روش تفسیری جامع مورد تأیید اهل بیت است

به گزارش سرویس پیشخوان خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام مصطفی کریمی، عضو هیئت علمی مؤسسه آمورشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، در مورد روش تفسیری ائمه معصومین(ع) گفت: تفسیر قرآن کریم با دانش غیبى (از طریق وحى و الهام و عرفان) روش تفسیری دیگری است که مورد استفاده مفسران بوده است.

وی با بیان این‌که مراد از دانش غیبی، آگاهى پوشیده از دیگران است، اظهار کرد: از آیه‌اى که مى‌فرماید: «انّما الغِیبُ لِلّهِ» (یونس: 20) استفاده مى‌شود که غیب مخصوص خداست، ولى آیات دیگرى مثل «عالمُ الغیبِ فَلا یُظهر على غیبهِ اَحداً الاّ لِمَن ارتضى مِن رسول» (جن: 26) استفاده مى‌شود که خداوند کسانى را به غیب آگاه مى‌سازد و در آیه دیگر مى‌فرماید: «ذلِکَ مِن أنباء الغیبِ نُوحیه إلَیْکَ» (آل عمران: 44) مشخص مى‌شود که خداوند پیامبر اسلام(ص) را به غیب آگاه ساخته است و در آیه 7 سوره قصص موضوع علم غیب مادر حضرت موسى(ع) و در آیه 38 سوره طه علم غیب حضرت مریم(س) را مطرح مى‌فرماید که از این آیات استفاده مى‌شود که غیر از پیامبر نیز کسانى به علم غیب آگاهند. آگاهى غیبى حضرات ائمه اطهار(ع) از آیه شریفه 73 سوره مبارکه انبیاء استفاده مى‌شود که می‌فرماید: «و جَعلناهم ائمّةً یَهدونِ بِامرَنا وَ اَوحینا اِلیهم فِعلَ الخیراتِ.»

کریمی با بیان این‌که در روایات، به برخى منابع علم غیب حضرات ائمه اهل بیت(ع) اشاره شده است، اظهار کرد: از سوره قدر نیز این مطلب استفاده مى‌شود؛ چون ملائکه و روح، که در هر سال شب قدر نازل مى‌شوند، باید بر امام فرود آیند.

این قرآن‌پژوه یکی از اقسام استفاده از منابع علم غیب را آموزش پیشواى پیشین دانست و خاطرنشان کرد: نمونه چنین عملکردی تعالیم نبی(ص) به امیرالمؤمنین(ع) است، چنانچه حضرت على(ع) مى‌فرمایند: «پیامبر(ص) هزار باب علم درباره حلیّت و حرمت و آنچه هست و آنچه تا قیامت خواهد بود، به من آموخت که از هر بابى هزار باب گشوده مى‌شود.»

مدرس حوزه علمیه قم یکی از راه‌های آشنایی با غیب را از طریق صحیفه دانست و عنوان کرد: امام صادق(ع) فرمودند: «نزد ما نوشته‌اى به طول 70 ذراع وجود دارد که رسول خدا(ص) به حضرت على(ع)املا فرموده است. هیچ حلال و حرامى نیست، مگر این‌که در آن وجود دارد.»

مؤلف کتاب «وحی‌شناسی» در ادامه سخن خود خاطرنشان کرد: از آیات و روایاتى که گذشت، روشن می‌شود که ائمه اهل بیت(ع)، آگاهى غیبى دارند و آن آگاهى غیر اکتسابى است و از این طریق به باطن قرآن آگاهند. یادآورى این نکته لازم است که کسى غیر از ائمه اهل بیت(ع) از این سنخ آگاهى و بهره ندارد و به باطن قرآن آگاه نیست؛ بنابراین کسى غیر از آن‌ها نمى‌تواند تمام باطن قرآن را بفهمد و تفسیر باطنى از قرآن داشته باشد؛ مثلا راوى از امام صادق(ع) معنای «کلمات» در آیه «و اذا ابتَلى ابراهیمَ ربُّهُ بِکلمات» (بقره: 124) را پرسید و حضرت فرمودند: «آن کلماتى است که آدم گرفت و با آن توبه کرد؛ او گفت: «یا ربِّ اسألُکَ بحقِّ محمد و علىٍّ و فاطمةَ و الحسنِ و الحسینِ».

