جمعیت؛ از شاخص آماری تا مؤلفه قدرت ملی
به گزارش خبرنگار گروه جمعیت و تعالی خانواده خبرگزاری رسا، پیشنشست همایش بینالمللی «حکمرانی جمعیت و خانواده در شکلدهی جوامع آینده» با موضوع «پیامدهای رشد جمعیت جهان بر امنیت و منافع برونمرزی ایالات متحده؛ بازخوانی سند مطالعات امنیتی NSSM 200» برگزار شد.
محمد بهلگردی، پژوهشگر جمعیتشناسی، در این پیشنشست با اشاره به ابعاد گسترده مسئله جمعیت اظهار داشت: وقتی از جمعیت سخن میگوییم، در واقع درباره مجموعهای از مسائل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، امنیتی و حتی ژئوپلیتیکی صحبت میکنیم.
وی افزود: به همین دلیل، جمعیت را باید یکی از مسائل مهم و میانرشتهای علوم انسانی دانست؛ موضوعی که با بسیاری از حوزههای دیگر ارتباط مستقیم دارد و بررسی آن نیازمند نگاهی تاریخی، تطبیقی و میانرشتهای است.
پژوهشگر جمعیتشناسی با اشاره به موضوع این پیشنشست خاطرنشان کرد: مسئله جمعیت را میتوان از منظر جمعیتشناسی سیاسی و در ارتباط با قدرت، امنیت، اقتصاد سیاسی بینالملل، مهاجرت، قومیتها و مناسبات ملی، منطقهای و بینالمللی بررسی کرد.
بهلگردی، بازخوانی سند NSSM 200 و زمینه شکلگیری آن را یکی از محورهای اصلی بحث دانست و گفت: منطق تحلیلی این سند در پیوند با منابع، اقتصاد، توسعه و امنیت نیز باید مورد مطالعه قرار گیرد.
وی بررسی راهبردها و سازوکارهای سیاستگذاری جمعیتی در سطح جهان و همچنین تجربه ایران را از دیگر محورهای این بحث عنوان کرد و افزود: سیاستهای جمعیتی ایران نیز باید با رویکردی تاریخی و تطبیقی مورد مطالعه قرار گیرد.
این پژوهشگر با اشاره به اهداف برگزاری پیشنشستهای همایش بینالمللی حکمرانی جمعیت و خانواده در شکلدهی جوامع آینده تصریح کرد: تلاش این نشستها آن است که ابعاد مختلف مسئله جمعیت بررسی شود و در هر نشست، یکی از ابعاد کمتر مورد توجه این مسئله با حضور استادان و کارشناسان مورد واکاوی قرار گیرد.
جمعیت فقط یک عدد نیست
در ادامه، دکتر عرب، کارشناس روابط بینالملل و عضو کارگروه مطالعات جمعیتی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، با اشاره به ویژگیهای تحولات امروز جهان اظهار داشت: مواجهه کشورها با یکدیگر، چه در چارچوب نظم موجود و چه در چارچوب نظم در حال شکلگیری، دیگر صرفاً کلاسیک و تکلایه نیست و به سمت مواجهههای ترکیبی و هیبریدی حرکت کرده است.
وی افزود: یکی از مهمترین موضوعات عصر حاضر مسئله جمعیت است؛ موضوعی که ابعاد فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و روانشناختی دارد و از این منظر در ذیل جمعیتشناسی سیاسی قابل بررسی است.
عرب با بیان اینکه جمعیتشناسی سیاسی در مرز میان علوم سیاسی و جامعهشناسی قرار دارد، گفت: کنشگری سیاسی جمعیت، اقتصاد سیاسی بینالملل، مهاجرت، قومیتها، قدرت و امنیت و نسبت این مؤلفهها با جمعیت، از جمله موضوعات این حوزه است.
وی هیدروپلیتیک، مناسبات جمعیت با نظام سیاسی، مهاجرت، ساختار قدرت و تحولات جمعیتی در سطوح ملی، منطقهای و بینالمللی را از دیگر موضوعات جمعیتشناسی سیاسی برشمرد و خاطرنشان کرد: مطالعه اسناد بینالمللی جمعیتی نیز یکی از بخشهای مهم این حوزه است و سند NSSM 200 در همین چارچوب قابل بررسی است.
این کارشناس روابط بینالملل درباره سند NSSM 200 گفت: عنوان رسمی این سند «پیامدهای رشد جمعیت جهان بر امنیت و منافع برونمرزی ایالات متحده» است و این سند در سال ۱۹۷۴ در ساختار مطالعات امنیت ملی آمریکا تهیه شد.
وی تأکید کرد: NSSM 200 را نباید صرفاً یک سند جمعیتی دانست؛ مسئله اصلی آن، پیوند دادن تحولات جمعیتی با امنیت، منابع، اقتصاد، توسعه و منافع خارجی آمریکا است.
عرب افزود: اهمیت مطالعه این سند از این جهت است که نشان میدهد سیاستهای جمعیتی چگونه میتوانند در یک چارچوب راهبردی و بلندمدت طراحی شوند و مسئله جمعیت چگونه با غذا، مواد معدنی، سوخت، اقتصاد، توسعه و امنیت پیوند پیدا میکند.
