سینهزنی بوشهر؛ آیینی برخاسته از دریا و سوگ عاشورا
سینهزنی سنتی در بوشهر یکی از شاخصترین آیینهای عزاداری محرم در ایران است که با ترکیب موسیقی، ریتم، حرکت جمعی و روایتهای عاشورایی، هویتی منحصربهفرد یافته و امروز به عنوان میراثی زنده در جنوب کشور اجرا میشود.
به گزارش سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، بر اساس روایتهای محلی، شکلگیری سینهزنی سنتی بوشهر به ناخداعباس دریانورد نسبت داده میشود؛ کسی که در سفرهای دریایی خود با الهام از صدای برخورد موجها به بدنه کشتی و ریتم حرکت دریا، ساختار اولیه این آیین را پایهگذاری کرد. گفته میشود او حتی برای یافتن آهنگ نوحه، به صدای موجهای توفانی گوش میداد؛ جایی که آب به عرشه کشتی میکوبید و ریتمی طبیعی و تکرارشونده ایجاد میکرد.
این الگو بعدها به ساختار سینهزنی تبدیل شد؛ ساختاری که در آن حرکت جمعی عزاداران، اوج و فرود ریتم و تغییر شدت نوحه، شباهت زیادی به حرکت کشتی در دریا دارد؛ از آرامش آغازین تا اوج هیجان و بازگشت دوباره به سکون.
پیشخوانی؛ نظمدهنده آغازین مجلس عزاداری
در آغاز مراسم، «پیشخوان» با خواندن اشعار کوتاه و پاسخهای جمعی، فضای مجلس را برای ورود به سینهزنی آماده میکند. این مرحله که پس از دمامزنی انجام میشود، نقش مهمی در هماهنگسازی جمع دارد.
اشعاری مانند «حسن به زهر کشته شد / حسین به شمشیر جفا» یا «مظلوم حسین» از نمونههای رایج این بخش است. پیشخوانی در اصطلاح محلی نوعی «جا انداختن» سینهزنی است که به تدریج جمعیت را به ریتم واحد میرساند.
ساختار دایرهای و حرکت منسجم عزاداران
سینهزنی بوشهری به صورت دایرهای برگزار میشود. عزاداران با دست چپ کمربند فرد کناری را گرفته و با دست راست بر سینه میزنند. این حرکت هماهنگ، تحت هدایت نوحهخوان اصلی و پیشخوانها شکل میگیرد و به تدریج حلقههای بزرگتر و منسجمتری ایجاد میکند.
در ادبیات محلی، این نظم جمعی با واژههایی مانند «برساز» و «برسازمی» شناخته میشود؛ جایی که نظمدهی به صفها و حفظ ریتم از اهمیت ویژهای برخوردار است.
نوحهخوانی؛ از روایت واقعه تا اوج «واحد»
نوحهخوانی در بوشهر کاملاً مبتنی بر روایت وقایع عاشوراست. نوحهها معمولاً به شرح جزئیات کربلا، شهادت یاران امام حسین(ع) و حالات مصیبتبار آن واقعه میپردازند.
نوحهخوان اصلی در چند مرحله (نوحه اول، دوم و…) مجلس را به اوج میرساند و در نهایت با اعلام «واحد»، سینهزنی وارد مرحله اصلی و پرشور خود میشود. در این مرحله تنها نوحهخوان میخواند و جمعیت با ریتمی یکپارچه سینهزنی میکند؛ حالتی که برخی آن را اوج جذبه و همنوایی جمعی میدانند.
فلسفه ریتم؛ از امواج دریا تا آهنگ عزاداری
بسیاری از پژوهشگران موسیقی آیینی، ساختار سینهزنی بوشهر را برگرفته از حرکت موجهای دریا میدانند. در این نگاه، ریتم عزاداری همانند حرکت کشتی در توفان است؛ ابتدا آرام، سپس اوجگیرنده و در نهایت فروکشکننده.
در نوحهخوانی سنتی نیز از ریتمی موسوم به «کُر» استفاده میشود که گفته میشود الهامگرفته از صدای برخورد موج به بدنه کشتی است.
نمادشناسی آیین؛ غنچهای در حال گشودن
در تحلیلهای آیینی، سینهزنی بوشهری به غنچهای تشبیه میشود که با بالا رفتن دستها باز و با پایین آمدن بسته میشود. این حرکت نمادین، گرداگرد شمع یا محور معنوی مجلس شکل میگیرد و نوعی گردش جمعی پیرامون مفهوم شهادت و سوگواری را نمایش میدهد.
همچنین حرکت عزاداران در حلقههای هممرکز، مانند پرتاب سنگ در آب و ایجاد دایرههای موجی تفسیر شده است.
آیینهای ویژه محرم در بوشهر
عزاداری بوشهر تنها به سینهزنی محدود نمیشود. آیینهایی مانند «حجله قاسم» برای یادبود جوانان درگذشته، «مختک علیاصغر(ع)» به شکل گهواره نمادین و مراسم «صبحدم عاشورا» از بخشهای مهم این سنت هستند.
در صبحدم عاشورا، عزاداران پیش از اذان صبح با شمع و مناجات گرد هم میآیند و با اذان صبح، فضای عزاداری به اوج حزن و سپس آمادگی برای روز عاشورا میرسد.
نوحههای شبانه و ساختار مناسبتمحور
نوحههای بوشهری در شبهای مختلف محرم متناسب با وقایع کربلا اجرا میشوند؛ از نوحه حضرت علیاکبر(ع) در شب هفتم تا حضرت قاسم(ع)، حضرت عباس(ع) و در نهایت امام حسین(ع) در شب عاشورا.
در برخی بخشها مانند «بر حیدری»، نوحههایی کوتاه، محاورهای و پرهیجان اجرا میشود که فضای مجلس را به اوج عاطفی میرساند.
چهرههای ماندگار نوحهخوانی بوشهر
پس از ناخداعباس دریانورد، چهرههایی مانند محمد شریفیان، جهانبخش کردیزاده و مصطفی گراشی نقش مهمی در گسترش و تثبیت این آیین داشتهاند. در کنار آنان، نسل جدید نوحهخوانان نیز تلاش میکند اصالت این سنت حفظ شود و از ورود بدعتها جلوگیری گردد.
آیینی زنده در جنوب ایران
سینهزنی بوشهری امروز نه فقط یک آیین مذهبی، بلکه یک پدیده فرهنگی و اجتماعی است؛ ترکیبی از موسیقی، باور دینی، حرکت جمعی و هویت تاریخی. این آیین در کنار بوشهر، در مناطقی از استان خوزستان از جمله شهر آبادان نیز اجرا میشود و همچنان یکی از شاخصترین جلوههای عزاداری جنوب ایران به شمار میرود.
ارسال نظرات