فلسفه سیاسی فارابی، مبنایی برای فهم جنگ و امنیت در جهان معاصر است
به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، نشست علمی «جنگ و امنیت در فلسفه سیاسی فارابی؛ از مدینه فاضله تا ایران امروز» با حضور جمعی از استادان و پژوهشگران، امروز شنبه در پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی برگزار شد.
در این نشست، حجت الاسلام والمسلمین نجف لکزایی، رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، با ارائه بحثی درباره جنگ و ریشههای آن در فلسفه سیاسی فارابی، به تبیین انواع جنگهای مشروع و نامشروع از منظر این فیلسوف برجسته جهان اسلام پرداخت و ظرفیتهای اندیشه سیاسی فارابی را برای تحلیل مسائل جنگ و امنیت در جهان معاصر بررسی کرد.
ضرورت بازخوانی فلسفه سیاسی فارابی
حجت الاسلام والمسلمین لکزایی در ابتدای سخنان خود با قدردانی از دکتر امامیجمعه به دلیل ارائه مباحثی در زمینه فلسفه اجتماعی و سیاسی اسلام، از تلاش پژوهشکده فلسفه و کلام و پژوهشکده علوم و اندیشه سیاسی در برگزاری همایش بینالمللی فارابی و همچنین فعالیت مرکز احیای آثار پژوهشگاه برای تنظیم و انتشار مجموعه آثار این فیلسوف تقدیر کرد.
وی با اشاره به جایگاه فارابی در تاریخ فلسفه اسلامی اظهار داشت: فارابی بهعنوان مهمترین و بزرگترین فیلسوف سیاسی جهان اسلام و حتی از برجستهترین فیلسوفان بشریت، شایستگی آن را دارد که آثارش منتشر و اندیشههایش بهصورت جدی مورد بحث و بررسی قرار گیرد.
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با اشاره به بحرانهای جهان معاصر، سه بحران عقلانیت، عدالت و معنویت و اخلاق را از جمله بحرانهای بنیادین دنیای امروز دانست و بیان کرد که بسیاری از بحرانهای اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی نیز به این مسائل بازمیگردد.
وی با تأکید بر ظرفیت فلسفه فارابی برای پاسخگویی به این بحرانها افزود: یکی از مشکلات موجود، در دسترس نبودن آثار فارابی و در نتیجه کمرنگ بودن گفتوگو درباره اندیشههای اوست. این وضعیت در دانشگاهها و حتی حوزههای علمیه نیز قابل مشاهده است؛ بهگونهای که فلسفه سیاسی فارابی بهصورت جدی در نظام آموزشی مورد توجه قرار نمیگیرد.
حجت الاسلام والمسلمین لکزایی ادامه داد: ضعف توجه به فلسفه سیاسی فارابی موجب شده است امتداد سیاسی و اجتماعی فلسفه اسلامی نیز چندان تقویت نشود و دانشآموختگان این رشته در پاسخگویی فلسفی به مسائل روز، از جمله موضوع جنگ و امنیت، با محدودیتهایی مواجه باشند.
جنگ؛ مسئلهای بنیادین در فلسفه سیاسی
وی با بیان اینکه فارابی از معدود فیلسوفان مسلمان است که بهصورت مستقل به مسئله جنگ پرداخته است، گفت: در سنت اسلامی، موضوع جنگ بیشتر در دانش فقه و ذیل مباحثی همچون جهاد، محاربه و شورش بررسی شده است؛ اما در فلسفه اسلامی کمتر شاهد پرداخت مستقل به این موضوع هستیم.
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با اشاره به برخی آثار اندیشمندان معاصر در این زمینه، از کتاب «جنگ و صلح در اسلام» علامه مصباح یزدی و مباحث علامه جوادی آملی در کتاب «اسلام و روابط بینالملل» یاد کرد و افزود: این آثار ظرفیتهای ارزشمندی دارند، اما بخش مهمی از مباحث آنها با رویکرد قرآنی و فقهی مطرح شده است و همچنان جای بررسی مستقل جنگ از منظر فلسفه سیاسی وجود دارد.
