تبیین منظومه فکری امامین انقلاب نیازمند پیوند میان مبانی نظری و سازوکار‌های تحقق است
به گزارش خبرنگار گروه سیره امامین انقلاب خبرگزاری رسا، نشست علمی نقد و بررسی کتاب «مکتب امام راحل و شهید» با عنوان «مکتب امام راحل و شهید؛ کشف منظومه فکری یا تحمیل الگوی تحلیلی؟» با حضور جمعی از استادان حوزه و پژوهشگران نظام اندیشه اسلامی در مدرسه علمیه دارالشفاء، سالن کنفرانس امیرالمؤمنین علیه‌السلام برگزار شد.
در این نشست، حجت‌الاسلام سید مصطفی ابراهیمی، دبیر علمی نشست، به تبیین مسئله شناخت، بازسازی و صورت‌بندی منظومه فکری امامین انقلاب پرداخت و حجت‌الاسلام حسین بغدادی، استاد حوزه و پژوهشگر مکتب امامین انقلاب اسلامی، از الگوی سه‌گانه جهان‌بینی، ایدئولوژی و استراتژی برای تحلیل این منظومه دفاع کرد.
همچنین حجت‌الاسلام میثم قاسمی، پژوهشگر نظام اندیشه اسلامی، با نقد برخی ابعاد روش‌شناختی کتاب، بر ضرورت تبیین توحید به‌عنوان نقطه مرکزی منظومه فکری امامین انقلاب و نشان‌دادن پیوند میان مبانی نظری و راهبردهای عملی تأکید کرد. حجت‌الاسلام والمسلمین محمد عالم‌زاده نوری، معاون تهذیب و تربیت حوزه‌های علمیه و داور علمی نشست نیز، نظام اندیشه را بدون نظام اقامه و سازوکار تحقق اهداف، ناکافی دانست و بر ادامه گفت‌وگوهای علمی در این زمینه تأکید کرد.
ضرورت الگوی تحلیلی و پرهیز از تحمیل چارچوب
حجت‌الاسلام سید مصطفی ابراهیمی، دبیر علمی نشست، با اشاره به اهمیت شناخت ساختار درونی اندیشه سیاسی انقلاب اسلامی اظهار داشت: هنگامی که از مکتب فکری امام راحل و امام شهید سخن می‌گوییم، این پرسش مطرح است که آیا با مجموعه‌ای از دیدگاه‌ها، مواضع، آرمان‌ها و رهنمودها مواجه هستیم یا باید آن را منظومه‌ای فکری بدانیم که میان مبانی، اصول، اهداف و راهبردهای آن روابط معناداری برقرار است.
وی افزود: صورت‌بندی یک مکتب فکری صرفاً به معنای نام‌گذاری یا دسته‌بندی موضوعات نیست، بلکه ادعایی درباره ساختار و منطق درونی اندیشه است و باید نشان دهد مؤلفه‌های یک مکتب چگونه با یکدیگر ارتباط دارند و مبانی آن چگونه در عرصه عمل، سیاست و کنش اجتماعی ظهور پیدا می‌کنند.
دبیر علمی نشست با اشاره به الگوی سه‌گانه جهان‌بینی، ایدئولوژی و استراتژی در کتاب «مکتب امام راحل و شهید» خاطرنشان کرد: در این الگو، جهان‌بینی ناظر به مبانی و باورهای بنیادین، ایدئولوژی ناظر به اصول، ارزش‌ها و آرمان‌های راهنما و استراتژی ناظر به مسیرها و تدابیر تحقق آرمان‌هاست.
وی با تأکید بر ضرورت بررسی علمی این صورت‌بندی تصریح کرد: پرسش اساسی این است که آیا این سه‌گانه از آثار و گفتمان امامین انقلاب استخراج شده است یا چارچوبی نظری است که از بیرون بر اندیشه ایشان تحمیل می‌شود. ازاین‌رو، باید بررسی کرد که این تفکیک تا چه اندازه به شناخت بهتر مکتب امام کمک می‌کند و آیا روابط درونی اندیشه را به‌درستی نشان می‌دهد.
حجت الاسلام ابراهیمی هدف از برگزاری این نشست را بررسی مبانی و شواهد صورت‌بندی پیشنهادی و ارزیابی نقدهای احتمالی دانست و گفت: در چنین بحثی نباید شتاب‌زده به تأیید یک دیدگاه یا نفی دیدگاه دیگر پرداخت، بلکه لازم است مبانی نظری، شواهد پشتیبان و معیارهای داوری درباره اعتبار این صورت‌بندی به‌دقت بررسی شود.
