رسانهها باید از پیاممحوری به مخاطبمحوری در ترویج فرزندآوری حرکت کنند
به گزارش خبرنگار گروه جمعیت و تعالی خانواده خبرگزاری رسا، دکتر کمال اکبری، رئیس دانشکده دین و رسانه صدا و سیما، در بیست و هشتمین پیشنشست تخصصی با موضوع «نقش رسانههای نوین در شکلدهی نگرش مخاطبان به فرزندآوری و خانواده؛ با رویکرد مخاطبشناسی دینی» که به همت دبیرخانه همایش بینالمللی «حکمرانی جمعیت و خانواده در شکلدهی جوامع آینده» دانشگاه جامع امام حسین(ع) با همکاری دانشکده دین و رسانه صدا و سیما برگزار شد، با بیان اینکه مسئله جمعیت امروز به یک موضوع مهم برای کشور تبدیل شده است، اظهار داشت: بحث جمعیت فراتر از مباحث علمی رفته و دانشگاهها باید نسبت به آن اهتمام جدی داشته باشند.
وی با اشاره به ورود جدی دانشگاه جامع امام حسین(ع) به مباحث علمی حوزه جمعیت افزود: رسانهها نیز باید نسبت به این مسئله اهتمام داشته باشند و بتوانند مباحث علمی مطرحشده در این حوزه را به جامعه منتقل کنند.
رئیس دانشکده دین و رسانه صدا و سیما با بیان اینکه مسئله جمعیت به یک موضوع چندوجهی تبدیل شده است، خاطرنشان کرد: کاهش باروری و تغییر الگوهای تشکیل خانواده، حاصل مجموعهای از عوامل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و نگرشی است و رسانهها نیز در ساخت این نگرشها نقش دارند.
اکبری ادامه داد: از این رو نمیتوان انتظار داشت تغییر این روند صرفاً از طریق سیاستهای اقتصادی یا مشوقهای مستقیم محقق شود؛ چراکه تصمیم درباره فرزندآوری در نهایت در خانواده و توسط افرادی اتخاذ میشود که ادراکات، نگرشها، ترجیحات، ارزشها و تصورات خاصی درباره زندگی، خانواده و آینده دارند.
وی تصریح کرد: نگرش به فرزندآوری یکی از حلقههای مهم میان شرایط اجتماعی و رفتار جمعیتی افراد است و افراد پیش از تصمیم به فرزندآوری، تصویری از هزینهها، منافع، فرصتها و محدودیتهای آینده، نقش والدین و معنای خانواده در ذهن خود شکل میدهند.
ضرورت عبور از نگاه پیاممحور به مخاطبمحور
رئیس دانشکده دین و رسانه صدا و سیما رسانهها را یکی از محیطهای مهم در شکلگیری این تصاویر و تولید و بازتولید معنا دانست و گفت: در رسانههای سنتی، تولید پیام عمدتاً در اختیار سازمانهای رسانهای بود و مخاطب بیشتر با یک سیاستگذاری رسانهای مواجه بود؛ اما امروز شبکههای اجتماعی، پلتفرمهای ویدئویی، پیامرسانها و رسانههای کاربرمحور، امکان مشارکت مخاطب در تولید و گردش محتوا را فراهم کردهاند.
وی افزود: خانواده و فرزندآوری دیگر صرفاً موضوعی نیست که رسانهها درباره آن پیام تولید کنند، بلکه این موضوع در شبکهای از روایتهای رسمی و غیررسمی، تجربههای شخصی، نظرات کاربران، اثرگذاری اینفلوئنسرها، تصاویر سبک زندگی و گفتوگوهای روزمره ساخته و به اشتراک گذاشته میشود.
اکبری با اشاره به تفاوت احتمالی میان پیام رسمی رسانهای و تجربه زیسته مخاطب اظهار داشت: ممکن است در یک پیام رسمی گفته شود فرزند بیشتر، زندگی آرامتری ایجاد میکند، اما مخاطب تجربهای متفاوت از واقعیت بیرونی داشته باشد و نمیتوان این دو را از یکدیگر جدا کرد.
وی غلبه نگاه پیاممحور بر نگاه مخاطبمحور را یکی از کاستیهای مهم رویکردهای رسانهای مرتبط با جمعیت دانست و گفت: همواره در حال تولید پیام هستیم، چه در رسانههای رسمی و چه در رسانههای غیررسمی، در حالی که با مخاطبانی مواجه هستیم که باید آنها را دریابیم.
