اندیشمندی که به عرفان نگاهی فلسفی بخشید

به گزارش سرویس پیشخوان خبرگزاری رسا، استاد علامه محمدتقی جعفری مرداد ماه سال 1304 هجری شمسی در شهر تبریز متولد شد. نام پدرش کریم بود. ایـن مرد اگـرچه در هیچ مکتب و مدرسه‌ای درس نخوانده بود، ولی حافظه‌ای بسیار قوی داشت و غالب سخنان واعظان و خطیبان شهر را به شیوایی بیان می‌کرد.

محمدتقی نزد مادر مقدمات دروس و قرآن را آموخت. زمانی که به مدرسه رفت، او را به کلاس چهارم بردند. بعد از مدتی به خاطر تنگدستی خانواده ناگزیر دبستان را در میانه راه رها کرد و در پی یافتن درآمد به کسب و کار روی آورد. پدر ایشان، میرزا کریم از این وضع بسیار متأثر شد و تأکید کرد به دنبال درس برود. از این جهت وی و برادرش مقارن سال‌های پایانی جنگ جهانی دوم به مدرسه طالبیه تبریز رفتند و تحصیلات علوم دینی را نزد استادان آنجا پی‌گرفتند. تأمین هزینه زندگی، او را ناگزیر ساخته بود صبح‌ها به تحصیل بپردازد و بعد از ظهرها کار کند.

وی پس از تحصیلات عالیه علوم اسلامی در شهرهای تبریز، تهران، قم و نجف اشرف در محضر آیات عظام میرزا فتاح شهیدی، شیخ محمدرضا تنکابنی، شیخ کاظم شیرازی، سید عبدالهادی شیرازی، سید ابوالقاسم خویی و سید محسن حکیم، به تحصیل علوم گوناگون پرداخت.

علامه جعفـری در بـروز حالات عاطفـی و روش‌های اخلاقـی، به گـونه‌ای رفتار می‌کرد که در حالت تزاحم ایـن دو، بر حسب مقتضیات رفتار می‌کرد.

او در عرصه عمل نیز کرامت نفس داشت. آلایـش، ریب و ریا در او راهی نداشت و کینه کسی را به دل نمی‌گرفت. به تعبیر یکـی از شاگردان فاضلـش، شاهکار زندگـی ایـن متفکر، نحـوه زندگی‌اش بـود و در زمانه‌ای که تکبر و غرور، عده‌ای از اهل علم را فرا گرفته بود، آن بزرگـوار ساده زیست، شاخص و نماد یک عالـم دینی بـود که دیدارش اطمینان قلبی خاصی به افراد می‌داد.

علامه محمدتقی جعفری در ردیف اندیشمندانی شناخته می‌شود که لذت ترک لذایذ دنیـوی را چشید و برای درک حیات معنـوی درد حیات را لمـس کرد، رنج‌های طاقت فرسا را به جان خرید، ناملایمات را تحمل کرد، دیـو نفـس را کشت، جام آرزوها را شکست و در انتظار وصـول به حقیقت سر از پا نشناخت.

او به کاوش و پژوهشـی در کارگاه هستی مبادرت ورزید تا با کشف رمـوز آن، هویت خـویـش را جاویدان سازد. وجـود پـر فروغ ایـن فـرزانه به طـور مستمر گرمابخش و روشنگر محافل علمی و مجالـس درسی بـود. وی با عزمـی استوار و همتی راسخ جانـش را در دریای حکمت شست‌وشو داد و در راه ارتقای حیات تکاملی پای در میـدان عمل نهاد و نستـوه و خستگـی ناپذیـر پیشتـاز عرصه‌های علمـی و معرفتـی شد.
سرانجام این اندیشمند اسلامی روز ۲۵ آبان سال ۱۳۷۷ هجری شمسی مطابق با ۱۴۱۹ هجری قمری بر اثر بیماری به دیار باقی شتافت.