الگوی سه‌گانه جهان‌بینی، ایدئولوژی و استراتژی در تحلیل مکتب امام
حجت‌الاسلام حسین بغدادی، استاد حوزه و پژوهشگر مکتب امامین انقلاب اسلامی، با تبیین مبانی الگوی پیشنهادی خود اظهار داشت: منظومه فکری، مجموعه‌ای از اندیشه‌های متعدد و متکثر است که بر اساس افکار یک اندیشمند نظم و انسجام پیدا می‌کند. در منظومه فکری امام راحل با مفاهیم اساسی همچون توحید، اسلام ناب، قیام لله، استکبار، اقتصاد مقاومتی و خودباوری مواجه هستیم؛ اما مسئله اصلی، شناخت نسبت میان این مفاهیم و چگونگی دسته‌بندی آن‌هاست.
وی افزود: در این پژوهش تلاش کردیم با تمرکز بر بیانات رهبر شهید انقلاب، به‌ویژه سخنرانی‌های چهاردهم خرداد، الگویی برای دسته‌بندی منظومه فکری امام راحل استخراج کنیم؛ نه اینکه چارچوبی ازپیش‌تعیین‌شده را بر سخنان ایشان تحمیل کنیم.
این پژوهشگر با اشاره به بیانات چهاردهم خرداد سال ۱۳۹۴ رهبر شهید انقلاب خاطرنشان کرد: ایشان در تبیین منظومه فکری امام راحل سه ویژگی اساسی را مطرح کردند؛ نخست، ابتنای این منظومه بر جهان‌بینی توحیدی؛ دوم، پرداختن به مسائل روز و موضوعات مورد ابتلای جوامع بشری و جامعه ایرانی؛ و سوم، زنده، پویا، پرتحرک و عملیاتی بودن این مکتب.
حجت الاسلام بغدادی تأکید کرد: رهبر شهید انقلاب مکتب امام را صرفاً مجموعه‌ای از نظریه‌پردازی‌های ذهنی نمی‌دانستند، بلکه بر کارایی آن در میدان عمل و قابلیت تحقق و اجرای آن تأکید داشتند. البته ایشان صریحاً نفرموده‌اند که مکتب امام سه لایه یا سه طبقه دارد، بلکه این سه ویژگی را برای منظومه فکری ایشان برشمرده‌اند و صورت‌بندی جهان‌بینی، ایدئولوژی و استراتژی، پیشنهاد تحلیلی این پژوهش است.
وی در توضیح محور استراتژی گفت: در بیانات رهبر شهید انقلاب، تعبیرهایی همچون «اصول و استراتژی امام» و «سیاست راهبردی امام» به کار رفته است. همچنین به میدان آوردن مردم به‌عنوان یکی از سیاست‌های راهبردی امام مطرح شده که می‌تواند ناظر به جنبه عملیاتی و راهبردی مکتب باشد.
این استاد حوزه درباره انتخاب اصطلاح ایدئولوژی نیز اظهار داشت: در کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» از تعبیرهای «توحید در جهان‌بینی» و «توحید در ایدئولوژی» استفاده شده است. همچنین در بیانات رهبر شهید انقلاب، تعابیری همچون اندیشه راهنما، فکر، ذهنیت انقلاب و نقشه راه به کار رفته که در تبیین این محور مورد توجه قرار گرفته‌اند.
بغدادی در پایان تأکید کرد: هدف این پژوهش، کشف الگویی برای دسته‌بندی منظومه فکری امام بر اساس بیانات رهبر شهید انقلاب بوده است و صورت‌بندی سه‌گانه جهان‌بینی، ایدئولوژی و استراتژی به‌عنوان الگویی پیشنهادی مطرح می‌شود که امکان بررسی و نقد علمی آن همچنان وجود دارد.
توحید؛ نقطه مرکزی منظومه فکری امامین انقلاب
حجت‌الاسلام میثم قاسمی، پژوهشگر نظام اندیشه اسلامی، با قدردانی از تلاش علمی مؤلف و دست‌اندرکاران کتاب «مکتب امام راحل و شهید» اظهار داشت: این اثر کاری ارزشمند و قابل‌تقدیر است و روایت روان کتاب و مقایسه‌هایی که میان اندیشه امام راحل و امام شهید با اندیشه مدرن و غرب انجام شده، از جمله نقاط قابل‌توجه آن به شمار می‌رود.
وی با بیان اینکه این اثر را می‌توان در زمره کارهای تأسیسی دانست، افزود: نقدهای مطرح‌شده با هدف نفی اثر نیست، بلکه برای ارتقای آن و تبیین دقیق‌تر مبانی نظری و روش‌شناختی مطرح می‌شود.
قاسمی یکی از ابهام‌های اساسی کتاب را روشن‌نبودن تعریف مکتب دانست و تصریح کرد: اگر قرار است منظومه فکری امام راحل و امام شهید تبیین شود، ابتدا باید مشخص شود که مقصود از مکتب چیست و چه نسبتی میان مکتب و منظومه فکری وجود دارد. مکتب صرفاً مجموعه‌ای از گزاره‌های نظری نیست، بلکه ابعاد عملی و انگیزشی را نیز دربرمی‌گیرد.
