رسانه باید مطالبه خونخواهی را از یک واکنش احساسی به گفتمان پایدار تبدیل کند
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، حجتالاسلام محمدمهدی محققی، مدیرعامل خبرگزاری رسا، در نخستین نشست از سلسله نشستهای «روایت و گفتمان خونخواهی امام شهید در بستر بازدارندگی رسانهای» که با حضور جمعی از استادان حوزه و دانشگاه و فعالان رسانه در خبرگزاری رسا برگزار شد، با تسلیت ایام عزاداری حضرت اباعبدالله الحسین(ع) و گرامیداشت یاد و خاطره رهبر شهید انقلاب اسلامی (ره)، اظهار داشت: امیدواریم روح بلند آن شهید، که پس از عروج به عالم ملکوت، ظرفیت بیشتری برای یاری جبهه حق دارد، مددکار مجموعه رسانهای انقلاب اسلامی باشد و تلاشهای مخلصانه اصحاب رسانه در تبیین پیامهای رهبر معظم انقلاب را مشمول عنایت الهی قرار دهد.
وی با اشاره به هدف از برگزاری این سلسله نشستها، گفت: پس از پیامهای راهبردی رهبر معظم انقلاب حضرت آیت الله العظمی سید مجتبی خامنه ای مدظله، خبرگزاری رسا وظیفه خود میداند که در مسیر تولید ادبیات، تبیین مفاهیم و ارائه خوانشهای نخبگانی از اندیشههای معظمله گام بردارد.
مدیرعامل خبرگزاری رسا افزود: در همین راستا، افزون بر گفتوگو با اندیشمندان و نخبگان حوزوی، برگزاری نشستهای علمی و تخصصی نیز در دستور کار قرار گرفته است تا ابعاد مختلف پیامهای رهبر معظم انقلاب مدظله از منظرهای فقهی، قرآنی، رسانهای و تمدنی مورد بررسی قرار گیرد.
«مطالبه خونخواهی» دال مرکزی گفتمان رسانهای است
حجتالاسلام محققی با بیان اینکه موضوع خونخواهی نیازمند صورتبندی رسانهای است، اظهار داشت: در فراز مربوط به خونخواهی در پیام رهبر معظم انقلاب حضرت آیت الله العظمی سید مجتبی خامنه ای مدظله، مجموعهای از کلیدواژههای مفهومی همچون «فهرست جنایتکاران»، «عهد میبندیم»، «آرزوی مرگ آرام»، «آزادگان جهان» و «مأموریت الهی» مطرح شده است که همگی پیرامون یک دال مرکزی، یعنی «مطالبه خونخواهی»، قابل سازماندهی هستند.
وی تصریح کرد: این مفاهیم هنگامی اثرگذار خواهند بود که رسانه بتواند آنها را از حالت واژگان پراکنده خارج کرده و در قالب یک منظومه معنایی و گفتمانی بازسازی کند تا ظرفیت جهتدهی به افکار عمومی و تولید ادبیات رسانهای را داشته باشد.
مدیرعامل خبرگزاری رسا با اشاره به آیه شریفه اعداد، این آیه را مهمترین مبنای قرآنی بازدارندگی دانست و گفت: قرآن کریم در این آیه از سه دسته دشمن سخن میگوید؛ دشمنان خدا، دشمنان آشکار جامعه اسلامی و دشمنانی که هویت آنان برای جامعه شناختهشده نیست، اما خداوند آنان را میشناسد.
وی ادامه داد: همانگونه که آمادگی همهجانبه در عرصه دفاعی موجب ایجاد بازدارندگی میشود، رسانه نیز میتواند با تولید گفتمان و روایت مؤثر، هزینه دشمنی را افزایش داده و محاسبات دشمن را تغییر دهد.
حجتالاسلام محققی با تأکید بر اینکه کلیدواژههای مطرحشده در پیام رهبر معظم انقلاب حضرت آیت الله العظمی سید مجتبی خامنه ای مدظله ظرفیت ایجاد بازدارندگی رسانهای را دارند، خاطرنشان کرد: این گفتمان باید به گونهای شکل بگیرد که برای هر سه طیف دشمن نقش بازدارنده ایفا کند؛ هم دشمنان آشکار اسلام و انقلاب را در محاسبات خود دچار تردید کند، هم حامیان منطقهای آنان را با افزایش هزینه اقداماتشان مواجه کند و هم جریانهای نفوذ، نفاق و معارضان داخلی را از ابراز آشکار دشمنی بازدارد.