حجت الاسلام والمسلمین لکزایی با طرح این پرسش که آیا جنگ پدیدهای عارضی در زندگی بشر است یا با حیات اجتماعی انسان ملازمت دارد، اظهار داشت: برخی متفکران جنگ را پدیدهای میدانند که میتوان آن را از زندگی بشر حذف کرد، اما تاریخ انسانها نشان میدهد جنگ همواره بخشی از زندگی جوامع، دولتها و کشورها بوده است.
وی با اشاره به مبانی قرآنی این مسئله تصریح کرد: در قرآن کریم از دشمنی شیطان با انسان سخن گفته شده و درباره منافقان نیز بهعنوان جریانهایی که میتوانند با دشمنان جامعه اسلامی همراهی کنند، هشدار داده شده است. انسان به دلیل برخورداری از اختیار و وجود عقل و غرایز مختلف، در درون خود با تعارضهایی مواجه است که میتواند در روابط بیرونی و اجتماعی نیز ظهور پیدا کند.
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با تأکید بر اینکه هیچ دولتی نمیتواند از ضرورت برخورداری از توان دفاعی و نظامی چشمپوشی کند، گفت: یکی از کارویژههای اصلی دولت، تأمین امنیت است؛ هرچند امنیت در جهان امروز صرفاً به معنای امنیت نظامی نیست و ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی نیز در آن اهمیت دارند.
وی با اشاره به تحول مطالعات امنیتی در جهان افزود: امروزه امنیت به حوزههایی فراتر از مسائل نظامی گسترش یافته است؛ برای مثال، آلودگیهای زیستمحیطی و بحرانهای اقتصادی نیز میتوانند حیات و سلامت یک جامعه را تهدید کنند. با این حال، موضوع اصلی این نشست، بررسی جنگ در فلسفه سیاسی فارابی است.
رویکرد مکاتب مختلف به مسئله جنگ
حجت الاسلام والمسلمین لکزایی در ادامه با اشاره به دیدگاههای مکاتب مختلف فلسفه سیاسی درباره جنگ اظهار داشت: واقعگرایان، جنگ را وضعیتی طبیعی در روابط انسانی و بینالمللی تلقی میکنند؛ در حالی که لیبرالها بیشتر بر صلح، همکاری و عقلانیت تأکید دارند.
وی افزود: در کنار این رویکردها، مکتب کپنهاگ نیز امنیت را از منظر کنش گفتاری بررسی میکند و برخی متفکران نیز نظریه جنگ عادلانه را مطرح کردهاند. همچنین جریانهای انتقادی و فمینیستی هر یک از زاویهای خاص به مسئله جنگ پرداختهاند.
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با اشاره به اندیشههای برخی متفکران شرقی، از کنفوسیوس، منسیوس و سانتزو نام برد و گفت: منسیوس در سنت فکری چین به نظریه جنگ عادلانه پرداخته و سانتزو نیز با وجود پذیرش واقعیت جنگ، بر ضرورت دستیابی به پیروزی بدون ورود به جنگ تأکید دارد.
وی همچنین با اشاره به جایگاه جان مرشایمر در نظریهپردازی روابط بینالملل، او را از چهرههای برجسته جریان واقعگرایی تهاجمی دانست و به مخالفت وی با حمله نظامی آمریکا به ایران اشاره کرد و گفت: مخالفت مرشایمر با این جنگ لزوماً از موضع حمایت از ایران نیست، بلکه از منظر منافع و امنیت آمریکا، ورود به چنین جنگی را اقدامی غیرضروری و پرهزینه ارزیابی میکند.
