روبیو «اسلام‌گرایی انقلابی با محوریت ایران» را تنها رقیب بیرونی تمدن غرب می‌داند
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، دکتر سید علیرضا عالمی، عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، در نشست علمی «تکوّن تاریخی تمدن؛ از یونان و ایران تا اسلام و غرب» که روز گذشته در پژوهشگاه برگزار شد، با اشاره به سخنرانی مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در یونان اظهار داشت: بررسی متن کامل سخنرانی روبیو نشان می‌دهد که موضوع صرفاً بازخوانی تاریخی ریشه‌های تمدن غرب نیست، بلکه با تلاشی برای بازتعریف هویت تمدنی غرب و تبیین جهت‌گیری‌های آینده سیاست خارجی آمریکا مواجه هستیم.
وی این سخنرانی را از نظر تمدنی مهم دانست و تأکید کرد که برای فهم سیاست‌های بین‌المللی ایالات متحده، باید مبانی نظری و هویتی آن را به‌دقت بررسی کرد.
دکتر عالمی با تفکیک دو رویکرد اصلی در فهم تمدن گفت: در رویکرد وضعیت‌محور، تمدن وضعیتی عارض بر یک جامعه یا مجموعه‌ای از جوامع در دوره‌ای تاریخی است که با شاخص‌هایی مانند پیشرفت سنجیده می‌شود؛ اما در رویکرد برساختی یا هویتی، تمدن کلیتی معنادار، هویت‌مند و نظام‌وار است که بر پایه فهم‌های بنیادین از هستی، انسان و معرفت شکل می‌گیرد. در رویکرد نخست تمدن در تاریخ قرار دارد، اما در رویکرد دوم، تاریخ در بستر تمدن تحقق پیدا می‌کند و انسان‌ها در ساختن آگاهانه آن نقش دارند.
وی با اشاره به تفاوت دیدگاه فرانسیس فوکویاما و ساموئل هانتینگتون در این زمینه افزود: می‌توان رویکرد فوکویاما را به پارادایم وضعیت‌محور و نگاه هانتینگتون را به پارادایم برساختی نزدیک دانست. از منظر این تحلیل، این دو رویکرد در محافل علمی و سیاسی آمریکا نیز محل رقابت هستند و سخنرانی روبیو را می‌توان نشانه‌ای از تقویت رویکرد هویت‌محور در سیاست خارجی این کشور ارزیابی کرد؛ رویکردی که تمدن را صرفاً محصول روند طبیعی تاریخ نمی‌داند، بلکه آن را نتیجه اراده، انتخاب و کنش هدفمند معرفی می‌کند.
دکتر عالمی با تحلیل مکان سخنرانی روبیو در تپه پنیکس آتن، در مجاورت آکروپولیس و معبد پارتنون، تصریح کرد: انتخاب این مکان‌ها از نظر تاریخی و نمادین اهمیت دارد؛ زیرا پنیکس محل اجتماع شهروندان آتن برای گفت‌وگو درباره مسائل سیاسی و اجتماعی بود و آکروپولیس و پارتنون نیز از نمادهای تمدنی یونان باستان به شمار می‌روند. این انتخاب در کنار تأکید روبیو بر ریشه‌های یونانی تمدن غرب، تلاشی برای پیوند دادن هویت کنونی غرب به میراث تاریخی یونان است.
وی با اشاره به مفهوم شهروندی در یونان باستان خاطرنشان کرد: در متون سیاسی یونان، مفاهیمی مانند دولت‌شهر یا «پولیس»، شهروند و نظام سیاسی جایگاه محوری داشتند و اصطلاح مستقیمی معادل تمدن به معنای امروزی در این متون به کار نرفته است. شهروندی در آتن باستان مفهومی محدود، جنسیتی و نخبگانی بود و به همه ساکنان شهر تعلق نداشت؛ ازاین‌رو، در این الگو نوعی برتری‌جویی و تمایز میان شهروندان و دیگران دیده می‌شود که نشانه‌های آن در روایت روبیو از تمدن غرب نیز قابل مشاهده است.
دکتر عالمی با طرح دیدگاه خود درباره پیشینه مفهوم تمدن در اندیشه اسلامی گفت: برخلاف دیدگاهی که شکل‌گیری این مفهوم را به اروپا در قرن نوزدهم نسبت می‌دهد، در متون اسلامی پیشینه‌ای قدیمی‌تر برای مباحث تمدنی وجود دارد. به گفته وی، فارابی در آثاری مانند «آراء اهل المدینة الفاضلة» و «السیاسة المدنیة» مباحث تمدنی را مطرح کرده است، هرچند ابن‌مسکویه رازی در کتاب «تهذیب‌الاخلاق» کاربرد صریح واژه تمدن را در پیوند با اجتماع و تعاون به کار می‌برد. این برداشت از نظر تأکید بر همکاری انسانی، مستقل از محل زندگی افراد، با الگوی محدود شهروندی یونان باستان تفاوت دارد.