وی ادامه داد: همچنین باید سازوکارهای اجرایی و سیاستگذاری مورد توجه سند را شناخت و بررسی کرد که آیا و تا چه اندازه میتوان میان این الگوها و تحولات جمعیتی کشورهای مختلف، از جمله ایران، ارتباط برقرار کرد.
عضو کارگروه مطالعات جمعیتی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) چهار حوزه اصلی مورد توجه در تحلیل NSSM 200 را منابع غذایی، مواد معدنی و سوخت، اقتصاد و توسعه و سیاست و امنیت عنوان کرد.
وی درباره مسئله غذا اظهار داشت: در این سند، افزایش جمعیت و افزایش تقاضا برای غذا، ثبات اجتماعی و سیاسی، بهرهوری کشاورزی، فناوری، بذرهای اصلاحشده، مکانیزاسیون و حرکت از کشاورزی سنتی به کشاورزی مدرن مورد توجه قرار گرفته است.
عرب درباره مواد معدنی و سوخت نیز گفت: در سند، ذخایر معدنی کشورها، میزان مصرف، جمعیت، ظرفیت استخراج و بهرهبرداری از منابع در کنار یکدیگر بررسی شدهاند که نشان میدهد جمعیت، منابع و قدرت اقتصادی در یک شبکه به هم پیوسته قرار دارند.
وی با اشاره به محور اقتصاد و توسعه افزود: آثار رشد جمعیت بر رفاه اقتصادی، پسانداز، سرمایهگذاری، محیط زیست و توسعه مورد توجه قرار گرفته است؛ البته رابطه جمعیت و منابع یک رابطه خطی و ساده نیست و فناوری، افزایش بهرهوری، نوآوری و سرمایه انسانی نیز بر آن اثر میگذارند.
این پژوهشگر خاطرنشان کرد: جمعیت را میتوان از زاویهای دیگر نیز دید؛ جمعیت نیروی انسانی، بازار، نیروی کار، تولیدکننده، مصرفکننده، ظرفیت علمی، اقتصادی و دفاعی است و در نهایت یکی از عناصر قدرت ملی به شمار میآید.
جمعیت در پیوند با سیاست و امنیت
عرب درباره محور سیاست و امنیت در NSSM 200 اظهار داشت: در این بخش مجموعهای از درگیریها و منازعات در کشورهای کمتر توسعهیافته بررسی شده و تلاش شده است میان برخی از آنها و عوامل جمعیتی ارتباط برقرار شود؛ برای مثال رقابت بر سر زمین، آب، منابع غذایی و مراتع میتواند با فشارهای جمعیتی تشدید شود.
وی افزود: در منطق این سند، رشد جمعیت صرفاً یک مسئله اجتماعی نیست، بلکه میتواند پیامدهایی برای سیاست، امنیت و منافع خارجی داشته باشد.
عضو کارگروه مطالعات جمعیتی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) با اشاره به سناریوهای جمعیتی مطرحشده در NSSM 200 گفت: در این سند سه سناریوی ادامه روند موجود، کاهش متوسط رشد و رسیدن به سطح جایگزینی مورد توجه قرار گرفته است.
وی تصریح کرد: نکته مهم فقط اعداد و سناریوها نیست، بلکه باید دید چگونه یک سناریوی جمعیتی به هدف سیاستی تبدیل میشود و سپس برای تحقق آن مجموعهای از سیاستها و برنامههای اجرایی تعریف میشود؛ این همان نقطهای است که جمعیتشناسی وارد حوزه حکمرانی میشود.
عرب شش راهبرد اصلی مورد توجه در سند را راهبرد جهانی، تمرکز بر کشورهای کلیدی، ادغام سیاست جمعیتی با برنامههای توسعه کشورها، ایجاد شرایط مساعد برای کاهش باروری، کمکهای غذایی و کشاورزی و ایجاد تعهد سیاسی برای اجرای برنامهها عنوان کرد.
وی افزود: در سند، مجموعهای از کشورها با توجه به وزن جمعیتی و اهمیت راهبردی آنها مورد توجه ویژه قرار گرفتهاند و در نهایت ۱۳ کشور به عنوان کشورهای دارای اولویت ویژه مطرح شدهاند.
عرب آموزش و فرهنگسازی را از بخشهای مهم سند دانست و گفت: در متن NSSM 200 بر این نکته تأکید شده که استفاده از اجبار و فشار مستقیم لزوماً روش مناسبی برای تغییر رفتار جمعیتی نیست، بلکه باید شرایطی ایجاد شود که افراد، سیاست مطلوب را به عنوان انتخاب خودشان بپذیرند.
وی ادامه داد: اگر به مردم آموزش داده شود که اندازه خاصی از خانواده با رفاه بیشتر، زندگی بهتر و آینده مناسبتر ارتباط دارد، این تصور میتواند به تدریج به یک هنجار اجتماعی تبدیل شود.
این کارشناس روابط بینالملل رسانه را نیز در تغییر نگرش جمعیتی مؤثر دانست و افزود: شناخت ساختار رسانهای هر جامعه اهمیت دارد؛ در یک جامعه ممکن است تلویزیون مؤثرترین ابزار باشد و در جامعهای دیگر مدارس، دانشگاهها، شبکههای اجتماعی یا رسانههای محلی نقش بیشتری داشته باشند.