تقابل عقل و غرایز؛ مبنای تحلیل جنگ در فلسفه اسلامی
حجت الاسلام والمسلمین لکزایی با بیان اینکه در فلسفه اسلامی میتوان ریشه بسیاری از جنگها را در تقابل عقل و غرایز جستوجو کرد، اظهار داشت: هرگاه عقل بر غرایز حاکم باشد، رفتار انسان به سمت عدالت و جنگهای مبتنی بر موازین عقلانی سوق پیدا میکند؛ اما هنگامی که غرایز بر عقل غلبه کنند، زمینه جنگهای ظالمانه و مبتنی بر خودخواهی فراهم میشود.
وی در همین زمینه به دیدگاههای ابنسینا، خواجه نصیرالدین طوسی و ابنخلدون اشاره کرد و گفت: اندیشمندان مسلمان هر یک از زاویهای به مسئله جنگ پرداختهاند؛ از جمله ابنخلدون که در تحلیل پدیدههای اجتماعی و سیاسی، به مفهوم عصبیت توجه ویژهای داشته است.
هفت نوع جنگ مشروع در اندیشه فارابی
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در ادامه، کتاب «فصول منتزعه» فارابی را محور اصلی بحث خود قرار داد و با اشاره به فصل شصتوهفتم این کتاب، که به موضوع جنگ اختصاص دارد، گفت: فارابی در این فصل یازده نوع جنگ را مطرح کرده است که از میان آنها هفت نوع را میتوان مشروع و چهار نوع دیگر را ظالمانه و نامشروع دانست.
وی نخستین نوع جنگ مشروع در اندیشه فارابی را جنگ برای دفع دشمن و مقابله با حمله خارجی دانست و اظهار داشت: هنگامی که دشمن به یک مدینه حمله میکند، دفاع در برابر او مشروع است. در اینجا باید توجه داشت که واژه «مدینه» در فلسفه سیاسی فارابی صرفاً به معنای شهر نیست، بلکه مفهومی سیاسی دارد و به یک دولت، کشور یا نظام سیاسی اشاره میکند.
حجت الاسلام والمسلمین لکزایی دومین نوع جنگ مشروع را جنگ برای بازپسگیری حقی دانست که یک مدینه استحقاق برخورداری از آن را دارد، اما در اختیار دیگری قرار گرفته است.
وی برای توضیح این مسئله به منابع مشترک طبیعی اشاره کرد و گفت: برای مثال، ممکن است یک رودخانه از کشوری سرچشمه بگیرد و از چند کشور عبور کند، اما کشوری که در بالادست قرار دارد با ایجاد موانع، مانع بهرهمندی دیگر کشورها از این منبع مشترک شود. در چنین شرایطی، اقدام برای بازپسگیری حقی که از جامعهای دریغ شده است، در شمار جنگهای مشروع قرار میگیرد.
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی سومین نوع جنگ مشروع را مقابله با گروههایی دانست که حقیقت و فضیلت را نمیشناسند و در برابر دعوت به خیر نیز تسلیم نمیشوند.
وی افزود: ممکن است گروههایی با پیروی از ارزشهای جاهلی، به خود و دیگران آسیب برسانند. در چنین شرایطی، دولت فاضله وظیفه دارد با این وضعیت مقابله کند و اگر راه دیگری برای جلوگیری از این آسیبها وجود نداشته باشد، جنگ میتواند بهعنوان راهکار مطرح شود.
حجت الاسلام والمسلمین لکزایی چهارمین نوع جنگ مشروع از منظر فارابی را مقابله با کسانی دانست که از مسئولیتها و تعهداتی که پذیرفتهاند سرباز میزنند و هیچ راه دیگری برای وادار کردن آنان به انجام تعهداتشان وجود ندارد.
وی پنجمین نوع را جنگ برای جلوگیری از تضییع حقوق مشترک دانست و با اشاره به مصادیقی همچون میدانهای مشترک نفتی و گازی، اظهار داشت: اگر یک طرف بدون رعایت حقوق مشترک، از منابعی که متعلق به چند طرف است بهرهبرداری کند، مقابله با این وضعیت و بازگرداندن طرف متجاوز به عدالت و انصاف، در شمار موارد جنگ مشروع قرار میگیرد.
