مروری بر اعمال سیزده گانه حاجیان در موسم حج

به گزارش سرویس پیشخوان خبرگزاری رسا، حج از احکام مهم عبادی ـ سیاسی اسلام و یکی از فروع آن است. این فریضه الهی در عین حال خصوصیاتی دارد که منحصر به فرد است و آن را بر دیگر احکام اسلامی، برتری داده است، خداوند در قرآن می فرماید: وَأَذِّنْ فِی النّاسِ بِالْحَجِّ یَأتُوکَ رِجالا وَعَلی کُـلِّ ضامِر یَأْتِیْـنَ مِنْ کُـلِّ فَجٍّ عَمیق ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْیُوْفُوا نُذُورَهُمْ وَلْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیْقِ ( الحجّ 29 ـ 27 ) و در میان مردم انجام مناسک حج را صدا زن تا از هر سو مردم پیاده و سواره، از راه دور و نزدیک به سوی تو آیند. سپس مناسک حج را به انجام رسانند و به نذرهای خود وفا کنند و به طواف خانه عتیق بپردازند

حج ضمن این‌که عملی عبادی است، سیاسی نیز هست و نه تنها عبادی ـ سیاسی که عملی است اجتماعی ـ اسلامی؛ به گونه‌ای که جهان را به خود متوجه می‌سازد؛ چراکه مسلمانان، با ملیتها و رنگها و زبانهای مختلف از سراسر این کره خاکی در یک جا جمع می‌شوند، همگی یک شعار سر می‌دهند و یک هدف را دنبال می‌کنند؛ بنابراین، می‌توان حج را رستاخیز اسلامی نام نهاد.

هم‌چنین حج، با توجه به گستردگی ابعاد و ویژگی خاصش، از اسرار باطنی فراوانی برخوردار است؛ به طوری که هیچ یک از اعمال دیگر، به این گستردگی نیست و باطن هیچ یک به باطن حج نمی‌رسد.

حج همان‌گونه که توحید، نبوت، امامت و معاد را دارد، نماز، روزه، جهاد، تولّی و تبری و نیز دیگر امور، همانند خلوت و جلوت، ذکر و تفکر، سکوت و فریاد، عزلت و اجتماع و ظاهر و باطن، همه را دارد و در یک کلام می‌توان گفت که حج بخشی از آثار فقهی، فلسفی، اخلاقی، عرفانی و... را به خود اختصاص داده است.

تمام اعمال حج از احرام تا رمی جمرات، از عبادات است و مانند نماز و سایر عبادات باید به قصد قربت و اطاعت امر خداوند انجام شود. وقتی انسان برای اعمال حج محرم شد، انجام تعدادی از کارها بر او حرام می‌شود.

اولین عمل از اعمال حج، مانند اعمال عمره با احرام و نیت حج تمتع آغاز می‌شود. زائران بیت‌الله‌الحرام به دلیل کثرت جمعیت و شلوغی راه که احتمال نرسیدن به موقع به عرفات است، روز هشتم در شهر مکه (مستحب است در حجر اسماعیل یا نزد مقام ابراهیم محرم شوند) مُحرم می‌شوند و به عنوان دومین عمل از اعمال حج شب عرفه به عرفات می‌روند، هرچند اگر روز نهم هم مُحرم شوند و بروند و پیش از ظهر روز نهم به عرفات برسند، مانع ندارد. لکن تأخیر وقوف از اوّل وقت به اندازه خواندن نماز ظهر و عصر و مقدمات آن اشکال ندارد. وقوف به عرفات و سایر اعمال حج ـ به جز طواف و نماز ـ به طهارت (وضو یا غسل) نیاز ندارد، ولی مستحب است. در عرفات، کار دیگری به جز بودنِ در این مکان واجب نیست، ولی مستحبات بسیاری دارد، و از بهترین مکان‌ها برای استجابت دعاست و بهترین دعاها در آن دعای معروف ابا عبدالله الحسین(علیه‌السلام) و امام زین‌العابدین (علیه السلام) است.

