جلوه هایی از حضور و خدمت رسانی روحانیت در بزرگ‌ترین اجتماع معنوی جهان+عکس و فیلم

به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، اربعین حسینی در دهه‌های اخیر از یک آیین زیارتی منطقه‌ای به یکی از بزرگ‌ترین اجتماعات دینی جهان و پدیده‌ای معنوی، اجتماعی و تمدنی در مقیاس بین‌المللی تبدیل شده است. این رویداد عظیم، افزون بر کارکرد عبادی، به بستری برای تعامل فرهنگی، همگرایی امت اسلامی و بازنمایی ظرفیت‌های تمدنی مکتب اهل‌بیت(ع) بدل شده است. در این میان، حوزه‌های علمیه و بدنه طلاب و روحانیون با حضور گسترده در مسیر پیاده‌روی اربعین، نقشی فراتر از پاسخگویی به احکام شرعی یا اجرای برنامه‌های مذهبی بر عهده گرفته‌اند و به یکی از ارکان هدایت معرفتی، فرهنگی و اجتماعی این حرکت جهانی تبدیل شده‌اند.

 

تحلیل عملکرد حوزه‌های علمیه در اربعین نشان می‌دهد که الگوی تبلیغ دینی نیز همگام با تحولات اجتماعی دچار تحول شده است. تبلیغ سنتی که عمدتاً بر منبر و سخنرانی استوار بود، امروز در بستر اربعین جای خود را به «تبلیغ چهره‌به‌چهره»، «تبلیغ رفتاری» و «ارتباط تعاملی» داده است؛ الگویی که در آن روحانی، نه صرفاً خطیب، بلکه همراه، راهنما و پاسخگوی زائران در طول مسیر است.

 

 

 

حضور روحانیون و طلاب در راهپیمایی اربعین، حاصل فعالیت شبکه‌ای از نهادهای حوزوی و فرهنگی است که با تقسیم وظایف، اعزام و ساماندهی مبلغان را بر عهده دارند. دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه، قرارگاه تبلیغ بین‌الملل، سازمان اوقاف و امور خیریه، جامعه‌المصطفی‌العالمیه، حوزه‌های علمیه استانی و حوزه‌های علمیه خواهران از جمله مهم‌ترین مجموعه‌هایی هستند که در این عرصه فعالیت می‌کنند.

 

این نهادها با آموزش، سازماندهی و اعزام گروه‌های تبلیغی، تلاش می‌کنند نیازهای فرهنگی و معرفتی زائران را در مسیرهای مختلف زیارتی پاسخ دهند و از پراکندگی فعالیت‌های تبلیغی جلوگیری کنند.

 

 

 

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های تبلیغ در اربعین، تغییر روش‌های سنتی تبلیغ است. طلاب در طول مسیر، همگام با زائران حرکت می‌کنند یا در مواکب و استراحتگاه‌ها مستقر می‌شوند و در فضایی صمیمانه به پرسش‌های اعتقادی، احکام سفر، مسائل خانوادگی و سبک زندگی اسلامی پاسخ می‌دهند.

 

در کنار این ارتباط مستقیم، «تبلیغ رفتاری» جایگاه ویژه‌ای یافته است. رعایت اخلاق، تواضع، احترام به زائران و خادمان عراقی، سعه‌صدر در گفت‌وگو و مشارکت در خدمت‌رسانی، تصویری عملی از روحانیت مردمی ارائه می‌دهد و در بسیاری از موارد، تأثیر آن از سخنرانی‌های رسمی بیشتر است.

 

از سوی دیگر، با توجه به حضور زائرانی از کشورهای مختلف، مبلغان مسلط به زبان‌های گوناگون نیز در قالب برنامه‌های تبلیغ بین‌الملل به عراق اعزام می‌شوند تا ضمن پاسخگویی به پرسش‌های اعتقادی، ارتباط مؤثرتری با زائران غیرایرانی برقرار کنند.