وی افزود: هنگامی که هزینه دشمنی افزایش یابد، جریانهای معارض و نفوذ ناچار میشوند فعالیتهای خود را پنهان کنند و همین استتار و پنهان کاری، به تقویت امنیت اجتماعی و افزایش مصونیت جامعه اسلامی میانجامد.
حضور مردم؛ نماد بازدارندگی اجتماعی
مدیرعامل خبرگزاری رسا حضور گسترده مردم در صحنههای اجتماعی و آیینهای عمومی را بخشی از سازوکار بازدارندگی اجتماعی دانست و اظهار داشت: حضور مردم مانع از آن میشود که جریانهای ضدانقلاب، نفوذ و نفاق فرصت سازماندهی، بازسازی و اعلام موجودیت پیدا کنند.
وی در ادامه با تبیین مفهوم «گفتمان رسانهای» گفت: گفتمان رسانهای افزون بر انتشار خبر، شبکهای از روایتها، نمادها، کلیدواژهها و چارچوبهای تفسیری است که باعث تولید معنا، هنجارسازی اجتماعی، شکلدهی به افکار عمومی و حتی بازتولید قدرت در جامعه میشود.
حجتالاسلام محققی با بیان اینکه هر گفتمان موفقی نیازمند چارچوببندی مشخص است، گفت: رسانه ناگزیر است برخی زوایا را برجسته و برخی دیگر را در حاشیه قرار دهد؛ ازاینرو در گفتمان خونخواهی باید مفاهیمی همچون انتقام، عدالت، امنیت، کرامت انسانی، دفاع از مظلوم، مسئولیت تاریخی آزادگان جهان، بازدارندگی و حمایت از امت اسلامی در مرکز روایت قرار گیرد.
وی افزود: نباید اجازه داد روایتهایی که خونخواهی را تنها واکنشی احساسی یا انتقامجویی شخصی معرفی میکنند، چارچوب اصلی روایت را شکل دهند.
مدیرعامل خبرگزاری رسا، رسانه را ابزاری برای تولید قدرت نرم دانست و اظهار داشت: رسانه تنها وسیله اطلاعرسانی نیست و میتواند در تقویت اراده ملی و حتی تأثیرگذاری بر تصمیمات راهبردی نقشآفرین باشد.
وی ادامه داد: هر اندازه مطالبه خونخواهی فراگیر و مستمر شود، ظرفیت تأثیرگذاری آن بر تصمیمات کلان سیاسی، امنیتی و دفاعی نیز افزایش خواهد یافت و از این منظر، گفتمان رسانهای خود یکی از منابع تولید قدرت ملی میشود.
گفتمان خونخواهی باید در قالبهای فرهنگی و هنری بازتولید شود
حجتالاسلام محققی با تأکید بر چندوجهی بودن گفتمان خونخواهی اظهار داشت: این گفتمان نباید به انتشار اخبار یا صدور بیانیه محدود شود، باید در قالبهای متنوع فرهنگی، هنری، آیینی و اجتماعی بازتولید شود.
وی تصریح کرد: آیینهای مذهبی، مناسبتهای تاریخی، نمادهای مقاومت، هنر، ادبیات، سینما، مستند، شعر، سرود، روایتهای مردمی و کنشهای اجتماعی، همگی میتوانند حامل این گفتمان باشند.
مدیرعامل خبرگزاری رسا در ادامه با اشاره به ظرفیت این گفتمان برای ایجاد جنبش اجتماعی گفت: اگر گفتمان خونخواهی تنها در سطح نخبگان باقی بماند، به هدف خود نخواهد رسید، باید بتواند در میان مردم، آزادگان جهان و جریانهای ضد استکباری خارج از مرزهای جغرافیایی نیز الهامبخش باشد.
وی خاطرنشان کرد: این ظرفیت نیازمند هدایت و مراقبت مستمر است؛ زیرا جنبشهای اجتماعی در صورت فقدان هدایت فکری ممکن است در معرض نفوذ جریانهای انحرافی یا مصادره توسط گروههای افراطی قرار گیرند. ازاینرو، رسانههای مسئول باید ضمن تقویت روحیه انتقام جویی، از انحراف این گفتمان و سوءاستفاده جریانهای فرصتطلب جلوگیری کنند.
