بحران ستون پنجم؛ از جاسوسی تا ترور

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا در خراسان، حجت الاسلام دکتر محمدحسین ندافان، دانشجوی دکتری حقوق بین الملل در یادداشتی به موضوع امنیت ملی و چالش ها و تهدیدات در این زمینه نظیر جاسوسی و ترور پرداخت.

متن این یادداشت از قرار زیر است:

مفهوم ستون پنجم که در ابتدا به شبکه‌های مخفی هواداران یک قدرت خارجی در دوران جنگ اشاره داشت، امروزه به یکی از چالش‌برانگیزترین و پیچیده‌ترین تهدیدات علیه امنیت ملی و بین‌المللی تبدیل شده است. ریشه تاریخی این اصطلاح به جنگ داخلی اسپانیا (۱۹۳۶-۱۹۳۹) بازمی‌گردد، جایی که ژنرال امیلیو مولا، فرمانده نیروهای ملی‌گرا، ادعا کرد که علاوه بر چهار ستون نظامی مهاجم به مادرید، یک «ستون پنجم» پنهان از هواداران او در داخل شهر در حال فعالیت برای براندازی حکومت جمهوری‌خواه است. این استعاره، به سرعت جای خود را در ادبیات نظامی و امنیتی باز کرد و به نمادی از عملیات پنهان، نفوذ و ایجاد بی‌ثباتی از درون بدل گشت. در دنیای امروز، با گسترش فنّاوری‌های ارتباطی و پیچیدگی روابط بین‌الملل، ستون پنجم دیگر صرفاً محدود به جاسوسی نظامی نیست، بلکه دامنه آن به عملیات سایبری، جنگ روانی، نفوذ سیاسی و حتی تسهیل اقدامات تروریستی نیز گسترش یافته است، که این امر بحران ناشی از آن را عمیق‌تر و فراگیرتر ساخته است.

مفهوم‌شناسی ستون پنجم

ریشه‌یابی تاریخی اصطلاح «ستون پنجم» به طور مستقیم به جنگ داخلی اسپانیا و اظهارات ژنرال امیلیو مولا در سال ۱۹۳۶ در مورد فعالیت هواداران مخفی خود در مادرید بازمی‌گردد. این مفهوم، به سرعت فراتر از کاربرد اولیه نظامی خود رفت و برای توصیف شبکه‌های پنهانی از عوامل نفوذی، جاسوسان، و هواداران یک قدرت خارجی یا یک ایدئولوژی خاص به کار رفت که از داخل مرزهای یک کشور، علیه دولت یا منافع آن کشور فعالیت می‌کنند. ویژگی‌های کلیدی ستون پنجم عبارتند از: 1.پنهان‌کاری و مخفی‌کاری که اعضای ستون پنجم هویت واقعی خود را پنهان می‌کنند و اغلب در موقعیت‌های ظاهراً عادی در جامعه (مانند کارمندان دولتی، فعالان اجتماعی، یا حتی شهروندان عادی) نفوذ کرده‌اند. 2.وابستگی به دشمن خارجی: فعالیت‌های ستون پنجم همواره در راستای منافع یک بازیگر خارجی (دولت، سازمان اطلاعاتی، یا گروه تروریستی) صورت می‌گیرد و این بازیگر خارجی، هدایت، تأمین مالی یا حمایت لجستیکی لازم را فراهم می‌کند.3. اقدام از درون مرزهای خودی: مهم‌ترین وجه تمایز ستون پنجم، انجام اقدامات خصمانه از داخل خاک کشوری است که هدف قرار گرفته است، که این امر کشف و مقابله با آن را به مراتب دشوارتر می‌سازد. ستون پنجم را باید از مفاهیم مشابهی چون جاسوسی صرف (که هدف آن جمع‌آوری اطلاعات است) و شورش داخلی (که معمولاً ماهیت خودجوش یا با حمایت داخلی دارد) متمایز کرد. ستون پنجم، ترکیبی از نفوذ، جاسوسی و عملیات پنهان با هدف براندازی یا تضعیف ساختار قدرت داخلی، و همواره تحت هدایت یک نیروی خارجی صورت می‌گیرد.