 

 

 

بخش مهمی از فعالیت‌های فرهنگی روحانیت در اربعین به بانوان، کودکان و نوجوانان اختصاص دارد. برگزاری برنامه‌های ویژه کودک و نوجوان، روایت‌گری عاشورایی، مسابقات فرهنگی و آموزش‌های دینی، بخشی از این فعالیت‌هاست که مبلغان خواهر با حضور در مواکب ویژه بانوان، علاوه بر پاسخگویی به مسائل شرعی و خانوادگی، در حوزه مشاوره، امداد معنوی و آموزش سبک زندگی اسلامی فعالیت می‌کنند و با بهره‌گیری از دوره‌های تخصصی، خدمات فرهنگی این بخش را گسترش داده‌اند.

 

 

بررسی فعالیت‌های تبلیغی حوزه‌های علمیه در اربعین نشان می‌دهد که حضور روحانیت در این اجتماع عظیم، از مرحله اعزام‌های فردی و پراکنده عبور کرده و به سمت طراحی الگوهای سازمان‌یافته، تخصصی و شبکه‌ای حرکت کرده است. در سال‌های اخیر، نهادهای حوزوی با بهره‌گیری از ظرفیت گروه‌های جهادی، مبلغان زبان‌دان، طلاب خواهر و نیروهای متخصص در حوزه کودک و نوجوان، تلاش کرده‌اند پاسخگوی نیازهای متنوع زائران باشند و تبلیغ دینی را متناسب با اقتضائات بزرگ‌ترین اجتماع مذهبی جهان سامان دهند.

 

 

از جمله تجربه‌های شاخص، اجرای طرح «هداة الطریق» در حوزه علمیه خراسان است؛ طرحی که علاوه بر سازماندهی گروه‌های تبلیغی، بر آموزش‌های پیش از اعزام و ارتقای مهارت‌های معرفتی و ارتباطی مبلغان نیز تمرکز دارد. مبلغان این طرح در مسیرهای اصلی پیاده‌روی، مساجد، مواکب و اماکن زیارتی با حضور میدانی، ضمن اقامه نماز جماعت، برگزاری حلقه‌های معرفتی و پاسخگویی به پرسش‌های اعتقادی، تلاش می‌کنند ارتباطی مستقیم و مستمر با زائران برقرار کنند. در سال‌های اخیر، حوزه علمیه خراسان همچنین با برگزاری دوره‌های تخصصی ویژه اربعین و اعزام گسترده مبلغان، این الگو را بیش از پیش توسعه داده است.

 

در کنار این تجربه، گروه تبلیغی ـ جهادی «رویش من» با تأکید بر «تبلیغ رفتاری» و تعامل نزدیک با خادمان و زائران عراقی، الگویی از تبلیغ مبتنی بر اخلاق، همدلی و حضور اجتماعی ارائه کرده است. همچنین طرح «سفیران هدایت» در اهواز با آموزش مبلغان متأهل و عرب‌زبان، فعالیت‌های خود را بر روایت‌گری، تبلیغ چهره‌به‌چهره و ارتباط مؤثر با زائران عرب‌زبان متمرکز کرده و نمونه‌ای از تخصصی‌شدن مأموریت‌های تبلیغی به شمار می‌رود.

 

 

حوزه‌های علمیه استانی نیز هر یک متناسب با ظرفیت‌های بومی خود، الگوهای متفاوتی را تجربه کرده‌اند. گروه‌های جهادی حوزه علمیه ایلام با استقرار در مرز مهران و مسیرهای منتهی به عتبات، علاوه بر پاسخگویی شرعی، خدمات مشاوره‌ای و فرهنگی ارائه می‌کنند و حوزه علمیه فارس نیز با فعال‌سازی ظرفیت مبلغان زبان‌دان، نقش مؤثری در تقویت ارتباطات بین‌المللی و خدمات فرهنگی به زائران غیرایرانی ایفا کرده است. این تنوع نشان می‌دهد که تبلیغ در اربعین، دیگر محدود به یک الگوی واحد نیست، بلکه بر اساس نیازهای میدانی و ویژگی‌های مخاطبان، به‌صورت تخصصی طراحی و اجرا می‌شود.