حجتالاسلام محققی، مدیرعامل خبرگزاری رسا، اظهار داشت: در نظریههای گفتمان، هر گفتمان برای تثبیت هویت خود ناگزیر از تعریف «دیگری» است؛ یعنی باید مشخص کند با چه اندیشه، روایت یا رویکردی تفاوت دارد و در برابر کدام منظومه فکری قرار میگیرد.
وی افزود: بر همین اساس، گفتمان رسانهای خونخواهی نیز نیازمند تعیین مرزهای خود با گفتمانهای رقیب است؛ البته این مرزبندی به معنای حذف گفتوگو نیست، به معنای تبیین تفاوتهای معرفتی و راهبردی میان رویکردهاست.
مدیرعامل خبرگزاری رسا با اشاره به برخی گفتمانهای معارض با گفتمان خونخواهی تصریح کرد: گفتمانهایی همچون «فراموشی»، «تغافل»، «مسالمتجویی منفعلانه» و «پذیرش سلطه» از جمله رویکردهایی هستند که با کاهش حساسیت جامعه نسبت به جنایت، فراموشی مطالبه انتقام و تضعیف قدرت بازدارندگی همراه میشوند.
وی ادامه داد: در مقابل، گفتمان خونخواهی بر این اصل استوار است که جنایت سازمانیافته نباید بدون پاسخ باقی بماند و مقابله به مثل و عدالت، یکی از ارکان اساسی حفظ امنیت و کرامت جامعه است.
عبور از شعار؛ ضرورت پیوند میان وعده و عمل
حجتالاسلام محققی با بیان اینکه یکی از چالشهای اساسی هر گفتمان رسانهای فاصله میان شعار و واقعیت است، اظهار داشت: اگر یک مطالبه در سطح شعار باقی بماند و مخاطب نشانهای از تحقق آن مشاهده نکند، به تدریج قدرت اقناع و اثرگذاری آن کاهش خواهد یافت.
وی تأکید کرد: گفتمان خونخواهی باید بتواند میان وعده و عمل ارتباط برقرار کند و هر اقدامی که در مسیر مجازات عاملان جنایت، افزایش هزینه دشمن یا تقویت امنیت ملی انجام میشود، باید در قالب روایتی منسجم برای افکار عمومی تبیین شود.
مدیرعامل خبرگزاری رسا افزود: جامعه نباید احساس کند که مطالبه انتقام تنها در سطح بیان و شعار باقی مانده است؛ ازاینرو رسانه وظیفه دارد ضمن رعایت ملاحظات امنیتی و مصالح ملی، دستاوردها و آثار عملی سیاست بازدارندگی را برای مردم روایت کند، چراکه استمرار اعتماد عمومی نیازمند مشاهده پیوند میان وعده و تحقق است.
ضرورت گفتوگوی اقناعی با گفتمانهای رقیب
وی در ادامه با اشاره به مواجهه گفتمان خونخواهی با برخی گفتمانهای رقیب گفت: برخی رویکردها اصل انتقام امام شهید را نفی نمیکنند، اما اولویتهای دیگری همچون حل بحرانهای داخلی، مسائل معیشتی یا تقدم دیپلماسی بر بازدارندگی را مطرح میکنند.
حجتالاسلام محققی با اشاره به تجربه رسانههای جریان اصلی جهان در گفتمانسازی، تصریح کرد: رسانههای غربی با تکرار مستمر برخی مفاهیم و کلیدواژهها توانستهاند روایت مطلوب خود را هنجار مسلط کنند؛ ازاینرو، رسانههای جبهه انقلاب نیز باید با تولید ادبیات منسجم، گفتمان خونخواهی را از سطح یک شعار مقطعی فراتر برده و آن را گفتمانی پایدار در عرصه عدالت، مقاومت و بازدارندگی کنند.
گفتمان رسانهای خونخواهی باید مطالبه انتقام را سرمایهای راهبردی کند
مدیرعامل خبرگزاری رسا با تبیین کارکردهای گفتمان رسانهای خونخواهی تأکید کرد: این گفتمان واکنشی احساسی به یک حادثه نیست و فرآیندی هدفمند برای جهتدهی افکار عمومی و تبدیل یک رخداد تاریخی به سرمایهای راهبردی در عرصه فرهنگ، سیاست و امنیت است.