تا کنون بیش از هشتاد اثر از آثار استاد چاپ و منتشر شده‌اند. بعضی از ایتن تألیفات نظیر شرح مثنوی در 15 جلد مکرر تجدید چاپ شدند. تحت نظارت ایشان و طی 12 سال کاملترین کشف الابیات مثنوی مولوی در چهار جلد رحلی با عنوان «از دریا به دریا» منتشر شده است.

شرح و تفسیر بر نهج البلاغه‌ از آثار برجسته ایشان به شمار می‌رود که در 27 جلد آن به زبان فارسی چاپ و منتشر شده است. اثر برتر استاد جعفری، در زمینه بررسی و مقایسه افکار مولانا با فلسفه‌ها و جهان‌بینی‌های شرق و غرب «مولوی و جهان بینی‌ها» نام دارد.

در زمینه حقوق بشر و مقایسه آن با حقوق بشر در اسلام، کتاب مفصل و مشروحی به قلم ایشان منتشر شده که نظریات جدید آن در کنفرانس اسلامی طرح می‌کند. کتاب مذکور به زبان انگلیسی نیز ترجمه و چاپ شده است.

بیش از 60 کتاب و مقاله دیگر استاد علامه جعفری هنوز منتشر نشده‌اند که در آینده به طبع خواهند رسید. به این ترتیب مجموعه آثار منتشر نشده وی متجاوز از 150 عنوان است. کتاب‌های ایشان در زمینه‌های فقه، علوم سیاسی، روان‌شناسی، علوم تربیتی، معارف اسلامی، نظریه زیبایی و هنر در اسلام، مباحث فلسفی و کلامی، مشحون از آرا و نظریات ابتکاری و بدیع‌اند.

تاکنون ده‌ها نویسنده، محقق و متفکر از سراسر جهان با ایشان مذاکرات علمی داشتند که بیش از 50 مورد از این مذاکرات در دو جلد کتاب موسوم به تکاپوی اندیشه‌ها منتشر شده‌اند.

مکاتبات علمی علامه جعفری با برتراند راسل فیلسوف شهیر انگلیسی که طی آنها استاد جعفری به برخی از نظریات راسل انتقاد کرد، در بعضی از کتاب‌های وی نظیر نقد و بررسی افکار راسل، توضیح و بررسی مصاحبه راسل به طور مکرر به چاپ رسیده است. همچنین علامه کتابی با نام بررسی و نقد سرگذشت اندیشه‌ها حاوی تحلیل و نقد نظریات آلفرد نورث وایتهد، پدر منطق ریاضی که یکی از بزرگترین فلاسفه اروپا است، دارد.

کتابهایی به قلم وی در نقد و تحلیل فلسفه پوزیتیویستی و نئوپوزیتیویستی معاصر غرب چاپ و منتشر شده‌اند که از آن جمله می‌توان به شرح و نقد نظریات کانت، هگل، دکارت و دیوید هیوم اشاره کرد.

