یادداشت؛
مردمسالاری در اندیشه اسلامی
اندیشه اسلامی نوعی مردمسالاری را تبیین میکند که ریشه در اصول اخلاقی، عدالتمحور و مشارکتجویانه دارد و مشارکت مردم را عنصری اساسی در اداره امور جامعه میداند.
به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، در تاریخ معاصر ایران، همهپرسی ۱۲ فروردین سال ۱۳۵۸ نقطه عطفی در تعیین ساختار نظام سیاسی کشور بود. همانگونه که استاد معظم، علامه مصباح یزدی اشاره فرمودند، ملت ایران با حضوری پرشور و با اکثریتی قاطع معادل ۹۸.۲ درصد، اصل تاسیس «جمهوری اسلامی» را تایید کردند. این رویه، چنان که میتوان استنباط کرد، نمادی از مردمسالاری در معنای حقیقی آن است؛ یعنی مردم در تعیین سرنوشت خود و ساختار حکومت نقش مستقیمی داشته و خواستار حاکمیت اسلام بر جامعه خود شدند. (۱۳۸۲/۰۳/۰۸)
از منظر شرع مقدس اسلام نیز، اصول مردمسالاری و مشارکت عمومی در حکومت تایید شده است. قرآن کریم در آیات متعددی به اهمیت مشورت و رایگیری مردم تصریح دارد؛ مانند آیه ۳۹ سوره شوری که میفرماید: «وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ» (و در کارها با آنان مشورت کن). این آیه بهوضوح بر مشارکت مردم و مشورت در امور حکومتی تاکید دارد که اساس یک نظام مردمسالار است و این اکثریت بدون قیود ایمان، عمل صالح و تقوا یک معیار ارزشی نیست.
در روایات اهل بیت(علیهمالسلام) نیز به نقش مردم در تعیین سرنوشت خود تأکید شده است. امام علی (علیهالسلام) در نامه خود به مالک اشتر میفرماید: «بدان که مردم داری، سنگبنای حکومت است» و نیز «حاکمی که از مردم جدا شود، حکومتش دوام نخواهد داشت».
حضرت امیرمؤمنان (علیهالسّلام) نیز به اکثریت متقی و مؤمن بههمین جهت توجه دارد که میتواند کارایی بیشتری از خود نشان دهد؛ از اینرو میفرماید: همواره با جمعیتهای بزرگ باشید؛ چرا که دست خدا با جماعت است و از تفرقه بپرهیزید، چرا که انسان تکرو طعمه شیطان است؛ همانگونه که گوسفند تکرو طعمه گرگ میشود[امام علی (علیهالسلام) نهجالبلاغه، ص۲۸۷، صبحی صالح، خطبه ۱۲۷.] در اینجا حضرت به «دست خدا» اشاره میدارد که نمیتواند در کنار کافر باشد بلکه دست خدا همواره با اهل ایمان است ولی این دست در صورتی که با اکثریت مؤمنان است کارایی بیشتری را نشان میدهد و موجب حفظ انسان میشود؛ زیرا جماعت مؤمن با امر به معروف و نهی از منکر و آیینه بودن افراد انسانی را به سوی کمال میکشاند و از شرّ شیطان در امان میدارد.
این مجموعه آموزهها نشان میدهد در نگاه امام، حکومت نه بر مردم، بلکه با مردم و در کنار آنان معنا پیدا میکند.
در منابع دینی، نقش مردم تنها در مشارکت خلاصه نمیشود؛ بلکه پذیرش مسئولیت اجتماعی، مطالبه عدالت، و نگاه نقادانه سازنده نیز بخشی از این مردمسالاری مورد توجه اسلام است. از منظر دینی، جامعهای پویاست که مردم آن در قالب مشورت، انتخاب، نظارت و مشارکت، در سرنوشت خویش دخیلاند و این فرآیند به رشد جمعی و تقویت عقل اجتماعی منتهی میشود.
بر این اساس، میتوان گفت که اندیشه اسلامی نوعی مردمسالاری را تبیین میکند که ریشه در اصول اخلاقی، عدالتمحور و مشارکتجویانه دارد و مشارکت مردم را عنصری اساسی در اداره امور جامعه میداند.
بنابراین، واقعه تاریخی همهپرسی ۱۳۵۸ که با رای اکثریت قریب به اتفاق مردم تبلور یافت، نه تنها نشانه بارز نهادینه شدن مردمسالاری است، بلکه نمایانگر اجرای اراده عمومی و مشروعیتبخشی به حکومت اسلامی از طریق رای مردم است. این به معنای تحقق مفهوم دموکراسی منطبق با ارزشهای دینی است که در آن آزادی، عدالت، و مشارکت مردم محوریت دارد.
از این منظر میتوان گفت که نظام جمهوری اسلامی ایران با پشتوانه رای مستقیم مردم در همهپرسی ۱۳۵۸، نمونهای بارز از آمیختگی مردمسالاری با مبانی دینی است و این دو مقوله نه در تضاد بلکه در تکمیل همدیگر بهسر میبرند.
حامد میرزاخان، پژوهشگر مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی و امام جمعه شهرستان فیروزه
ارسال نظرات