حجتالاسلام محققی در ادامه با اشاره به ضرورت تبیین ابعاد رسانهای خونخواهی اظهار داشت: گفتمان رسانهای خونخواهی و انتقام مجموعهای از روایتها، نمادها، آیینها، مطالبات اجتماعی و چارچوبهای رسانهای است که پس از شهادت یک رهبر، شخصیت برجسته یا نماد هویتی یک ملت شکل میگیرد.
وی افزود: این گفتمان بر مفاهیمی همچون عدالت، قصاص، بازدارندگی، مقاومت و هویت جمعی استوار است و تلاش میکند با بهرهگیری از ظرفیت رسانه، مطالبه انتقام را یک خواست پایدار اجتماعی کند.
مدیرعامل خبرگزاری رسا نخستین کارکرد گفتمان رسانهای خونخواهی را «مطالبهگر کردن افکار عمومی داخلی» دانست و تصریح کرد: رسانه باید بتواند احساس انتقام را مطالبهای آگاهانه، عقلانی و مستمر کند که تنها در روزهای نخست پس از حادثه باقی نماند و بخشی از حافظه تاریخی جامعه شود.
حجتالاسلام محققی ادامه داد: جامعهای که درباره شهادت رهبران و ترور نخبگان خود حساسیت خویش را از دست بدهد، به تدریج سرمایه اجتماعی و قدرت بازدارندگی خود را نیز از دست خواهد داد؛ از اینرو، رسانه در این زمینه نقش مهمی در حفظ و استمرار مطالبه انتقام دارد.
وی دومین کارکرد این گفتمان را «اقناع افکار عمومی جهان» عنوان کرد و گفت: در فضای رسانهای جهانی، بسیاری از مخاطبان با مبانی فقهی و قرآنی قصاص، عدالت کیفری و فلسفه بازدارندگی آشنایی ندارند و اگر این مفاهیم با زبانی قابل فهم و در چارچوب ادبیات حقوقی و بینالمللی تبیین نشود، روایت رقیب جایگزین آن خواهد شد.
مدیرعامل خبرگزاری رسا تأکید کرد: اندیشمندان، حقوقدانان، پژوهشگران علوم سیاسی و متخصصان ارتباطات باید فلسفه انتقام، منطق بازدارندگی و نسبت آن با حفظ امنیت عمومی را در قالب ادبیاتی قابل فهم برای مخاطبان جهانی تبیین کنند.
حجتالاسلام محققی سومین کارکرد گفتمان رسانهای خونخواهی را «ایجاد بازدارندگی در جبهه دشمن» دانست و بیان کرد: رسانه اگر بتواند هزینه روانی، اجتماعی و سیاسی جنایت را افزایش دهد، بخشی از مأموریت بازدارندگی را انجام داده است.
وی افزود: در چنین شرایطی، عاملان مستقیم جنایت، جریانهای رسانهای، سیاسی و تبلیغاتی حامی آنان نیز در محاسبات خود دچار تردید خواهند شد.
گفتمان خونخواهی نیازمند پشتوانه فکری و ارزشی است
مدیرعامل خبرگزاری رسا در ادامه با اشاره به ویژگیهای گفتمان رسانهای خونخواهی اظهار داشت: هیچ گفتمان رسانهای بدون پشتوانه فکری و ارزشی پایدار نخواهد ماند و این گفتمان نیز باید بر مبانی روشن اعتقادی، قرآنی، فقهی و انقلابی استوار باشد.
وی افزود: این گفتمان باید از یک سو مشروعیت اقدامات مبتنی بر انتقام، عدالت، دفاع از امت اسلامی و مقابله با جنایتکاران را تبیین کند و از سوی دیگر، مشروعیت نظام سلطه، اشغالگری، مداخله در کشورهای اسلامی و حمایت از جنایتکاران را به چالش بکشد.
حجتالاسلام محققی با اشاره به نقش رسانههای حوزوی در این عرصه گفت: رسانههای حوزوی باید ظرفیت عظیم فقه اسلامی را در حوزههایی همچون محاربه، دفاع مشروع، قصاص و مقابله با متجاوزان فعال کنند و ادبیاتی منسجم برای اقناع نخبگان و افکار عمومی تولید کنند.
وی همچنین بر اهمیت «برساخت واقعیت» در گفتمان رسانهای تأکید کرد و گفت: رسانه تنها منعکسکننده واقعیت نیست و در بسیاری از موارد واقعیت اجتماعی را نیز میسازد؛ بنابراین اگر رسانه جبهه حق در روایتسازی دچار انفعال شود، رسانههای رقیب با برچسبهایی مانند تروریسم، خشونت یا افراطگرایی، حقیقت را وارونه جلوه خواهند داد.