برخی از آثار فقهی، عرفانی و فلسفی علامه محمد تقی جعفری عبارتند از:
ـ طهارت اهل کتاب
ـ ذبایح اهل کتاب
ـ عدم انحصار زکات در موارد نه گانه
ـ قاعده لاضرر و لاضرار
ـ حلیت و حرمت گوشت انواع حیوانات
ـ حقوق حیوانات در فقه اسلامی
ـ کیفر سرقت در اسلام
ـ مقایسه حقوق بشر در اسلام و غرب
ـ بحثی درباره امر به معروف و نهی از منکر
ـ حرمت سقط جنین
ـ مسوولیت مدنی ناشی از جرم کودکان بزهکار در فقه و حقوق اسلامی
ـ حقوق جهانی بشر از دیدگاه اسلام و غرب (فارسی و انگلیسی)
ـ الرضاع
ـ جبر و اختیار
ـ برهان کمالی دکارت بر وجود خداوند
ـ ارتباط انسان و جهان
ـ ایده آل زندگی و زندگی ایده آل
ـ نقد نظریات دیوید هیوم در چهار موضوع فلسفی
ـ بررسی و نقد برگزیده افکار راسل
ـ زیبایی وهنر از دیدگاه اسلام
ـ حکمت اصول سیاسی اسلام (فلسفه سیاسی اسلام) این کتاب ترجمه و تفسیر فرمان مبارک حضرت امیر المؤمنین (ع) به مالک اشتر است.
ـ بررسی و نقد کتاب(سرگذشت اندیشه‌ها) که مهمترین کتاب آلفرد نورث وایتهد در فلسفه مغرب زمین به شمار می‌رود.
ـ پیام خرد؛‌ این کتاب حاوی تعدادی از سخنرانی‌های بین‌المللی است که به عنوان نمونه می‌توان به سخنان ایشان با عنوان(تقسیم‌بندی فلسفه‌ها) در دانشگاه آتن یونان اشاره کرد.
ـ فلسفه دین
ـ تحقیقی در فلسفه علم
ـ فلسفه و هدف زندگی
ـ فلسفه و نقد سکولاریزم
ـ مقدمه ای بر فلسفه
ـ مولوی و جهان بینی ها
ـ تعاون الدین و العلم
ـ الامر بین الامرین
ـ نهایت الادراک الواقعی بین الفلسفة القدیمة و الحدیثة
ـ آفرینش و انسان
ـ موسیقی از دیدگاه فلسفی و روانی
ـ عرفان اسلامی
ـ آیا شریعت طریقت و حقیقت با یکدیگر متفاوتند؟
ـ نیایش امام حسین (ع) در صحرای عرفان(به زبان فارسی و عربی)
ـ تفسیر و نقد و تحلیل مثنوی(15 جلد)
ـ حضرت علی(ع) و عرفان
ـ علل و عومال جذابیت سخنان مولوی
ـ آیا جنگ در طبیعت انسان است؟
ـ وجدان
ـ ترجمه و تفسیر نهج البلاغه(27 جلد)
ـ ترجمه کامل نهج البلاغه (1 جلد)
ـ انسان در دیدگاه قرآن
ـ مبدا اعلا
ـ امام حسین (ع) شهید فرهنگ پیشرو انسانیت
ـ شناخت انسان در تصعید حیات تکاملی
ـ علم از دیدگاه علی
ـ علم و دین در حیات معقول
ـ اخلاق و مذهب
ـ شناخت از دیدگاه علمی و قرآن
ـ سه شاعر (حافظ، سعدی، نظامی)
ـ حکمت و اخلاق و عرفان در شعر نظامی گنجوی (به زبان فارس و روسی)
ـ تحلیل شخصیت خیام (بررسی آرا فلسفی، ادبی، علمی و دینی)
ـ از دریا به دریا (کشف الابیات مثنوی مولوی در 4 جلد)
ـ عمل تجوید ذهن
ـ بحثی در قانون تعادل در روش تجزیه ای و ترکیبی
ـ دانش‌ها و ارزش‌ها در مجرای قوانین علمی
- انگیزش مدیریت در اسلام و نقد انگیزشهای معاصر
ـ فرهنگ پیرو ـ فرهنگ پیشرو
ـ طرحی برای انقلاب فرهنگی

برخی از مهمترین تألیفاتی که در سال‌های اخیر درباره شخصیت، اندیشه‌های و آثار علامه جعفری منتشر شده‌اند، عبارتند از:

ـ ابن سینای زمان، علامه جعفری زندگی نامه و خاطرات/ سیدمحمدرضا غیاثی کرمانی/ پارسایان/ 1381

ـ جاودان اندیشه، نگرشی نو و کامل به سرگذشت علمی و عملی علامه استاد محمدتقی جعفری تبریزی/ کریم فیضی تبریزی/ ساده/ 1383

ـ آفتاب حکمت، مجموعه خاطراتی از استاد علامه محمدتقی جعفری/ مجید محبوبی/ خادم الرضا(ع)/ 1383

ـ دعا و نیایش (از نگاه علامه جعفری و یکی از دانشمندان بزرگ مسیحی)/ سیدمحمدرضا غیاثی کرمانی/جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی / 1384