رئیس دانشکده دین و رسانه صدا و سیما ادامه داد: در نگاه پیاممحور، مسئله اصلی تولید و انتشار پیامهای مطلوب درباره ازدواج و فرزندآوری است، اما در نگاه مخاطبمحور، نقطه شروع شناخت مخاطب و نظام معنایی اوست.
اکبری تأکید کرد: تا نظام معنایی مخاطب را نشناسیم، تولید پیام ما چندان مؤثر نخواهد بود؛ بنابراین باید بدانیم چه چیزی مخاطب را نسبت به فرزندآوری امیدوار یا نگران میکند، چه روایتهایی را باورپذیر میداند، از چه شخصیتها و کنشگرانی تأثیر میپذیرد و در کدام سکوها حضور دارد.
وی با اشاره به اهمیت مخاطبشناسی دینی گفت: شناخت مخاطب در پرتو نظام معنایی دینی به معنای توجه همزمان به باورها، ارزشها، نیازها، تجربههای زیسته و الگوهای مصرف رسانهای او و مجموعه آموزههای اسلامی و دینی حاضر در این نظام معنایی است.
خانواده در منظومه دینی؛ محل سکون، مودت و رحمت
رئیس دانشکده دین و رسانه صدا و سیما با اشاره به جایگاه خانواده در آموزههای دینی بیان کرد: خداوند در آیه ۲۱ سوره مبارکه روم میفرماید: «وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً».
وی افزود: خانواده در این نگاه، محل سکون، مودت و رحمت است و تربیت نسلی نیز در همین چارچوب اتفاق میافتد.
اکبری با بیان اینکه مسئله اصلی، شناخت سازوکارهای اثرگذاری رسانههای نوین بر نگرش مخاطبان نسبت به خانواده و فرزندآوری است، گفت: باید با اتکا به مخاطبشناسی دینی، الگوی مؤثرتری برای ارتباطات رسانهای در حوزه خانواده و جمعیت ارائه کنیم.
وی با تأکید بر ضرورت تفکیک میان فرزندآوری، نگرش به فرزندآوری و قصد فرزندآوری اظهار داشت: باید بتوانیم با حوزه رسانهای، نگرش و قصد فرزندآوری را به رفتار فرزندآوری تبدیل کنیم.
رئیس دانشکده دین و رسانه صدا و سیما با اشاره به تأثیر شرایط اقتصادی و امنیت شغلی بر نگرش افراد نسبت به فرزندآوری گفت: گاهی سیاستهایی در محیطهای کاری وجود دارد که فرد احساس میکند اگر ازدواج کند یا صاحب فرزند شود، وضعیت شغلی و اقتصادی او تغییر خواهد کرد؛ این موارد در سیاستگذاری گاهی دیده نمیشود یا به اندازه کافی مورد توجه قرار نمیگیرد.
اکبری خاطرنشان کرد: اگر نتوانیم نگرش را از طریق رسانه به رفتار تبدیل کنیم، همچنان به کار اصلی خود نرسیدهایم. بسیاری میگویند آنقدر رسانهها، منبرها و سخنرانان گفتهاند بچه خوب است که این موضوع را فهمیدهاند، اما تصور میکنند این توصیه برای کسی است که شرایط اقتصادی بهتری دارد.
بازنمایی واقعگرایانه و امیدآفرین خانواده
وی تأکید کرد: رسانههای نوین زمانی میتوانند در شکلدهی نگرش مثبت نسبت به خانواده و فرزندآوری نقش مؤثری ایفا کنند که پیام آنها با ویژگیهای رسانهای جدید، مخاطب فعال، تجربه زیسته و نظام معنایی دینی متناسب باشد.
رئیس دانشکده دین و رسانه صدا و سیما افزود: بازنمایی باید واقعگرایانه، روایتمحور و امیدآفرین باشد تا زمینه مثبتی برای قصد فرزندآوری فراهم شود و این قصد به رفتار فرزندآوری تبدیل شود.
اکبری با اشاره به برخی نظریههای ارتباطی مورد استفاده در این زمینه گفت: نظریه مخاطب فعال و رویکرد استفاده و رضامندی، نظریه چارچوببندی، نظریه شناختی اجتماعی و نظریه برجستهسازی میتوانند در تحلیل نقش رسانه در شکلدهی نگرش نسبت به خانواده و فرزندآوری مورد استفاده قرار گیرند.