حقوق بین‌الملل و مسئولیت دولت‌ها

در حالی که ابعاد بین‌المللی و حقوقی پدیده ستون پنجم پیچیده است، نظام حقوقی ایران با درک عمیق از خطرات ناشی از جاسوسی و نفوذ، قوانین سختگیرانه‌ای را برای مقابله با این تهدیدات وضع کرده است. ماده ۵۰۱ قانون مجازات اسلامی، همکاری با دول متخاصم و ارائه اطلاعات سری به دشمن را جرم‌انگاری کرده و مجازات‌های حبس از یک تا ده سال را برای آن در نظر گرفته است. گام بلندتر حقوقی_سیاسی مجلس شورای اسلامی آنجا درخشید که قانون تشدید مجازات جاسوسی و همكاری با رژیم صهیونیستی و كشورهای متخاصم علیه امنیت و منافع ملی را در ششم مهر 1404 به تصویب رساند. این چارچوب قانونی، نشان‌دهنده عزم جدی ایران در برخورد با عواملی است که امنیت ملی و منافع کشور را از درون تهدید می‌کنند. پیچیدگی‌های ناشی از فعالیت‌های ستون پنجم و ارتباط آن با تروریسم بین‌المللی، پرسش‌های حقوقی مهمی را در حوزه حقوق بین‌الملل مطرح می‌سازد، به ویژه در مورد مسئولیت دولت‌ها در قبال این‌گونه اقدامات. حقوق بین‌الملل عرفی و معاهدات بین‌المللی، چارچوب‌هایی را برای مقابله با تهدیدات علیه صلح و امنیت بین‌المللی، از جمله اقدامات تروریستی و دخالت‌های پنهانی دولت‌ها، فراهم می‌کنند. مبانی مهمی که باید آنها را مورد مداقه قرار داد به شرح ذیل است:

1.  اصل عدم مداخله (Non-Intervention): این اصل بنیادین حقوق بین‌الملل، که در منشور ملل متحد نیز منعکس شده است، هرگونه مداخله یک دولت در امور داخلی یا خارجی دولت دیگر را منع می‌کند. حمایت یا سازماندهی فعالانه ستون پنجم توسط یک دولت برای انجام اقدامات تروریستی یا براندازانه در کشور دیگر، نقض صریح این اصل محسوب می‌شود.

2.  مسئولیت بین‌المللی دولت‌ها: بر اساس قواعد مسئولیت بین‌المللی دولت‌ها (که عمدتاً در "مواد مسئولیت بین‌المللی دولت‌ها" کمیسیون حقوق بین‌الملل تدوین شده است)، دولتی که اعمال یا اعمال منتسب به آن، نقض تعهدات بین‌المللی‌اش تلقی شود، مسئول جبران خسارت وارده است.

اگر ثابت شود که یک دولت، ستون پنجم را برای انجام حملات تروریستی یا اقدامات مشابه علیه دولت دیگر هدایت، کنترل یا تأمین مالی کرده است، آن دولت مسئولیت بین‌المللی خواهد داشت. این مسئولیت می‌تواند شامل وظیفه توقف عمل متخلفانه، ارائه تضمین‌های عدم تکرار، و جبران کامل خسارات وارده باشد.

3.  مبارزه با تروریسم: کنوانسیون‌ها و قطعنامه‌های متعددی در چارچوب سازمان ملل متحد و سازمان‌های منطقه‌ای، به مبارزه با تروریسم اختصاص یافته‌اند. این اسناد، دولت‌ها را ملزم می‌کنند که از تبدیل قلمرو خود به پایگاهی برای فعالیت‌های تروریستی جلوگیری کنند و با همکاری یکدیگر، عاملان تروریسم را تحت پیگرد قانونی قرار دهند. در مواردی که یک دولت به طور فعال از ستون پنجم برای تسهیل تروریسم استفاده می‌کند، همکاری بین‌المللی برای مقابله با این تهدید تشدید خواهد شد.

4.  حق دفاع مشروع: در شرایطی که یک دولت شواهد متقنی دال بر استفاده یک دولت دیگر از ستون پنجم برای حملات مسلحانه یا تروریستی علیه خود داشته باشد، ممکن است حق دفاع مشروع (ذیل ماده ۵۱ منشور ملل متحد) برای آن دولت محفوظ باشد. البته توسل به زور در قالب دفاع مشروع، نیازمند رعایت اصول تناسب و ضرورت است و باید محدود به دفع حمله باشد.