این پژوهشگر با تفکیک منظومه پسینی از منظومه ارگانیک خاطرنشان کرد: در منظومه پسینی، پژوهشگر با توجه به هدفی از پیش تعیین‌شده، میان مجموعه‌ای از معارف و گزاره‌ها ارتباط برقرار می‌کند؛ اما در منظومه ارگانیک، اجزا و روابط آن‌ها از یک نقطه مرکزی شکل می‌گیرند و تناسبشان با همان نقطه قابل تبیین است.
وی افزود: اگر هدف، کشف منظومه ارگانیک اندیشه امام باشد، باید نشان داده شود که لایه‌ها و ابعاد مختلف این اندیشه چگونه از نقطه مرکزی آن سرچشمه می‌گیرند و چه ارتباط واقعی و درونی با یکدیگر دارند.
حجت الاسلام قاسمی با تأکید بر جایگاه توحید در منظومه فکری امامین انقلاب گفت: به اعتقاد من، نقطه مرکزی اندیشه امام راحل و امام شهید، توحید است و هر مفهوم مطرح‌شده در این منظومه باید از حیث نسبت آن با توحید، چگونگی برآمدن از این مبنا و دلالت‌های آن بررسی شود.
وی همچنین با اشاره به جایگاه حرکت و پویایی هستی در این منظومه، اظهار داشت: در بخش جهان‌بینی کتاب، توحید مورد توجه قرار گرفته است؛ اما به نظر می‌رسد موضوع حرکت و پویایی هستی، به‌عنوان یکی از اصول مهم این اندیشه، به‌اندازه کافی تبیین نشده است؛ مسئله‌ای که بر نحوه ارتباط میان مبانی و نتایج عملی نیز تأثیر می‌گذارد.
ضرورت تبیین ارتباط میان مبانی و راهبردهای عملی
پژوهشگر نظام اندیشه اسلامی با نقد نحوه ارتباط بخش‌های مختلف کتاب بیان کرد: در بخش ایدئولوژی، مطالبی درباره مردم‌سالاری مطرح شده، اما نقش مردم و حرکت عمومی در تقابل‌های فرهنگی و ایدئولوژیک با غرب به‌روشنی برجسته نشده است. در مقابل، در فصل راهبردها به موضوعاتی مانند قیام لله، مردم‌سالاری دینی و بسیج عمومی پرداخته شده، اما ارتباط این مباحث با مبانی نظری پیشین به‌صورت روشن تبیین نشده است.
وی افزود: مخاطب باید دریابد که یک مبنای نظری چگونه به اصل راهنما تبدیل می‌شود و سپس چه نسبتی با راهبردها و اقدامات عملی پیدا می‌کند. صرف طرح مبانی در یک بخش و راهبردها در بخشی دیگر کافی نیست، بلکه باید نشان داد راهبردها چگونه از مبانی برخاسته‌اند و چه نسبتی با نقطه مرکزی منظومه دارند.
حجت الاسلام قاسمی در ادامه به نقد صورت‌بندی جهان‌بینی، ایدئولوژی و استراتژی پرداخت و تصریح کرد: مسئله، انکار وجود اندیشه راهنما در اسلام نیست؛ بلکه بحث بر سر این است که آیا صورت‌بندی اندیشه امام در قالب این سه‌گانه می‌تواند روابط واقعی و درونی اجزای آن را به‌درستی نشان دهد یا خیر.
وی با اشاره به تفاوت معانی و کارکردهای اصطلاح ایدئولوژی در مکاتب مختلف خاطرنشان کرد: نمی‌توان بدون توجه به تفاوت مبانی هستی‌شناختی و اصول عملی مکاتب، مفاهیم را صرفاً در قالب یک الگوی تحلیلی از پیش تعیین‌شده قرار داد. همچنین به‌روز بودن یک اندیشه، به‌خودی‌خود دلیل کافی برای قرارگرفتن آن در چارچوب ایدئولوژی نیست؛ زیرا به‌روز بودن بیشتر ناظر به مواجهه با مسائل روز است، درحالی‌که راهبرد به نحوه تحقق عملی اهداف و اصول مربوط می‌شود.
این پژوهشگر با اشاره به کاربرد واژه ایدئولوژی در آثار و بیانات رهبر شهید انقلاب گفت: برای تعیین نسبت میان مفاهیمی همچون ایدئولوژی و مکتب، باید کاربرد آن‌ها در آثار و بیانات ایشان با توجه به زمینه و مقصود گوینده بررسی شود و نمی‌توان همه موارد را بدون توجه به این ملاحظات در یک چارچوب واحد قرار داد.