 وقوف در مشعرالحرام، سومین عمل از اعمال حج است که طی آن زائران بعد از مغرب روز نهم ذی‌الحجه (شب عید قربان) از عرفات خارج می‌شوند و برای انجام عملی دیگر از اعمال حج به طرف مشعرالحرام (مُزدلفه) حرکت می‌کنند.

وقتی حاجیان به مشعرالحرام رسیدند، وقت وقوف، از طلوع فجر عید قربان است تا طلوع خورشید و احتیاط آن است که از وقت رسیدن به مشعر در شب قصد وقوف کند.

در مشعر به جز ماندنِ در آنجا کار دیگری واجب نیست؛ گر چه مستحبات بسیاری دارد و از جمله آنها ذکر الهی گفتن و جمع‌آوری سنگریزه برای رمی جمرات است.

رمی جمره عقَبه،‌ چهارمین عمل از اعمال حج است که پس از طلوع آفتاب روز دهم ذی‌الحجه (عید قربان) حجاج برای انجام بقیه اعمال حج از مشعرالحرام بیرون می‌آیند و روانه مِنا (سرزمینی واقع بین دو رشته کوه، نزدیک مشعرالحرام) می‌شوند و اولین عمل از اعمال منا را که رمی جمره عقبه است انجام می‌دهند.

در آخر منا سه ستون سنگی وجود دارد که اولین ستون، «جمره اُولی» و دومین آنها «جمره وُسطی» و سومی را «جمره عُقبی یا عَقَبه» می‌نامند؛ بنابراین اولین کار واجب در روز عید قربان زدن هفت عدد ریگ به جمره عقبه است.

هفت سنگ باید به ستون بخورد، ولی لازم نیست پشت سر هم باشد، پس اگر دو عدد به ستون بخورد و سومی نخورد و چهارمی بخورد، تنها سه عددی که به ستون خورده به حساب می‌آید، و اگر شک کند هفت عدد خورده یا نه، باید به قدری بزند تا یقین کند هفت عدد به جمره خورده است.

در رمی جمره سنگ‌ریزه‌ها باید زیاد بزرگ یا ریز نباشد؛ بلکه به اندازه‌ای باشد که به آن ریگ بگویند، از منطقه حرم باشد مثلا مشعرالحرام، منی یا شهر مکه، قبلا برای رمی از آن استفاده نشده باشد و مباح باشد(غصبی نباشد).

البته بانوان، کودکان، بیماران و پیرمردان می‌توانند، شب عید قربان پس از نصف شب و قبل از اذان از مشعرالحرام خارج شوند و اگر نمی‌توانند رمی جمره را در روز انجام دهند، می‌توانند همان شب رمی جمره عقبه را انجام دهند.

این حکم برای بانوان، مخصوص رمی روز عید قربان است؛ ولی در روزهای یازدهم و دوازدهم تنها در صورتی که از رمی در روز ناتوان باشند، می‌توانند در شب اعمال را انجام دهند.

 قربانی‌کردن پنجمین عمل از اعمال حج است. حجاج پس از سنگ زدن به جمره عَقبه، برای انجام یکی دیگر از واجبات حج، به قربانگاه می‌روند و یک شتر، یا گاو، یا گوسفند قربانی می‌کنند.

ذبح یک حیوان برای چند نفر حاجی کفایت نمی‌کند و یک حیوان کمترین چیزی است که باید ذبح کرد، اما هر چه بیشتر ذبح کنند افضل است؛ البته حیوان قربانی شرایطی دارد و باید سالم باشد( مریض نباشد)، معیوب و ناقص‌العضو نباشد، کوری یا لنگی واضح نداشته باشد، دُم بریده نباشد، گوش بریده و شاخ شکسته نباشد، لاغر نباشد، اخته نشده باشد( بیضه‌هایش را بیرون نیاورده باشند) و سنش کامل باشد، اگر میش است یک سال آن و اگر بز است دو سال آن کامل شده باشد.

اگر حاجی پس از ذبح شک کند و حتی اگر احتمال دهد که حیوان ناقص بوده یا سایر شرایط را نداشته اعتنا نکند و کسی که حلق یا تقصیر نکرده و حتی برای خود حیوانی را ذبح نکرده، می‌تواند برای دیگری ذبح کند.