5.  چالش اثبات: یکی از بزرگترین چالش‌ها در اعمال قواعد حقوق بین‌الملل علیه دولت‌هایی که از ستون پنجم استفاده می‌کنند، اثبات قاطعانه این دخالت است. ماهیت پنهانی فعالیت‌های ستون پنجم، جمع‌آوری شواهد قابل قبول در عرصه بین‌المللی را بسیار دشوار می‌سازد. در این موارد، همکاری‌های اطلاعاتی میان دولت‌ها و همچنین سازوکارهای حل اختلاف بین‌المللی نقش حیاتی ایفا می‌کنند.

در مجموع، حقوق بین‌الملل چارچوب‌های مشخصی برای مسئولیت‌پذیر دانستن دولت‌ها در قبال حمایت یا استفاده از ستون پنجم برای اهداف خصمانه و تروریستی ارائه می‌دهد، اما اجرای مؤثر این قواعد مستلزم غلبه بر چالش‌های اثباتی و تقویت همکاری‌های بین‌المللی است.

ستون پنجم و تروریسم بین‌المللی

ارتباط میان پدیده ستون پنجم و تروریسم بین‌المللی، یکی از پیچیده‌ترین و خطرناک‌ترین ابعاد این تهدید محسوب می‌شود. در حالی که ستون پنجم در معنای اولیه خود بیشتر بر جاسوسی، نفوذ و ایجاد بی‌ثباتی متمرکز بود، با ظهور و گسترش تروریسم سازمان‌یافته در دهه‌های اخیر، دامنه اقدامات آن به شکلی نگران‌کننده‌ای توسعه یافته است. تروریسم بین‌المللی، که اغلب با هدف ایجاد رعب و وحشت، بی‌ثبات‌سازی سیاسی و دستیابی به اهداف ایدئولوژیک یا سیاسی صورت می‌گیرد، می‌تواند به عنوان ابزاری قدرتمند در دست بازیگران خارجی یا گروه‌های افراطی برای ضربه زدن به یک کشور از طریق عوامل پنهان عمل کند. نقش ستون پنجم در تسهیل یا اجرای عملیات تروریستی بین‌المللی می‌تواند به اشکال گوناگونی بروز کند: 

1.تسهیل حملات: اعضای ستون پنجم می‌توانند با فراهم کردن اطلاعات حیاتی (مانند برنامه‌های امنیتی، مسیرهای تردد مقامات، نقاط ضعف زیرساخت‌ها)، به گروه‌های تروریستی در برنامه‌ریزی و اجرای موفقیت‌آمیز حملات کمک کنند. این اطلاعات ممکن است شامل شناسایی اهداف کلیدی، زمان‌بندی حملات، یا حتی تأمین تدارکات لازم باشد.

2.ایجاد تفرقه و بی‌اعتمادی: صرف وجود و فعالیت‌های پنهانی ستون پنجم می‌تواند باعث ایجاد جو بی‌اعتمادی عمیق در داخل جامعه و میان نهادهای امنیتی شود. این شکاف‌ها و بی‌اعتمادی‌ها، زمینه را برای فعالیت مؤثرتر گروه‌های تروریستی فراهم می‌آورد و توانایی دولت در مقابله با تهدیدات را کاهش می‌دهد.

3.اقدامات تروریستی مستقیم: در برخی موارد، اعضای ستون پنجم ممکن است مستقیماً در طراحی و اجرای عملیات تروریستی، به ویژه ترور مقامات سیاسی یا نظامی، نقش داشته باشند. این افراد با بهره‌گیری از موقعیت نفوذ خود، می‌توانند دسترسی مستقیم به اهداف داشته باشند یا با ایجاد پوشش و تسهیل ورود عاملان اصلی، در اجرای عملیات مشارکت کنند.

یقینا خون رهبرشهید و عزیزمان حضرت آیت الله العظمی خامنه ای(رحمة الله علیه) سوخت محرک این انقلاب قلمداد میشود. هرچند ستون پنجم ضرباتی از جمله شهادت رشیدمردان غیور نظام و أطفال بیگناه میناب را  در برداشت اما امید است که با بیداری و هشیاری ملت منسجم و قهرمان ایران عزیز، روز افزون این زنجیره منحوس جاسوسی ضعیف تر گشته و  شاهد عزت بیشتر ملت سربلند ایران باشیم. وما النصر الا من عندالله العزیز الحکیم./933/