 

در بخش بانوان نیز تجربه‌های موفقی شکل گرفته است. کاروان «همپای قافله» جامعةالزهرا(س) و اجرای دوره‌های «مبلغ امدادگر» از جمله اقداماتی است که با هدف ارتقای توانمندی مبلغان خواهر در حوزه‌های مشاوره دینی، پاسخگویی به مسائل بانوان، تربیت کودک و امداد معنوی اجرا شده است. این برنامه‌ها نشان می‌دهد که حضور بانوان طلبه در اربعین، از فعالیت‌های محدود آموزشی فراتر رفته و به بخشی از شبکه خدمات فرهنگی و تبلیغی حوزه‌های علمیه تبدیل شده است.

 

مجموع این تجربه‌های میدانی نشان می‌دهد که الگوی تبلیغ حوزوی در اربعین، به تدریج از یک فعالیت فردمحور به یک نظام تبلیغی شبکه‌ای، تخصصی و مأموریت‌محور در حال تحول است؛ الگویی که در آن آموزش پیش از اعزام، تقسیم مأموریت‌ها، بهره‌گیری از مهارت‌های زبانی، توجه به گروه‌های خاص مخاطب و حضور مستمر در میان زائران، جایگزین شیوه‌های سنتی تبلیغ شده و ظرفیت حوزه‌های علمیه را برای ایفای نقش مؤثرتر در این اجتماع عظیم افزایش داده است.

 

 

 

حضور روحانیت در راهپیمایی اربعین را نمی‌توان صرفاً در چارچوب فعالیت‌های تبلیغی، اقامه نماز جماعت یا پاسخگویی به مسائل شرعی تحلیل کرد؛ بلکه این حضور، کارکردهایی چندلایه در ساحت‌های فرهنگی، اجتماعی، هویتی و تمدنی دارد و به یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های نرم حوزه‌های علمیه در عرصه بین‌الملل تبدیل شده است. اربعین، فضایی است که در آن تبلیغ دینی با کنش اجتماعی، ارتباطات بین‌فرهنگی و تجربه زیسته امت اسلامی درهم می‌آمیزد و نقش روحانیت را از یک مبلغ مذهبی به یک کنشگر فرهنگی و تمدنی ارتقا می‌دهد.

 

نخستین کارکرد این حضور، صیانت از مرجعیت معرفتی تشیع و تقویت عقلانیت دینی است. در اجتماع میلیونی اربعین، پرسش‌ها و شبهات متنوعی در حوزه‌های اعتقادی، تاریخی، فقهی و اجتماعی مطرح می‌شود و روحانیون با ارتباط مستقیم و چهره‌به‌چهره، زمینه پاسخگویی مستدل و مبتنی بر منابع معتبر دینی را فراهم می‌کنند. این تعامل، ضمن مقابله با خرافات، تحریف‌ها و برداشت‌های نادرست از فرهنگ عاشورا، تصویری عقلانی، مستند و روزآمد از معارف اهل‌بیت(ع) ارائه کرده و اعتماد دینی زائران را تقویت می‌کند.

 

کارکرد دوم، بازتولید سرمایه اجتماعی و سرمایه معنوی در جهان اسلام است. حضور روحانیون در کنار زائران و مشارکت آنان در خدمت‌رسانی، موجب تقویت روحیه ایثار، تعاون، مسئولیت‌پذیری، گذشت و همدلی می‌شود. این سرمایه اخلاقی، محدود به ایام اربعین باقی نمی‌ماند، بلکه با بازگشت زائران به شهرها و کشورهای خود، در قالب هیئت‌های مذهبی، فعالیت‌های جهادی، گروه‌های مردمی و شبکه‌های فرهنگی بازتولید شده و آثار اجتماعی خود را استمرار می‌بخشد.