وی در پایان تأکید کرد: تبیین دقیق منظومه فکری امام راحل و امام شهید مستلزم آن است که مفاهیم از ریشه‌ها و مبانی خود جدا نشوند و ارتباط واقعی میان جهان‌بینی، اصول راهنما و راهبردهای عملی به‌روشنی نشان داده شود؛ در غیر این صورت، ممکن است صورت‌بندی تحلیلی به‌جای کشف روابط درونی اندیشه، به جداسازی مفاهیم از مبانی و خاستگاه اصلی آن‌ها بینجامد.
نظام اندیشه بدون نظام اقامه کافی نیست
حجت‌الاسلام والمسلمین محمد عالم‌زاده نوری، معاون تهذیب و تربیت حوزه‌های علمیه و داور علمی نشست، با تأکید بر ضرورت تداوم گفت‌وگوهای علمی درباره مکتب امام راحل و شهید اظهار داشت: تلاش متفکران انقلاب اسلامی، به‌ویژه امام راحل و رهبر شهید، در تبیین اندیشه‌های انقلاب اسلامی به‌صورت جمعی و با همراهی گروه‌های علمی دنبال شده است و گفت‌وگو درباره این موضوع، بحثی ارزشمند است که باید ادامه پیدا کند.
وی با بیان اینکه داوری نهایی درباره دیدگاه‌های مطرح‌شده در این نشست به بررسی بیشتر نیاز دارد، افزود: برای روشن‌شدن مقصود طرفین، لازم است این مباحث در جلسات دیگری ادامه یابد تا زمینه تفاهم و دستیابی به دیدگاهی مشترک فراهم شود.
معاون تهذیب و تربیت حوزه‌های علمیه با اشاره به موضوع اندیشه و اقامه خاطرنشان کرد: نظام اندیشه به‌تنهایی کفایت نمی‌کند، بلکه در کنار آن باید نظام اقامه و تحقق اندیشه نیز شکل بگیرد.
وی ادامه داد: از یک‌سو با نظام علمی، ذهنی و فکری مواجه هستیم که گزاره‌ها را سامان می‌دهد و از سوی دیگر، به نظامی عینی نیاز داریم که بتواند مطلوب‌ها را محقق کند. تحقق مطلوب‌ها نیز به اندیشه‌ورزی نیاز دارد، اما مسئله صرفاً به اندیشه‌ورزی محدود نمی‌شود و نظام‌سازی برای تحقق اهداف نیز ضرورت دارد.
حجت الاسلام و المسلمین عالم‌زاده نوری با اشاره به لایه‌های مختلف اندیشه بیان کرد: بخشی از اندیشه‌ها، مبنایی و بنیادین هستند که ظاهراً درباره نام‌گذاری آن‌ها به جهان‌بینی توافق وجود دارد. لایه دیگر، امتدادهای سیاسی و اجتماعی این مبانی است که در این بحث از آن با عنوان ایدئولوژی یاد شده است؛ هرچند به نظر می‌رسد اصرار خاصی بر این اصطلاح وجود ندارد.
وی تأکید کرد: آنچه در نظام اندیشه اهمیت دارد، صرفاً مجموعه اندیشه‌ها نیست، بلکه نظام‌مند بودن آن‌هاست. ارزش این کار در آن است که منظومه فکری استخراج شود و درباره ساختار و اجزای آن، توافق و تفاهم شکل بگیرد.
تأکید بر ادامه گفت‌وگوی علمی و ارائه الگوی ایجابی
معاون تهذیب و تربیت حوزه‌های علمیه با اشاره به نزدیکی دیدگاه‌های مطرح‌شده در نشست گفت: به نظر می‌رسد دیدگاه‌های دو طرف بسیار به یکدیگر نزدیک است و برای رسیدن به وفاق، راه طولانی‌ای در پیش نیست. بخشی از اختلاف‌نظرها نیز ممکن است به واژه‌ها، اصطلاحات و تفاوت در تعبیرها بازگردد.
وی گفت‌وگوی دوجانبه پایان جلسه را فرصتی برای روشن‌ترشدن مقصود طرفین دانست و پیشنهاد کرد حجت‌الاسلام میثم قاسمی در جلسه‌ای دیگر، الگوی اثباتی و ایجابی خود را ارائه کند تا این بحث از سوی دیگر نیز مورد بررسی قرار گیرد و زمینه گفت‌وگوی بیشتر فراهم شود.
حجت الاسلام و المسلمین عالم‌زاده نوری در پایان، ضمن قدردانی از تواضع سخنرانان و فضای علمی مباحث مطرح‌شده، ابراز امیدواری کرد که خداوند متعال توفیق پیشبرد این کار، تبیین معارف ناب اسلامی و انقلابی و گفتمان امام را به همگان عنایت فرماید.