وی با بازخوانی فرازهایی از سخنرانی روبیو بیان کرد: تأکید وزیر خارجه آمریکا بر اینکه یونانیان صرفاً تاریخ را شکل ندادند، بلکه تاریخ را به غرب بخشیدند، نشان‌دهنده تلقی تمدن به‌عنوان نیرویی تاریخ‌ساز است. روبیو با برجسته کردن مفاهیمی مانند «مردان بزرگ»، رقابت دائمی، قدرت، بلندپروازی و تلاش برای برتری، الگویی از تمدن را ترسیم می‌کند که در آن دستیابی به جایگاه برتر و حفظ آن اهمیت دارد؛ الگویی که در تقابل با رویکردهای برابرگرایانه و تأکید بر آسایش عمومی قرار می‌گیرد.
دکتر عالمی در تحلیل مؤلفه قدرت در سخنرانی روبیو تصریح کرد: وزیر خارجه آمریکا قدرت را صرفاً برخورداری از ابزار دفاعی نمی‌داند، بلکه اراده و آمادگی برای استفاده از آن ابزار را نیز ضروری معرفی می‌کند. از نگاه این تحلیل، این تأکید با رویکرد دونالد ترامپ و جریان جمهوری‌خواه پیوند دارد و نشان می‌دهد که در این قرائت، قدرت از جایگاه یک ابزار صرف فراتر رفته و به مؤلفه محوری بازسازی هویت تمدنی غرب تبدیل شده است. این تحول نوعی تغییر در رویکرد برساختی هانتینگتون، از تأکید بر فرهنگ به تأکید بر قدرت، ارزیابی می‌شود.
وی با دسته‌بندی رقبای تمدنی غرب از منظر روبیو گفت: در این سخنرانی، اسلام‌گرایی انقلابی با محوریت ایران به‌عنوان رقیب بیرونی اصلی معرفی می‌شود و روبیو در بخشی از سخنان خود به‌صراحت از ایران نام می‌برد. در مقابل، جهان‌گرایی، نهادگرایی فراملی، جهان‌وطنی و ایدئولوژی‌های برابرگرا و ضد رقابت، از جمله چالش‌های درونی تمدن غرب در روایت او هستند. روبیو چین و روسیه را در این سخنرانی به‌عنوان رقبای تمدنی مطرح نمی‌کند؛ مسئله‌ای که در این تحلیل با تمایز میان تمدن و امپراتوری توضیح داده می‌شود.
دکتر عالمی با تشریح پیامدهای سخنرانی روبیو اظهار داشت: این سخنرانی با ترسیم سیر تاریخی تمدن غرب از یونان باستان و روم تا مسیحیت اروپایی، انگلستان و آمریکا، در پی بازتعریف هویت تمدنی غرب و تثبیت رهبری و قدرت آن در جهان است؛ رویکردی که برخلاف ملی‌گرایی صرف، هویت آمریکا را در چارچوب هویت تمدنی غرب تعریف می‌کند و هدف آن، حفظ سیادت تمدنی این مجموعه است.
وی با اشاره به تغییر دال مرکزی رویکرد برساختی تمدن از فرهنگ به قدرت گفت: درحالی‌که هانتینگتون فرهنگ را محور تحلیل تمدن‌ها قرار می‌دهد، روبیو بر قدرت تأکید می‌کند؛ تغییری که در رویکردهای دولت ترامپ و تلاش آمریکا برای نمایش و گسترش قدرت در عرصه‌های مختلف جهانی نیز نمود دارد.
دکتر عالمی در ادامه، سخنرانی روبیو در تپه پنیکس یونان را مانیفست رویکرد جدید آمریکا دانست و تصریح کرد: سیاست خارجی این کشور از رویکرد وضعیت‌محور به رویکرد برساختی و هویت‌محور تغییر کرده است؛ روندی که از نظر وی با طرح نظریه برخورد تمدن‌های هانتینگتون آغاز شده و در سیاست‌های تهاجمی ترامپ عینیت یافته است.
وی در پایان با انتقاد از غلبه رویکرد وضعیت‌محور در بخشی از محافل علمی و سیاست‌گذاری ایران خاطرنشان کرد: درحالی‌که نشانه‌های تغییر پارادایم در سیاست خارجی آمریکا، از جمله در رویکردهای دولت ترامپ و سخنرانی روبیو، قابل مشاهده است، در بخشی از تحلیل‌های داخلی همچنان این تصور وجود دارد که غرب در پی ایجاد وضعیتی مطلوب برای دیگر جوامع است. شناخت دقیق رویکرد تمدنی آمریکا و تمایز میان تمدن و امپراتوری باید در مطالعات تمدنی، سیاست‌گذاری خارجی و تحلیل روابط بین‌الملل مورد توجه قرار گیرد.