 

 

از منظر ارتباطات، اربعین یکی از مهم‌ترین عرصه‌های دیپلماسی فرهنگی و دیپلماسی مردمی جهان اسلام محسوب می‌شود. روحانیون با حضور در میان زائران کشورهای مختلف، گفت‌وگوی مستقیم با پیروان مذاهب و ملیت‌های گوناگون، احترام به فرهنگ میزبان و تعامل با خادمان عراقی، زمینه شکل‌گیری ارتباطات فراملی و کاهش سوءبرداشت‌های مذهبی و قومی را فراهم می‌کنند. این شبکه ارتباطی، سرمایه‌ای ارزشمند برای تقویت همگرایی امت اسلامی و توسعه گفت‌وگوهای میان‌فرهنگی به شمار می‌رود.

 

یکی دیگر از آثار مهم این حضور، تقویت قدرت نرم تشیع است. برخلاف الگوهای مبتنی بر قدرت سخت، نفوذ فرهنگی اربعین از مسیر اخلاق، خدمت، معنویت و ارتباط انسانی شکل می‌گیرد. روحانیونی که در کنار زائران مسیر را پیاده طی می‌کنند، در مواکب خدمت‌رسانی حضور دارند و بدون تشریفات با مردم گفت‌وگو می‌کنند، تصویری متفاوت از کارکرد اجتماعی روحانیت ارائه می‌دهند؛ تصویری که می‌تواند سرمایه اعتماد عمومی را افزایش داده و روایت‌های منفی درباره دین و روحانیت را تا حدی خنثی کند.

 

اربعین همچنین بستری برای تربیت کنشگران فرهنگی و اجتماعی است. طلاب حاضر در این اجتماع، علاوه بر ایفای نقش تبلیغی، در عمل مهارت‌هایی همچون ارتباطات بین‌فرهنگی، مدیریت بحران، تبلیغ بین‌الملل، کار گروهی، گفت‌وگو با نسل جوان، روایت‌گری دینی و مدیریت فعالیت‌های فرهنگی را تجربه می‌کنند. از این منظر، اربعین را می‌توان یکی از بزرگ‌ترین میدان‌های آموزش میدانی و مهارت‌آموزی تبلیغی برای حوزه‌های علمیه دانست.

 

از این منظر میتوان گفت، اربعین نمونه‌ای عینی از شکل‌گیری جامعه‌ای مبتنی بر ارزش‌های دینی، عدالت، تعاون، ایثار و خدمت بی‌منت است. حضور روحانیت در چنین فضایی، علاوه بر هدایت معرفتی زائران، به تثبیت گفتمان تمدن نوین اسلامی، تقویت هویت مشترک امت اسلامی و بازنمایی ظرفیت‌های تمدنی مکتب اهل‌بیت(ع) کمک می‌کند. در این الگو، روابط اجتماعی نه بر پایه منافع اقتصادی یا پیوندهای سیاسی، بلکه بر محور ایمان، کرامت انسانی، همبستگی و مسئولیت اجتماعی شکل می‌گیرد؛ ظرفیتی که بسیاری از صاحب‌نظران آن را یکی از مهم‌ترین جلوه‌های قدرت نرم جهان اسلام و زمینه‌ای برای تحقق تمدن نوین اسلامی می‌دانند.

 

در نهایت بررسی ابعاد مختلف حضور طلاب و روحانیون در راهپیمایی اربعین نشان می‌دهد که حوزه‌های علمیه توانسته‌اند از ظرفیت این اجتماع عظیم برای ارائه الگویی نوین از تبلیغ دینی بهره بگیرند؛ الگویی که بر ارتباط مستقیم با مردم، خدمت‌رسانی، تعامل فرهنگی و پاسخگویی به نیازهای معرفتی استوار است. استمرار این مسیر، در کنار تقویت هماهنگی میان نهادهای حوزوی، ارتقای آموزش‌های تخصصی و بهره‌گیری از ابزارهای نوین ارتباطی، می‌تواند نقش حوزه علمیه را در تعمیق فرهنگ عاشورا، تقویت همبستگی امت اسلامی و پیشبرد گفتمان تمدن نوین اسلامی بیش از پیش ارتقا دهد.