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی ششمین نوع جنگ مشروع را مجازات متجاوزان و جلوگیری از تکرار جرم عنوان کرد و گفت: اگر گروههایی مرتکب جنایت شوند و پس از آن به کشور همسایه پناه ببرند یا در آنجا پایگاه و امکاناتی برای تداوم اقدامات خود ایجاد کنند، مقابله با آنان برای جلوگیری از تکرار تجاوز و جنایت، از جمله مواردی است که در این دسته قرار میگیرد.
وی هفتمین نوع جنگ مشروع را جنگ برای ریشهکن کردن گروههایی دانست که بقای آنها موجب آسیب جدی به جامعه میشود و با فساد و زیر پا گذاشتن عدالت، امنیت و نظم اجتماعی را تهدید میکنند.
چهار نوع جنگ ظالمانه از منظر فارابی
حجت الاسلام والمسلمین لکزایی در تبیین چهار نوع جنگ نامشروع در اندیشه فارابی اظهار داشت: نخستین نوع، جنگی است که صرفاً برای تحمیل ریاست و وادار کردن دیگران به اطاعت صورت میگیرد؛ به این معنا که هدف مهاجم از جنگ، چیزی جز به کرنش واداشتن دیگران و تحمیل فرمانبرداری نیست.
وی دومین نوع جنگ ظالمانه را جنگ برای غلبه و سلطه بر دیگران دانست و با اشاره به حمله عراق به کویت و برخی اقدامات نظامی آمریکا، این نوع جنگ را مبتنی بر تلاش برای تسلط بر سرزمینها و جوامع دیگر بدون برخورداری از مبنای مشروع دفاعی عنوان کرد.
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی سومین نوع جنگ نامشروع را جنگهایی دانست که از انگیزههای شخصی و روانشناختی سرچشمه میگیرند و گفت: گاهی جنگ نه با هدفی سیاسی و دفاعی، بلکه برای انتقامجویی، تشفی خاطر، خشم یا حتی ارضای تمایلات شخصی آغاز میشود. چنین جنگی از منظر فارابی در شمار جنگهای ظالمانه قرار میگیرد.
وی چهارمین نوع را جنگی دانست که در شرایط امکان دستیابی به هدف از راههای غیرنظامی و بدون خونریزی، با وجود این، طرف مقابل جنگ را انتخاب میکند.
حجت الاسلام والمسلمین لکزایی تأکید کرد: هنگامی که امکان تحقق یک هدف بدون جنگ وجود دارد، انتخاب جنگ و تحمیل هزینههای آن، اقدامی ظالمانه محسوب میشود.
تفاوت دستهبندی فارابی با تقسیمبندی فقهی جنگ
وی در ادامه به مقایسه دیدگاه فارابی با تقسیمبندی جنگ در متون فقهی پرداخت و اظهار داشت: در برخی متون فقهی، از جمله شرح لمعه، جنگهای مشروع در چهار دسته طبقهبندی شدهاند.
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی این دستهها را جهاد ابتدایی برای دعوت به اسلام، جهاد دفاعی، دفاع از جان و مال و ناموس انسانهای بیگناه و مقابله با شورشگران علیه امام و حکومت مشروع اسلامی برشمرد.
وی با اشاره به تفاوت این تقسیمبندی با دستهبندی فارابی افزود: میان این دو رویکرد، از نظر دامنه و مصادیق، تفاوتهایی وجود دارد و در برخی موارد نیز میتوان میان آنها نسبت عموم و خصوص منوجه برقرار کرد.
جنگ؛ مسئلهای مرتبط با حکمرانی و سیاستگذاری عمومی
حجت الاسلام والمسلمین لکزایی در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر اینکه جنگ از جمله مسائل مرتبط با سیاستگذاری عمومی است، گفت: جنگ از مسائل پیچیدهای است که ابعاد مختلف سیاسی، حقوقی، فقهی، روانشناختی و جامعهشناختی دارد و هر یک از این رشتهها میتوانند بخشی از ابعاد آن را بررسی کنند.