حلق یا تقصیر ششمین عمل از اعمال حج است که تا روز سیزدهم ذی حجه است، گرچه احتیاط واجب آن است که روز عید انجام شود؛ به‌گونه‌ای که پس از قربانی، حاجی باید حلق کند، یعنی موهای سر خود را بتراشد، یا تقصیر کند، یعنی مقداری از مو و ناخن خود را بچیند.

با انجام این عمل تمام محرمات احرام بر او حلال می‌شود، به جز حرام بودن زن و مرد بر یکدیگر و استفاده از بوی خوش، که آنها هم با انجام بقیه اعمال حلال خواهد شد و در برخی موارد صید نیز حرام است؛ بنابراین، پس از تراشیدن سر یا تقصیر می‌تواند لباس احرام را بیرون آورد و لباس معمولی خود را بپوشد.

مردانی که سال اول حج آنهاست، بنا بر احتیاط واجب باید سر بتراشند و تقصیر کفایت نمی‌کند، ولی افرادی که بار اول آنها نیست می‌توانند تقصیر کنند یا سر بتراشند.

اگر حاجی برای قربانی به کسی وکالت دهد، تا وکیل او قربانی نکرده، نمی‌تواند حلق یا تقصیر کند؛ بنابراین کسانی که خود به قربانگاه نمی‌روند، باید صبر کنند تا به آنها اطلاع داده شود که قربانی انجام شده و پس از اطمینان به ذبح شدن حیوان حلق یا تقصیر کنند.

کسی که خودش حلق یا تقصیر نکرده، نمی‌تواند موی شخص دیگری را بچیند یا بتراشد.

طـواف حج هفتمین عمل از اعمال حج است که پس از انجام اعمال مِنا در روز عید قربان، حاجی باید بار دیگر برای انجام پنج عمل از اعمال حج به مکه برگردد؛ گرچه وقت این اعمال تا پایان ماه ذی‌الحجه است و می‌تواند در مِنا بماند برای بقیه اعمالی که در مِنا شب‌ها و روزهای یازدهم و دوازدهم انجام می‌شود و بعدازظهر روز دوازدهم از منا خارج شود و برای بقیه اعمال به مکه بیاید.

اما پنج عملی که در مکه باید انجام شود، عبارتند از: طواف حج(هفتمین عمل حج)، نماز طواف حج(هشتمین عمل حج)، سعی بین صفا و مروه(نهمین عمل حج)، طواف نساء(دهمین عمل حج) و نماز طواف نساء(یازدهمین عمل حج).

احکام طواف

1 - کیفیت طواف حج به مانند طواف عمره تمتع است بدون هیچ تفاوت، مگر در نیت که در اینجا باید به نیت طواف حج بجا آورد.

2 ـ طواف را باید از مقابل گوشه‌ای از کعبه که حجرالاْسود در آن است آغاز کند و در همان جا به پایان ببرد.

3 ـ خانه کعبه، در حال طواف باید در طرف چپ طواف کننده باشد؛ بنابراین اگر در حال حرکت رو به کعبه باشد، یا عقب عقب برود صحیح نیست.

4 ـ انسان باید همان‌طور که همه مسلمانان طواف می‌کنند ـ بدون دقّتهای اهل وسوسه ـ طواف را از مقابل حجرالاسود شروع کند و ادامه دهد و ایستادن مقابل حجرالاسود در هر دور لازم نیست.

5 ـ طواف‌کننده باید به دور «حجرِ اسماعیل» (فضایی است بین کعبه و دیواری نیم دایره به عرض حدود 10 متر که از زاویه شمالی تا زاویه غربی کعبه امتداد دارد. هرگاه باران بر بام کعبه ببارد، از ناودان رحمت در این فضا می‌ریزد، اینجا مدفن حضرت اسماعیل(علیه السلام) و مادرش هاجر و پیامبران بسیاری است) هم بگردد؛ یعنی در هنگام طواف، داخل «حِجر» نرود.

