رهبر شهید با بازتعریف مفهوم تمدن، پارادایم جدیدی در تمدناندیشی جهان اسلام ایجاد کرد
به گزارش خبرنگار گروه سیره امامین انقلاب خبرگزاری رسا، دکتر سید علیرضا عالمی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، در هماندیشی علمی «میراث اجتماعی و تمدنی رهبر شهید(ره)» که در پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی برگزار شد، با تبیین جایگاه ایشان در تحول تمدناندیشی معاصر، اظهار داشت: شهید آیتالله خامنهای صرفاً یک نظریهپرداز تمدن نبود، بلکه با ارائه مفاهیم نو، طراحی مسیر تحقق تمدن نوین اسلامی و هدایت عملی این فرآیند، نقش مؤثری در تحول گفتمان تمدنی جهان اسلام ایفا کرد.
وی با اشاره به دو رویکرد اصلی در تعریف تمدن گفت: یک نگاه، تمدن را وضعیتی از پیشرفت جوامع میداند، اما رویکرد دیگر، تمدن را هویتی مستقل با مؤلفههای آگاهی، هویت و زیست تلقی میکند. به اعتقاد وی، شهید آیتالله خامنهای به رویکرد دوم باور داشت و تمدن را امری ساختنی و قابل تحقق میدانست، نه صرفاً وضعیتی که جوامع در آن قرار گیرند.
دکتر عالمی افزود: شهید آیتالله خامنهای اگرچه تعریف مستقلی از تمدن ارائه نکردهاند، اما در تعریف تمدن اسلامی، آن را فضایی معرفی میکنند که انسان بتواند در ابعاد مادی و معنوی رشد کرده و به غایات الهی دست یابد؛ تعریفی که بیانگر نگاه هویتی و برساختی ایشان به تمدن است.
وی با بیان اینکه مفهوم «تمدن نوین اسلامی» دال مرکزی اندیشه تمدنی شهید آیتالله خامنهای به شمار میرود، تصریح کرد: از نگاه ایشان، انقلاب اسلامی نقطه آغاز فرآیند تمدنسازی است و این مسیر با نظامسازی، دولتسازی، جامعهسازی و در نهایت تحقق تمدن نوین اسلامی تکامل مییابد.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، نخستین تحول ایجادشده توسط شهید آیتالله خامنهای را تغییر پارادایم تمدناندیشی دانست و اظهار داشت: ایشان نگاه رایج و وضعیتمحور به تمدن را به رویکردی برساختی و فرایندی تبدیل کرد و تمدن را پروژهای دانست که باید بهصورت آگاهانه و مرحلهبهمرحله ساخته شود.
وی افزود: در منظومه فکری شهید آیتالله خامنهای، تمدن صرفاً یک مفهوم نظری نیست، بلکه دارای تجسد نهادی است و در قالب نظام اسلامی، دولت اسلامی و جامعه اسلامی عینیت پیدا میکند؛ رویکردی که در میان بسیاری از اندیشمندان مسلمان پیش از ایشان کمتر مشاهده میشود.
دکتر عالمی با اشاره به نوآوریهای مفهومی شهید آیتالله خامنهای گفت: طرح مفاهیمی همچون «تمدنسازی نوین اسلامی» و سپس «تمدن نوین اسلامی» از مهمترین دستاوردهای نظری ایشان است؛ مفاهیمی که به تدریج به محور اصلی گفتمان تمدنی جمهوری اسلامی تبدیل شدند.
وی یکی دیگر از ویژگیهای این اندیشه را «عینیتگرایی» دانست و تصریح کرد: برخلاف بسیاری از اندیشمندان که تمدن را صرفاً در سطح آرمان و نظریه دنبال میکردند، شهید آیتالله خامنهای همواره از متن واقعیتهای اجتماعی، سیاسی و میدانی سخن گفت و تمدن را در پیوند با عمل اجتماعی و تحولات عینی دنبال کرد.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، با اشاره به مفهوم «تطور تمدنی» در اندیشه شهید آیتالله خامنهای اظهار داشت: ایشان متناسب با هر مرحله از حرکت تمدنی، گفتمانسازی متناسب با آن مرحله را دنبال میکردند و بیانیه گام دوم انقلاب نیز در همین چارچوب، یکی از مهمترین اسناد استمرار این مسیر تمدنی به شمار میرود.
وی ادامه داد: در نگاه شهید آیتالله خامنهای، پیشرفت نیز از سطح توسعه مادی فراتر رفته و به مؤلفهای درونتمدنی برای تعالی همهجانبه انسان تبدیل میشود؛ نگاهی که در برابر الگوی توسعهمحور رایج در جهان معاصر قرار دارد.
دکتر عالمی همچنین با اشاره به جایگاه مقاومت در این منظومه فکری گفت: شهید آیتالله خامنهای مقاومت را از سطح تقابل میان جمهوری اسلامی و غرب فراتر برد و آن را به یک پارادایم فراتمدنی تبدیل کرد؛ رویکردی که به باور وی، از مهمترین نوآوریهای تمدنی ایشان به شمار میرود.
وی در ادامه با مقایسه اندیشه شهید آیتالله خامنهای با برخی اندیشمندان مسلمان، اظهار داشت: سید جمالالدین اسدآبادی محور اندیشه خود را اتحاد جهان اسلام قرار میداد، اقبال لاهوری بر خودآگاهی مسلمانان تأکید داشت، مالک بننبی بر مسئله استعمار، شهید صدر بر نظامسازی اسلامی و امام خمینی(ره) بر تثبیت نظام اسلامی تمرکز داشتند؛ اما شهید آیتالله خامنهای ضمن بهرهگیری از این میراث، آن را به سمت پیشرفت تمدنی، سبک زندگی اسلامی، نقش علم و مقاومت تمدنی توسعه داد.
دکتر عالمی در پایان تأکید کرد: مهمترین ویژگی شهید آیتالله خامنهای آن است که علاوه بر نظریهپردازی درباره تمدن، خود نیز زعامت تمدنی را بر عهده داشت و با تولید مفاهیم راهبردی، اعتباربخشی به آنها و هدایت عملی جامعه اسلامی، گفتمان تمدن نوین اسلامی را از سطح نظریه به عرصه عمل و کنش اجتماعی منتقل کرد.