وی افزود: جنگ از جمله موضوعاتی نیست که یک دولت بهتنهایی بتواند از عهده مدیریت آن برآید؛ بلکه حضور مردم، نهادهای مختلف و مجموعه ظرفیتهای اجتماعی در کنار نیروهای نظامی برای مواجهه با آن ضروری است.
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با اشاره به تجربه اخیر ایران در مواجهه با جنگ، حضور مردم در میدان را یکی از عوامل مهم ناکامی دشمن دانست و اظهار داشت: دشمن تصور میکرد مردم ایران در کنار او قرار خواهند گرفت، اما حضور مردم در حمایت از کشور نشان داد حتی کسانی که ممکن است نسبت به برخی مسائل و عملکردها انتقاد داشته باشند، هنگام مواجهه با تهدید خارجی از کشور خود دفاع میکنند.
وی با تأکید بر اینکه مسئله جنگ به حوزه حکمرانی ارتباط مستقیم دارد، تصریح کرد: سیاستگذاری در حوزه جنگ باید با مشارکت دولت، مردم و نهادهای مدنی مورد توجه قرار گیرد و این مسئله نیازمند مطالعات علمی و بررسیهای دقیق است.
حجت الاسلام والمسلمین لکزایی با انتقاد از ضعف ادبیات علمی مطالعه جنگ در کشور، بهویژه از منظر فلسفه سیاسی، خاطرنشان کرد: در حوزه فقه نیز بخش مهمی از مباحث جهاد در چارچوب ادبیات سنتی مطرح شده و کمتر به مسائل جدید پرداخته شده است.
ضرورت توسعه مطالعات فلسفی درباره جنگ و امنیت
وی در ادامه با اشاره به برخی آثار فقهی مرتبط با جهاد، از مباحث آیتالله بهجت و همچنین مباحث فقهی آیتالله خامنهای در موضوع جهاد و دفاع یاد کرد و گفت: بخشی از مباحث جهادی آیتالله خامنهای نیز در قالب رسالهها و مباحثی همچون آتشبس و مسائل مرتبط با جنگ منتشر شده است.
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با اشاره به تجربه مدیریتی و فرماندهی آیتالله خامنهای در مواجهه با جنگ، این تجربه را نشاندهنده ظرفیتهای نظریه امنیتی و نظامی مبتنی بر اندیشه فقهی شیعه دانست و بر ضرورت مطالعه بیشتر این تجربه تأکید کرد.
وی با بیان اینکه دفاع از خود در برابر تهاجم و تعرض، لازمه تحقق عدالت و سعادت جوامع است، اظهار داشت: صلحطلبی به معنای نادیده گرفتن ضرورت دفاع نیست؛ زیرا جامعهای که آمادگی دفاع از خود را نداشته باشد، ممکن است بیش از دیگران در معرض تعرض و تجاوز قرار گیرد.
حجت الاسلام والمسلمین لکزایی خاطرنشان کرد: این تصور که صرفاً با اعلام صلحطلبی میتوان از وقوع جنگ جلوگیری کرد، با واقعیتهای تاریخی و سیاسی سازگار نیست؛ چراکه تا زمانی که تقابل حق و باطل وجود دارد، امکان تجاوز و جنگ نیز وجود خواهد داشت و طرف حق باید توانایی دفاع از خود را داشته باشد.
وی با اشاره به نقش انبیا در مقابله با طاغوتها و جریانهای ظالمانه، بر ضرورت تقویت مطالعات فلسفی و سیاسی درباره جنگ و امنیت تأکید کرد و گفت: برای دستیابی به عدالت و سعادت در دنیا و آخرت، باید ظرفیت دفاع از خود در برابر تهاجمات و تعرضات را تقویت کنیم.