مدیرعامل خبرگزاری رسا خاطرنشان کرد: گفتمان خونخواهی باید بتواند این واقعیت را بازسازی کند که مطالبه مجازات جنایتکاران، نه چرخهای از خشونت، بلکه سازوکاری برای حفظ حیات اجتماعی، مصونیت مقامات عالی دینی، تأمین عدالت و جلوگیری از تکرار جنایت است.
ضرورت چارچوببندی رسانهای گفتمان خونخواهی
حجتالاسلام محققی اظهار داشت: پاسخ به این دیدگاهها تنها با نفی و تقابل امکانپذیر نیست، باید با استدلال نشان داد که امنیت، انتقام، عدالت و بازدارندگی، پیشنیاز توسعه اقتصادی، ثبات اجتماعی و حتی موفقیت دیپلماسی هستند.
وی افزود: جامعهای که امنیت و اقتدار خود را از دست بدهد، در حل مسائل اقتصادی و اجتماعی نیز با دشواریهای بیشتری مواجه خواهد شد؛ بنابراین گفتمان خونخواهی باید بتواند وارد گفتوگویی اقناعی با این گفتمانها شود و نسبت میان عدالت، امنیت، پیشرفت و رفاه را تبیین کند.
رسانه؛ عامل تبدیل مطالبه به فرهنگ عمومی
مدیرعامل خبرگزاری رسا با تأکید بر نقش استمرار روایتگری در تبدیل یک مطالبه به گفتمان عمومی گفت: رسانه نباید تنها در مقاطع احساسی و مناسبتهای خاص به موضوع خونخواهی بپردازد، باید با تولید مستمر محتوا، این مفهوم را در حافظه تاریخی جامعه تثبیت کند.
وی ادامه داد: روایتگری رسانهای باید از قالب خبر فراتر رود و از ظرفیتهایی همچون گزارش، گفتوگو، مستند، یادداشت تحلیلی، آثار هنری، روایتهای مردمی، تولیدات چندرسانهای و فعالیت در فضای مجازی بهره گیرد.
حجتالاسلام محققی خاطرنشان کرد: بهرهگیری از ظرفیت نخبگان حوزوی، دانشگاهیان، صاحبنظران علوم ارتباطات، حقوق، علوم سیاسی و مطالعات قرآنی میتواند به غنای این گفتمان کمک کند؛ چراکه هر اندازه روایتها متنوعتر، مستدلتر و متناسب با مخاطبان مختلف تولید شود، امکان تثبیت گفتمان خونخواهی در افکار عمومی افزایش خواهد یافت.
گفتمان خونخواهی؛ راهبردی فرهنگی و بازدارنده
وی در بخش پایانی سخنان خود اظهار داشت: خونخواهی در منظومه فکری اسلام و در پیامهای رهبر معظم انقلاب حضرت آیت الله العظمی سید مجتبی خامنه ای مدظله، تنها یک واکنش احساسی یا مطالبهای مقطعی نیست، مفهومی راهبردی با کارکردهای فرهنگی، رسانهای، اجتماعی و بازدارنده است.
مدیرعامل خبرگزاری رسا تأکید کرد: تحقق این راهبرد نیازمند شکلگیری گفتمانی منسجم است که بتواند میان مبانی قرآنی، پشتوانههای فقهی، روایتهای رسانهای و مطالبه عمومی پیوند برقرار کند.
وی افزود: گفتمان رسانهای خونخواهی آن گاه موفق خواهد بود که از پشتوانه معرفتی و ایدئولوژیک برخوردار باشد، واقعیت را بهدرستی بازنمایی کند، چارچوب تفسیری مناسبی برای مخاطبان ارائه دهد، قدرت بازدارندگی را تقویت کند و از قالبهای متنوع فرهنگی و رسانهای بهره ببرد.
حجتالاسلام محققی در پایان تصریح کرد: رسالت رسانههای مشارکت در تولید معنا، حفظ حافظه تاریخی جامعه، تبیین مبانی انتقام، عدالتخواهی و تقویت بازدارندگی در برابر دشمنان است؛ اگر این رسالت بهدرستی انجام شود، گفتمان خونخواهی از سطح یک شعار سیاسی فراتر رفته و بخشی از فرهنگ عمومی و سرمایه راهبردی جامعه اسلامی خواهد شد.