به گزارش سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، در این نشست، دکتر مختار شیخحسینی، رئیس پژوهشکده علوم و اندیشه سیاسی پژوهشگاه فرهنگ و علوم اسلامی به بررسی بازتابهای جنگ اخیر در جهان عرب، بهویژه در اقلیمهای مختلف عربی و حوزه خلیج فارس، پرداخت و تلاش کرد تصویر دقیقتری از گفتمانها، نخبگان، و فضاهای فقهی و سیاسی ارائه کند.
۱. تنوع اقلیمها و خُردهگفتمانهای عربی
ایشان تأکید کرد که «جهان عرب» یک کل یکدست نیست؛ بلکه از چند اقلیم با خُردهگفتمانهای متمایز تشکیل شده است:
- مغرب عربی،
- شام و عراق،
- حوزه خلیج فارس،
- مصر و وادی نیل.
در هر یک از این اقلیمها، سطح تحلیل، نوع حساسیتها و نحوه مواجهه با ایران، آمریکا و اسرائیل متفاوت است. بهطور مثال، در مغرب عربی و مصر تحلیلهای عمیقتری دیده میشود، در حالی که در بخشهایی از خلیج فارس، گفتمان رسانهای سطحیتر و بیشتر تابع معادلات امنیتی است.
۲. ویژگیهای خاص کشورهای حوزه خلیج فارس
دکتر شیخحسینی بسیاری از کشورهای خلیج فارس (بهجز عربستان) را «کشورهای ذرهای» توصیف کرد که در آنها فرایند طبیعی دولت–ملتسازی طی نشده و امنیتشان «بیرونپایه» است؛ یعنی بقای حکومتها بیش از آنکه محصول تحولات داخلی باشد، تابع اراده قدرتهای خارجی بوده است.
وی به این نکته اشاره کرد که ارتش این کشورها عموماً متکی به نیروهای مزدور از مناطق دیگر جهان است؛ نیروهایی حرفهای اما فاقد پیوند هویتی با همان کشور. چنین ساختاری، گفتمان رسمی و رسانهای را نیز بهشدت وابسته به محاسبات امنیتی و بازیگران خارجی میکند.
۳. صداهای منتقد و نزدیکتر به تحلیل ایران در خلیج فارس
با وجود گفتمان رسمی مسلط، سخنران معتقد است در خود حوزه خلیج فارس نیز میتوان صداهایی یافت که در برخی گزارهها به تحلیل ایران نزدیکاند؛ از جمله:
- برخی چهرههای برجسته سیاسی و امنیتی،
- برخی تحلیلگران و سرمایهگذاران اقتصادی در امارات،
- و مراکزی مانند «مرکز العربی للابحاث» در قطر.
این طیف نخبگان، همزمان که با ایران زاویههایی دارند، بر رقابت آمریکا و چین، خطر ورود کشورهای عربی به جنگهای فرسایشی، و پیامدهای اتکای امنیتی به آمریکا تأکید میکنند و نسبت به رویارویی مستقیم با ایران هشدار میدهند.
۴. نهادهای افتا و مواضع فقهی در جهان عرب
در سطح نهادهای دینی و فقهی اهل سنت نیز، به گفته دکتر شیخحسینی، مواضعی دیده میشود که در برخی موارد با گفتمان ایران همافق است. او به نمونههایی مانند:
- موضع مفتي اهل سنت عراق در خصوص جنگ با ایران،
- همراهیهای قابل توجه مفتي عمان،
- و دیدگاههای برخی از فقهای مقاصدی و جریانهای اسلامگرای عربی
اشاره کرد که در آنها، انتقاد از پایگاههای نظامی آمریکا و مواجهه با اسرائیل، از درون ادبیات فقهی خودِ جهان اهل سنت صورت میگیرد.
نتیجه این است که حتی در میان جریانهایی که در مجموع منتقد جمهوری اسلامیاند، میتوان در موضوعاتی مانند حضور نظامی آمریکا، نقاط همسویی قابلاستفادهای یافت.
۵. جایگاه مصر و عربستان در معادلات عربی
دکتر شیخحسینی مصر و عربستان را دو بازیگر بسیار مهم در جهان عرب دانست و توصیه کرد:
وقتی چالش با عربستان افزایش مییابد، نباید همزمان امکان تعامل و گفتوگو با مصر از دست برود؛ بلکه باید برای تقویت روابط با قاهره تلاش بیشتری صورت گیرد.
وی به برخی مواضع دیپلماتهای مصری اشاره کرد که در آنها، پاسخ ایران به پایگاههای آمریکایی از دید حقوق بینالملل «مشروع» تلقی شده و تصویر نسبتا مثبتی از ایران در افکار عمومی مصر گزارش شده است.
۶. ظرفیت جریانهای فقهی و اسلامگرای عربی
یکی از محورهای مهم سخنرانی، ضرورت بهرهگیری ایجابی از ظرفیت جریانهای فقهی و اسلامگرای عربی بود؛ جریانهایی که:
- در نقد حضور نظامی آمریکا و اسرائیل، ادبیات قدرتمند و بومی خود را دارند،
- و در برخی موارد، بدون آنکه حتماً حامی ایران باشند، در سطحی از محتوا با گفتمان ضدآمریکایی و ضداسرائیلی ایران همجهتاند.
به باور سخنران، اگر این ادبیات فقهی و سیاسی از زبان خود نخبگان عرب برجسته شود، در افکار عمومی جهان عرب اثرگذاری بیشتری خواهد داشت تا وقتی همان گزارهها صرفاً از تریبونهای رسمی ایران بیان شود.
۷. ضرورت بازنگری در رویکرد ایران نسبت به جهان عرب
وی توضیح داد که بسیاری از کشورهای خلیج فارس، ایران را بهعنوان «دیگری سیاسی، مذهبی و امنیتی» تعریف کردهاند؛ از نوع نظام سیاسی تا هویت مذهبی و برداشت امنیتی. در چنین بستری، صرف تکیه بر ادبیات «تقریب مذاهب» کافی نیست و نیاز به بازنگری راهبردی در رویکرد ایران وجود دارد.