6 - برای مطاف حدی وجود ندارد و تا هر جای مسجدالحرام که طواف در آن طواف کعبه صدق کند، طواف مجزی است، بلی مستحب است که اگر اضطرار و ازدحام نباشد، فی ما بین کعبه و مقام ابراهیم انجام دهد.

7 ـ اگر انسان بر اثر بیماری یا پیری یا زیادی جمعیت نتواند در این محدوده طواف کند، طواف در خارج این حد اشکال ندارد.

8 ـ طواف‌کننده باید با طهارت طواف کند؛ یعنی با وضو باشد و غسلی برعهده او نباشد و نیز بدن و لباس وی پاک باشد؛ همان‌گونه که نماز می‌خواند.

نماز طواف حج به عنوان هشتمین عمل از اعمال حج پس از انجام طواف حج انجام می‌شود و حاجی باید دو رکعت نماز، به نیت نماز طواف حج بخواند.

کیفیت نماز طواف حج نیز به مانند نماز طواف عمره تمتع و دو رکعت است و فقط نیت در اینجا باید نیت نماز طواف باشد؛ البته حمد و سوره را می‌تواند بلند یا آهسته بخواند.

نماز طواف حج باید بعد از طواف و قبل از سعی انجام شود و کافی است در هر نقطه‌ای که عرفا بگویند پشت مقام است؛ گرچه از مقام دور باشد نماز را بخواند.

بر تمام افراد بالغ و عاقل واجب است که نمازها را به طور صحیح یاد بگیرند تا تکلیف الهی را درست انجام دهند. به خصوص کسی که قصد عمره یا حج دارد باید نماز خود را تصحیح کند، تا تمامی نمازها که از جمله آن‌ها نماز طواف است، به طور صحیح انجام شود.

بنا بر احتیاط واجب باید پس از طواف، نماز طواف را زود به جا آورد؛ به طوری که مردم نگویند بین آنها فاصله ایجاد شده است.

هم‌چنین جایز است نماز طواف مستحب را هر جای مسجدالحرام که بخواهد به‌جا آورد.

 سعی بین صفا و مروه نهمین عمل از اعمال حج به‌شمار می‌آید؛ به‌گونه‌ای که پس از انجام نماز طواف حج، باید هفت مرتبه فاصله بین «صفا» و «مروه» را که امروز به صورت سالنی ساخته شده و کنار مسجدالحرام قرار دارد، بپیماید.

حجاج باید با نیت سعی حج از «صفا» آغاز کنند و به «مروه» ختم کنند. پیمودن فاصله «صفا» تا «مروه» یک مرتبه و برگشتن از «مروه» به «صفا» مرتبه دوم به حساب می‌آید؛ بنابراین هفت شَوْطِ (در لغت به معنای نهایت دویدن تا هدف و در اینجا به معنی یک بار دور زدن اطراف کعبه و یک بار پیمودن فاصله صفا تا مروه، یا مروه تا صفاست) سعی بر «مروه» ختم می‌شود.

نشستن و استراحت کردن و رفع خستگی بر صفا و مروه و در بین آنها جایز است و اگر در بین سعی باشد، باید از همان‌جا که سعی را قطع کرده است، ادامه دهد.

سعی بین صفا و مروه لازم نیست با وضو و طهارت انجام شود؛ گرچه احتیاط مستحب است.

سعی در طبقه دوم، چون بالاتر از دو کوه است اشکال دارد.

طواف نساء نیز دهمین عمل از اعمال حج است که پس از انجام سعی باید هفت مرتبه به نیت طواف نساء دور خانه کعبه که در مسجدالحرام است بگردد.

طواف نساء و نماز آن به مردان اختصاص ندارد، بلکه بر تمام کسانی که حج به جا می‌آورند واجب است؛ البته پس از سعی لازم نیست فوراً طواف نساء را به‌جا آورد و تأخیر انداختن آن حتی تا چند روز بعد هم اشکال ندارد.

در طواف نساء هم باید از حجرالاْسوَد آغاز کرد و در همان جا به پایان برد و باقی اعمال را نیز همانند طواف حج به عمل آورد.

 پس از طواف نساء، حاجی باید نماز طواف نساء را به عنوان یازدهمین عمل از اعمال حج به‌جا آورد.