ـ اندیشه سیاسی علامه محمدتقی جعفری/ مرتضی یوسفی‌راد/ بوستان کتاب قم/ 1385

ـ فرهنگ پیرو فرهنگ پیشرو/ محمدتقی جعفری تبریزی / موسسه / 1386

ـ علم و دین در حیات معقول / محمدتقی جعفری تبریزی/ موسسه تدوین و نشر آثار استاد علامه محمد تقی جعفری / 1386

ـ شناخت انسان در تصعید حیات تکاملی/ محمد جعفری/ موسسه تدوین و نشر آثار استاد علامه محمد تقی جعفری / 1386

ـ علامه جعفری/ محمد ناصری/ مدرسه / 1386

ـ آفرینش و انسان/ /محمدتقی جعفری تبریزی/ موسسه تدوین و نشر آثار استاد علامه محمد تقی جعفری / 1386

ـ فلسفه و هدف زندگی / محمدتقی جعفری تبریزی/ موسسه تدوین و نشر آثار استاد علامه محمد تقی جعفری/ 1386

ـ قرآن، نماد حیات معقول/ محمدتقی جعفری تبریزی، کریم فیضی (به اهتمام)، علی جعفری (به اهتمام)/ موسسه تدوین و نشر آثار استاد علامه محمد تقی جعفری/ 1386

ـ امام حسین (ع) شهید فرهنگ پیشرو انسانیت/ محمدتقی جعفری تبریزی، سیدعلی جعفری (تهیه و تنظیم)/ به نشر، موسسه تدوین و نشر آثار استاد علامه محمد تقی جعفری / 1386

ـ در محضر حکیم علامه جعفری(مجموعه پرسش ها و پاسخ ها)/ علی جعفری (گردآورنده)، سیدمحمدرضا جوادی (گردآورنده)/موسسه تدوین و نشر آثار استاد علامه محمد تقی جعفری/ 1387

ـ آفاق مرزبانی(گفت‌و‌گوهایی با استاد علامه محمدتقی جعفری)/عبدالله نصری / سروش/ 1387

ـ سیری در اندیشه سیاسی و اجتماعی علامه محمدتقی جعفری/ اسماعیل پورجعفر / مرکز اسناد انقلاب اسلامی / 1387

ـ زندگی، تفکرات و آراء محمدتقی جعفری/ واحدتحقیق وپژوهش موسسه علامه جعفری (تهیه و تنظیم)/ موسسه تدوین و نشر آثار استاد علامه محمد تقی جعفری/ 1387

ـ دیدار با علی(ع)؛ سیری در تفسیر نهج البلاغه علامه محمدتقی جعفری/ کریم فیضی/ یاران علوی/ 1387

ـ‌موسیقی از دیدگاه فلسفی و روانی/ محمدتقی جعفری تبریزی/ موسسه تدوین و نشر آثار استاد علامه محمد تقی جعفری/ 1387


ـ حیات معقول / محمدتقی جعفری تبریزی، عبدالله نصری (تهیه و تنظیم)، علی جعفری (به اهتمام) / موسسه تدوین و نشر آثار استاد علامه محمد تقی جعفری/ 1387

ـ فکرواره مثنوی؛ فهرست تفصیلی تفسیر و نقد و تحلیل مثنوی / محمدتقی جعفری، علی جعفری (زیرنظر)، مهین فرخی (مصحح) / موسسه تدوین و نشر آثار استاد علامه محمد تقی جعفری / 1387

ـ عرفان اسلامی/ محمدتقی جعفری تبریزی، کریم فیضی (به اهتمام)، علی جعفری (به اهتمام)، شهرام تقی زاده انصاری (به اهتمام)/ موسسه تدوین و نشر آثار استاد علامه محمد تقی جعفری / 1387

ـ عوامل جذابیت سخنان مولوی/ محمدتقی جعفری تبریزی / موسسه تدوین و نشر آثار استاد علامه محمد تقی جعفری / 1387

ـ نیایش امام حسین (ع) در صحرای عرفات/ محمدتقی جعفری تبریزی / موسسه تدوین و نشر آثار استاد علامه محمد تقی جعفری/ 1387.  /د103