مي گيرند، اما خداشناسي توحيدي با فرض يك اصل اوليه نظريه اي بسيار ساده و كارآمد عرضه مي دارد.

رئيس مركز پژوهش هاي اسلامي صدا و سيما،خاطر نشان كرد: هدف خداوند است، كه بالاترين ارزش است، و وسيله از طريق عقل و وحي به دست مي آيد. بدين ترتيب عقلانيت هدف و وسيله هر دو تأمين مي شود. انسجام و سازگاري دروني و بيروني و نيز فراگيري و قدرت تبيين گري و پيش بيني و امكان به كارگيري در عمل معيار هاي ديگر عقلانيت باورند كه خداشناسي توحيدي به خوبي مي تواند از عهده آن بر آيد.

وي اضافه كرد: خداشناسي توحيدي در عرصه هاي مختلف قدرت تبيين گري دارد. نظم حاكم بر جهان، روح انسان و وقوع حوادث شگفت انگيز برخي از عرصه هايي اند كه خداشناسي توحيدي به طور انحصاري امكان تبيين آنها را دارد. افزون بر آنچه ذكر شد، خداشناسي توحيدي از مزيت هنگاني بودن و قابل فهم بودن براي همه مردم و سازگاري با شرايط روحي و ذهني اقشار مختلف برخوردار است.

حجت الاسلام هادي صادقي، خاطر نشان كرد: در باب ايمان و كفر دو كار از دو سو  انجام مي گيرد: كار الهي و كار انساني. خداوند از درون انسان و نيز از بيرون به وسيله پيامبران، خود را به ما معرفي مي كند. انسان نيز ابتدا پيام پيامبران را مي فهمد، سپس به آن واكنش مناسب نشان مي دهد. اين واكنش يا تصديق است كه موجب ايمان مي شود و يا تكذيب است كه به كفر مي انجامد.

وي در پايان گفت: عقلانيت تصديق قلبي در گرو كفايت هاي ياد شده است. كفر نيز به عنوان يك ديدگاه زندگي كه جايگزين ايمان مي شود، بايد بتواند آن چهار معيار را برآورده سازد و گرنه غير عقلاني است.

قابل ذكر است، دبير علمي اين همايش، دكتر محمد فتحعلي‌خاني، معاون پژوهش پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و ناقد علمي اين همايش حجت الاسلام پارسانيا، استاد حوزه و دانشگاه بود.

گفتني است، مجمع عالي حکمت اسلامي در سال 1384با تدبير مقام معظم رهبري و تحت نظارت و اشراف حضرات آيات جوادي آملي، مصباح يزدي و سبحاني، فعاليت خود را آغاز کرده است. و تا كنون هشت نشست نظريه كرسي پردازي برگزار كرده است.