این قرآن‌پژوه، تفسیر قرآن مطابق با دستاوردهاى علوم تجربى را یکی از روش‌های تفسیری دانست و اظهارکرد: گرچه منبع اصلى دانش اهل بیت(ع) غیبى و غیر حصولى است، ولى در بیان روش تفسیرى آن بزرگواران آن نحوه تفسیرى که ما درک مى‌کنیم ملاک است؛ مثلا اگر تفسیر آن بزرگواران مطابق علوم تجربى بود، این روش مورد استفاده قرار مى‌گیرد.

مدرس حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: شاید بتوان از روایاتى استفاده کرد که حضرات ائمه اطهار(ع)آیاتى از قرآن کریم را به روش تجربى تفسیر کرده‌اند؛ مانند این‌که نقل شده است که حسین بن خالد از امام رضا(ع) در مورد آیه «والسماءِ ذاتِ الحُبُک» (الذاریات: 7) سؤال کرد که معنای مشبک بودن آسمان چیست؟ حضرت انگشتان خود را مشبک کردند و فرمودند: «آسمان روى زمین مشبک است.» حسین بن خالد دوباره سؤال می‌کند که چگونه این ممکن است، در صورتى که خدا مى‌فرماید: «رَفَع السموات بغیرِ عمد ترونَها» (رعد: 2) که حضرت در پاسخ فرمودند: «خدا می‌فرماید «بغیر عمد ترونها»؛ یعنی ستونى هست که شما نمى‌بینید» که باز هم حسین بن خالد چگونگی این امر را سؤال می‌کند که در جواب، حضرت(ع) دست چپ خود را مشت کردند، سپس دست راست خود را روى آن گذاشتند و فرمود: «این زمین و آن آسمان است.»

کریمی با بیان این‌که این حدیث شریف تقریبا منطبق با قانون جاذبه نیوتن است که طبق آن، بین ستارگان و سیارات آسمانى نیروى جاذبه وجود دارد که موجب تعادل آن‌ها شده است، تصریح کرد: این نیروى جاذبه به صورت یک ستون نادیدنى اجرام آسمانى را در خود نگهداشته است؛ مثلا زمین که به دور خورشید مى‌چرخد، طبق قانون «نیروى گریز از مرکز» باید به بیرون پرتاب شود، ولى نیروى جاذبه مانع از آن مى‌شود، و نیز نیروى گریز از مرکز مانع می‌شود خورشید زمین را به طرف خود بکشد.

مؤلف «قرآن و قلمروشناسی دین» در ادامه سخن خود تأکید کرد: باید توجه داشت که در صورتى مى‌توان با بهره‌گیرى از نتایج علوم تجربى، قرآن را تفسیر کرد که به قطعیت برسیم و آن هم باید به صورت احتمال مطرح شود، نه قطعى، زیرا تجربه به تنهایى یقین‌آور نیست.

کریمی روش تفسیرى جامع را روش مورد تأیید اهل بیت(ع) دانست و اظهار کرد: از آنچه خدمت شما عرض کردم روشن می‌شود که ائمه اهل بیت(ع) استفاده تمام منابع صحیح تفسیرى را به یاران خود آموزش داده‌اند؛ بنابراین، روش تفسیرى مورد تأیید اهل بیت(ع) همان روش جامع تفسیرى است، حتى در برخى از روایات، امام معصوم(ع) در تفسیر یک آیه از منابع تفسیرى متعدد استفاده مى‌فرمایند. یادآوری این نکته به نظرم ضروری است که ائمه اهل بیت(ع) علاوه بر منابع تفسیرى از دیگر قرائن قابل استفاده؛ مانند «سیاق آیه»، «ویژگى‌هاى گوینده و مخاطب» و «مشخصات موضوع کلام» در تفسیر قرآن استفاده فرموده‌اند.

به گزارش ایکنا، این محقق علوم اسلامی در پایان این گفت‌وگو خاطرنشان کرد: باید از تمام منابع صحیح تفسیرى در فهم قرآن کریم استفاده کرد. پس نمى‌توان تنها با استفاده از یک روش؛ مانند روش قرآن به قرآن تمام آیات قرآن را فهمید. مرحوم علامه طباطبایی به رغم این‌که با استفاده از روش تفسیری قرآن به قرآن ، علم تفسیر را زنده کرده است، ولی در عمل از دیگر منابع تفسیرى نیز استفاده مى‌کند. براى نمونه، در تفسیر «ربَّنا و ابعَثْ فیهم رَسولا مِنهم» (بقره: 129)، با استفاده از روایات، رسول را به پیامبر اکرم(ص) تفسیر مى‌کند و نیز در تفسیر آیه 177 سوره بقره از سبب نزول بهره مى‌برد. /د103