وی با اشاره به نظریه شناختی اجتماعی و اهمیت الگوسازی در رسانه اظهار داشت: اگر رسانه خانوادهای را نشان دهد که زن و مرد در آن همکاری میکنند، پدر در تربیت فرزند مشارکت دارد، مادر امکان فعالیت اجتماعی دارد، خانواده از حمایت اجتماعی برخوردار است و والدین تجربهای مثبت و واقعگرایانه از فرزند دارند، مخاطب میتواند از طریق مشاهده این الگوها تصویر متفاوتی پیدا کند.
رئیس دانشکده دین و رسانه صدا و سیما با تأکید بر اینکه رسانه نباید مخاطب را فریب دهد، تصریح کرد: اگر فقط آثار خوب فرزندآوری را بگوییم، مخاطب باور نمیکند؛ اما نباید موضوع را نیز خوفناک و تکبعدی نشان دهیم.
اکبری افزود: اگر هنگام سخن گفتن از فرزند و بچه، همواره هزینهها، گرفتاریها و مشکلات را برجسته کنیم، طبیعی است که مخاطب بپرسد چرا باید خودم را با چند فرزند گرفتار کنم؛ در مقابل نیز نباید صرفاً آثار مثبت را مطرح کرد، بلکه باید بتوانیم فضای بازی رسانهای را تغییر دهیم.
الگوریتمها نیز در شکلدهی نگرش مخاطب مؤثرند
وی با اشاره به نقش مقایسه اجتماعی در رسانههای نوین گفت: رسانههای اجتماعی امکان مقایسه مداوم زندگی افراد را فراهم میکنند و کاربران زندگی خود را با دوستان، افراد مشهور و اینفلوئنسرها مقایسه میکنند؛ این مسئله میتواند بر تصور مخاطب از رفاه، موفقیت، ازدواج، والدگری و فرزندآوری اثر بگذارد.
اکبری تعامل و مشارکت مخاطب را نیز مهم دانست و افزود: باید کاری کنیم که مخاطب مصرفکننده صرف نباشد، بلکه بتواند نظر بدهد، پیام را به اشتراک بگذارد و در شکلدهی روایت مشارکت کند.
وی با اشاره به نقش الگوریتمهای هوش مصنوعی و شخصیسازی محتوا بیان کرد: اگر الگوریتمها دائماً هزینه زندگی، ثبتنام مدرسه، بیمه، بیماری و مشکلات فرزند را به مخاطب نمایش دهند، ممکن است هیچگاه لبخند فرزند، عاطفه، محبت و خانواده را به او نشان ندهند و مخاطب در یک فضای رسانهای ضدخانواده و ضدفرزندآوری قرار گیرد.
رئیس دانشکده دین و رسانه صدا و سیما با تأکید بر ضرورت پیوند پیامرسانی با نظام معنایی دینی اظهار داشت: پیام دینی زمانی میتواند برای مخاطب رسانه امروز معنادار شود که میان ارزش دینی و تجربه زیسته مخاطب ارتباط ایجاد شود.
وی گفت: صرفاً اینکه گفته شود فرزندآوری یک ارزش دینی است، کفایت نمیکند؛ بلکه باید نشان داد فرزندآوری به عنوان یک ارزش دینی با کارکرد خانواده، مودت، محبت، مسئولیت اجتماعی، معنای زندگی و آینده نسل ارتباط دارد.
اکبری با اشاره به آیه ۲۱ سوره روم خاطرنشان کرد: اساساً این آیه خانواده را در قالب سکون، مودت و رحمت مطرح میکند؛ بنابراین بحث فقط این نیست که فرزندآوری ثواب دارد، بلکه اگر خانوادهای داشته باشیم که در آن مودت و محبت وجود داشته باشد، زندگی معنا پیدا میکند.
وی در پایان تأکید کرد: نباید صرفاً از ثواب و جنبههای دینی سخن بگوییم و از سایر ابعاد غافل شویم؛ بلکه باید تلفیقی میان پیامرسانی و نظام معنایی دینی که برای مخاطب شکل میدهیم، ایجاد کنیم تا پیام بتواند اثرگذار باشد.