کیفیت نماز طواف نساء نیز دو رکعت و پشت مقام ابراهیم است.

پس از انجام نماز طواف نساء زن بر مرد و مرد بر زن که به واسطه احرام، حرام شده بود، حلال می‌شود.

 یکی دیگر از واجبات حج، بیتوته (ماندن در شب) در مِنا است که دوازدهمین عمل از اعمال حج به حساب می‌آید؛ به نحوی که تمام حجاج، چه آن‌ها که برای اعمال بعد از منا به مکه رفته‌اند و چه آن‌ها که به مکه نرفته‌اند و در مِنا مانده‌اند، باید شب یازدهم ذی حجه و شب دوازدهم را از غروب آفتاب تا نیمه‌شب، با قصد قربت در منا باشند؛ بنابراین آنها که به مکه رفته‌اند باید قبل از غروب به منا برگردند؛ البته برای بیماران و پرستاران آنها و دیگر کسانی که ماندن در آنجا برایشان مشقت داشته باشد، کسانی که در مکه تمام شب از اول آن تا صبح به عبادت خدا مشغول باشند و کار دیگری به جز کارهای ضروری نکنند و کسانی که ترس آن دارند که اگر در منا بمانند اموالی از آنها در مکه از بین می‌رود، ماندن در منا واجب نیست.

کسی که بیتوته در منا را ترک کند، باید برای هر شب یک گوسفند قربانی کند، اما بر کسی که تمام شب را در مکه به عبادت مشغول بوده، کفاره واجب نیست.

 رمی جمرات سه گانه سیزدهمین عمل از اعمال حج است که در روز یازدهم و دوازدهم ذی‌الحجه حجاج باید به هر یک از سه ستون هفت عدد سنگ بزنند.

وقت رمی از طلوع آفتاب تا غروب است و رمی در شب جایز نیست ( مگر کسی که عذر داشته باشد و نتواند در روز رمی کند) و اگر مثلاً روز یازدهم، رمی را ترک کرد، باید فردای آن روز قبل از رمی همان روز، رمی روز گذشته را قضا کند.

حاجی ابتدا باید به جمره اولی سنگ بزند و سپس به وسطی و بعد از آن به جمره عقبه.

در روز دوازدهم ذی حجه، بعد از ظهر شرعی حجاج می‌توانند از مِنا خارج شوند، ولی چنانچه کسی آن روز از مِنا نرود تا آفتاب غروب کند، باید شب سیزدهم را نیز در منا بماند و روز سیزدهم جمرات سه‌گانه را رمی کند.

و حال آن‌که حج برای نزدیک شدن و اتصال انسان به صاحب‌ خانه است و حج تنها حرکات و اعمال و لفظ‌ها نیست و با کلام و لفظ و حرکت خشک انسان به خدا نمی‌رسد. حج کانون معارف الهی است که از آن، محتوای سیاست اسلام را در تمامی زوایای زندگی باید جست‌وجو کرد. حج پیام‌آور ایجاد و بنای جامعه‌ای به دور از رذائل است.

حج تجلّی و تکرار همه صحنه‌های عشق‌آفرین زندگی یک انسان و یک جامعه متکامل در دنیاست و مناسک حج مناسک زندگی است و از آنجا که جامعه اسلامی از هر نژاد و ملّتی باید ابراهیمی شود تا به خیل امت محمد ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ پیوند خورد و یکی و ید واحده شود، حج تنظیم و تمرین و تشکل این زندگی توحیدی است.

به گزارش حج، حج عرصه نمایش و آیینه سنجش استعدادها و توان مادی و معنوی مسلمانان است. حج بسان قرآن است که همه از آن بهره‌مند می‌شوند ولی اندیشمندان و غواصان و دردآشنایان امت اسلامی اگر دل به دریای معارف آن بزنند و از نزدیک شدن و فرو رفتن در احکام و سیاستهای اجتماعی آن نترسند، از صدف این دریا گوهرهای هدایت و رشد و حکمت و آزادگی را بیشتر صید خواهند کرد و از زلال حکمت و معرفت آن تا ابد سیراب خواهند شد./د103